Usio tolki pačynajecca

Kupała pakazvaje futurafobiju biełarusa, jaho pasiŭnaść. «Staim my pierad budučyniaj našaj i ŭsio varožym, sočym jejny chod…» Nia robim budučyniu, nie zmahajemsia za jaje.

Niepačuty prarok

Paeta biełaruskaje nakanavanaści, biezvychodnaści, trahičnaści — tak by ja aznačyŭ hałoŭnaje ŭ Kupałavaj tvorčaści. Paeta, jaki nia moža dakryčacca, dahukacca da svajho narodu. Paeta, jaki skazaŭ pra svoj narod niepryjemnuju praŭdu, ale tak i nie zvaruchnuŭ jahonaha pačućcia hodnaści. I kali ŭžo vychodzić za miežy ŭłasna paetyčnych tekstaŭ — Lavon Ziablik chacieŭ by šukać praŭdy «nie taparom, a rozumam», a syna svajho Symona abiacaŭ zabić «hetym taparom» za toje, što toj choča advajavać sabie prava na ziamlu i volu. Nia majučy śmiełaści asiahnuć praŭdy siakieraju, nie dapiaŭšy jaje rozumam, Lavon zasilvajecca. Biełaruskaje nakanavańnie: abo paviesicca, abo…

Mikita Znosak — voś symbal biełarusa, jaki patrapić patrymać čužy ściah «nad biełaruskaj biednaj chataj», pamianiać movu, padtrymać «śpieŭ čužacki» i zhavarycca z čarhovym haspadarom stanovišča, kab štości mieć i sabie. I darma, što toj — z «Tutejšych» — Mikita hinie. Na kožnym vitku historyi jany — Lavon Ziablik i Mikita Znosak — uznaŭlajucca, pradukujucca asiarodździem — bytam i etnapsychalohijaj.

Znoski šmatabličnyja, rozny ŭ ich sacyjalny status, ale ŭsim im ułaścivy kult asesarstva: adny pakarajucca i pakłaniajucca asesaram, druhija pnucca ŭ asesary.

Tut niechta paciahnie mianie za kryso: a Nieznajomy (u dramatyčnaj paemie «Na papasie» i ŭ «Raskidanym hniaździe»), a Symon? Ci nie Symon pajšoŭ na Vialiki schod, pa Baćkaŭščynu? Na kožnym vitku historyi biełaruskaje asiarodździe rodzić i Symonaŭ, ale taho — z dramy ŭ piacioch aktach — Symona ci nie «biełaruskija syny» Lavon i Mikita paviali «pa biełaruskim bitym šlachu» ŭ Sibir i na Sałaŭki?

Kupała pakazvaje futurafobiju biełarusa, jaho pasiŭnaść. «Staim my pierad budučyniaj našaj i ŭsio varožym, sočym jejny chod…» Nia robim budučyniu, nie zmahajemsia za jaje. Kali jaki Symon i pamkniecca pa siakieru, Lavon — aby cicha było — hatovy jaho zabić abo ŭdać asesaru Znosku, a asesar — «kamu treba». Kupała tracić nadzieju, što biełarusaŭ abjaśnić «rozum jasny», što jany pierastanuć «bicca z kuta ŭ kut».

Niaŭžo klič viečny budzie ŭ nas naprasny —

Klič burałomny: vyzvaleńnie z put?!

Piatro Vasiučenka charaktaryzuje Kupału jak niepačutaha Praroka. Dy prarok nia musić biedavać i nia musić spadziavacca na toje, što jaho pačuje i zrazumieje ŭvieś narod. Narod chutčej schilny vydać svajho praroka ŭładam, jak toje było z Majsiejem. Vyviedzieny z ehipeckaha rabstva i niapeŭny svajoj budučyni, Izrail narakaŭ na Majsieja i z nastalhijaj zhadvaŭ to ehipeckija katły ź miasam, to chleb, to vadu; źniavieryŭšysia ŭ nievidočnym svaim Zbaŭcu, jon zmusiŭ Aarona vylić załatoje ciala, pakłaniaŭsia jamu i kazaŭ: «Voś boh tvoj, Izrail!» Ni syny Izrailevy, jakich vyvieŭ Majsiej, ni sam prarok nie dajšli da abiacanaj ziamli. Hetuju ziamlu prarok ubačyŭ adno z hary Nevo, što nasuproć Jerychonu…

Paeta rasčaravany ŭ svaim narodzie, nie znachodzić vodhuku ŭ im. Pierabolšanyja spadziavańni — voś adna z pryčyn jahonaje trahiedyi, trahičnaha śvietaadčuvańnia.

