Nievynosny ciažar svabody

Sudnavierf imia Lenina ŭ Hdańsku try tydni tamu zhadvałasia ŭ zachodniaj presie vielmi časta.

Reč u tym, što čverć stahodździa tamu tut adbyłasia adna z hałoŭnych padziej minułaha stahodździa — padpisana histaryčnaje pahadnieńnie pamiž kamunistyčnymi ŭładami dy prafsajuzam «Salidarnaść». Padzieja, što adbyłasia ŭ Hdańsku 31 žniŭnia 2005 h., taksama maje symbaličnaje značeńnie. Eks-prezydent Vałensa, siońniašni kiraŭnik dziaržavy Kvaśnieŭski, prezydent Eŭrakamisii Žaze Manuel Barozu, pradstaŭnik staršynstva Vialikabrytanii ŭ EZ Džon Preskat i premjer-ministar Polščy Marak Belka padpisali Damovu ab stvareńni Eŭrapiejskaha centru «Salidarnaść». Na cyrymonii prysutničali prezydenty Hruzii Michaił Saakašvili i Ŭkrainy Viktar Juščanka, a taksama kiraŭniki ŭradaŭ krain Bałtyi, niekatorych inšych dziaržaŭ Eŭraźviazu. Piša Vital Taras.

Prezydenty j spadčyna «Salidarnaści»

Marak Belka, pramaŭlajučy, kazaŭ, što daroha da svabody, jakaja pačałasia tut u 1980-m i pryviała da vyzvaleńnia krain Uschodniaj Eŭropy ad kamunizmu j tatalitaryzmu, «musić skončycca ŭ Miensku». Niamała z tych, chto pačuŭ hetyja słovy, padumaŭ, što daroha budzie vielmi doŭhaja.

Były prezydent Čechii Vacłaŭ Havał raskazaŭ, što jon i jahonyja paplečniki ŭ tyja časy siadzieli ŭ turmie, i adzinaj krynicaj infarmacyi dla ich byŭ čechasłavacki aficyjoz «Rude prava». Ale, pračytaŭšy maleńkuju prapahandysckuju natatku ŭ hazecie ab tym, što adbyłosia ŭ Hdańsku, jany zrazumieli — heta pačatak kanca kamunistyčnaj systemy.

Pierad tymi, chto pryjšoŭ na płošču pierad uvachodam u hdańskuju verf №1, paŭstavała niepaŭtornaje vidovišča. Uvachodnaja brama amal da samaha vierchu zavalenaja šmatlikimi viankami ź bieła-čyrvonymi stužkami i nadpisami «Salidarnaść», pobač hareli pryniesienyja viernikami paminalnyja śviečki. Prosta na płoščy pierad uvachodam na pradpryjemstva adbyłasia imša, što sabrała tysiačy ludziej. Čverć stahodździa tamu ludziej było jašče bolej. A za hod pierad tym, u 1979-m, padčas pieršaha vizytu Jana Paŭła II u Polšču tut, u Hdańsku, vierniki ŭpieršyniu pačuli słovy: «Nia bojciesia!» Heta byli słovy, jakija tak treba było pačuć miljonam palakaŭ u 1970-ja.

Imša ŭ Hdańsku sioleta prachodziła kala pomnika rabočym, rasstralanym kamunistyčnymi ŭładami padčas akcyj pratestu, što prakacilisia pa Ŭźbiarežžy ŭ 1970-m. Hety pomnik u vyhladzie troch vysokich kryžoŭ — amal adzinaja reč, jakuju paśpieŭ zrabić niezaležny prafsajuz «Salidarnaść» za piatnaccać miesiacaŭ svajho lehalnaha isnavańnia pad kamunistami.

Krytyka j krytyki

Sioleta Hdańsk apynuŭsia ŭ abłozie. Šmatlikija palicejskija kardony pierakryli ŭsie ŭjezdy ŭ horad i vulicy ŭ histaryčnym centry. Volnych miescaŭ ni ŭ adnym hateli Hdańsku nie było. Mnohim žurnalistam daviałosia načavać u susiedniaj Hdyni. U dzień uračystaj cyrymonii, na jakuju prybyli kiraŭniki roznych krain, dabiracca da kanhres-centru «Ałavianka» daviałosia niekalki hadzin. Pieršy kardon udałosia prajechać, na druhim vyśvietliłasia, što akredytacyja jość va ŭsich zamiežnych žurnalistaŭ i ŭ polskich hidaŭ, ale jaje niama ŭ kiroŭcy aŭtobusa. Dalej daviałosia iści pieški. Usio heta, adnak, nikolki nie sapsavała ahulnaha śviatočnaha, pryŭźniataha nastroju, u jakim žyŭ u tyja dni staražytny horad.

Praŭda, nia ŭsie padzialali śviatočny nastroj. Ubačyŭšy na vulicy žurnalistaŭ, što kiravalisia na kanferencyju, niejkaja babulka raptam pačała kryčać: «A-a-a! Hety Vałensa — to złodziej i zdradnik! Jon skraŭ miljard dalaraŭ. Sam žyvie ŭ raskošy, a nas zrabiŭ žabrakami!»

Inšyja krytyki Lecha Vałensy ź liku byłych paplečnikaŭ karystajucca bolš karektnymi słovami. Na dumku byłych viadomych lideraŭ «Salidarnaści» Andžeja Hviazdy i Hanny Valentynovič (mienavita ŭ znak pratestu suprać jaje zvalnieńnia pačaŭsia strajk na Hdańskaj stočni), Vałensa nibyta ad samaha pačatku zdradziŭ intaresam prostych palakaŭ, intaresam rabočych, intaresam sapraŭdnaj «Salidarnaści». Hviazda, Valentynovič i jašče niekalki čałaviek nie pryniali zaprašeńnia ŭziać udzieł u aficyjnych uračystaściach dy praviali ŭ tyja samyja dni ŭ Hdańsku svaje, alternatyŭnyja śviatkavańni.

Były prezydent niezaležnaha prafsajuzu