Skazaŭšy praŭdu pra svoj narod, Kupała — jak syn hetaha narodu i jaho Paeta — uspadkavaŭ jaho cnoty i zahany. Prarok, budziciel, jon sam nia byŭ ćviordy. Adbyłosia dakładna toje, što namalavaŭ jahony hienij u 1919 hodzie:

U biełaruskim volnym krai,

Ź jaremnaj zbryŭšy starany,

Caryć čužyniec, a ŭ pasłuhach

Chto?

— Biełaruskija syny!

Nie, nie z asudžeńniem ja pišu pra heta. Historyk, kali jon historyk, apisvajučy minuŭščynu, «narakać, klaści nia budzie», bo minuŭščynu nie papraviš.

Prarokaŭ razumiejuć adzinki, abranyja. Kupału čuli i da Kupały prysłuchoŭvalisia, pakul jon byŭ u apazycyi.

Prarok caram nia słužyć… Kupała nadłamaŭsia. I my viedajem hod jahonaha złomu: 1926. Apošnija radki nacyjanalnaha praroka my čytajem u vieršy «Kab…». A vierš «Jość ža jašče…» (jaho apošniaja strafa) śviedčyć pra hety nadłom.

...Ech, ludzi,

Siabry maje tut i tam,

Maje niepadkupnyja sudździ,

Čaho ž jašče chočacca vam?

U 1930-m Kupała moh abo pryniać vianiec mučanika, abo… Zdaryłasia druhoje. Pačaŭsia peryjad, paznačany ciažkim dy zmročnym piatym tomam (aznačeńni Janki Bryla) Poŭnaha zboru tvoraŭ. Ułada atrymała svajo, Biełaruś — straciła praroka. Nahadoŭvajučy pakaleńni školnikaŭ tvorami, jakija Paeta napisaŭ dla ŭłady, i naturalistyčnymi vieršami z «Žalejki», balšaviki chavali ad ich praroka. I tolki da samych dapytlivych zbolšaha dachodziła, čamu Kupała — vialiki Paeta.

Čamu?

Lahčej daśledavać sacyjalnyja, palityčnyja čyńniki nadłomu i złomu Kupały, adnak kupałaznaŭstva nie daśledavała bolš hłybokich karanioŭ — psychalahičnych. U svoj čas Anton Łuckievič pračytaŭ lekcyju i napisaŭ artykuł ab «krytyčnych mamentach» u Kupałavym žyćci pavodle jahonych ža tvoraŭ. U 1929-m jon prapanavaŭ razhladać apazycyju «Jan Łucevič — Janka Kupała», a ŭ 1932-m napisaŭ admysłovy artykuł pad takoj nazvaj. Na žal, va ŭmovach balšavickaha režymu hetaja tema była zabaroniena, bo treba było b pisać, jak ź viaskovaha chłopca Jana Łuceviča naradžajecca prarok Janka Kupała i jak u rešcie rešt Jan Łucevič kali nie zabivaje, dyk pryvodzić da padzieńnia (termin P.Vasiučenki) Janku Kupału. Treba było b pisać ab raźbiežnaści pamiž Łucevičam i Kupałam.

Małady, ale ŭžo i stały, Janka Kupała ŭ 1919 hodzie piša, što žyćciovy šlach kinuŭ jamu «tolki žal». U jaho praryvajucca i takija słovy: «Kab nie radziŭsia lepš na śviet!»

Heta nie paetyčnaje vyściobvańnie, jak u postmadernistaŭ. U Kupały, kali chočacie, — pačatki biełaruskaha ekzystencyjalizmu. Jon jak minimum try razy byŭ u pamiežnaj sytuacyi, jak minimum dvojčy — na miažy samahubstva.

Pra jahonuju chvarobu kanca 1919 — pačatku 1920 hodu, kali im apiekavaŭsia ks.Fabijan Abrantovič, pisali hazety.

Pra jahony pieršy «krytyčny mament», našaniŭskaha peryjadu, kali jon, apynuŭšysia na vilenskim bruku, spatyknuŭsia na im, Łuckievič piša, nie ŭdajučysia ŭ detali. Dyj Vacłaŭ Łastoŭski niešmatsłoŭny: zhadvaje tolki «šklanoha boha». A Mikoła Šyła ŭ memuarach dy Ŭładzimier Samojła ŭ liście da Branisłava Epimacha-Šypiły pra heta maŭčać (Samojłu tolki «strašna za jaho»). Sam ža Kupała, zastaŭšysia ŭ Vilni biaz pracy i razumiejučy, jakaja hańba jaho čakaje, kali jon vierniecca ŭ viosku, pisaŭ Epimachu-Šypiłu: «…sa mnoj kiepska budzie». Što takoje «kiepska», jon rastłumačyŭ u dramatyčnaj paemie «Na papasie».

Poŭny varyjant čytajcie ŭ papiarovaj i pdf-versii hazety "Naša Niva"

Anatol Sidarevič

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0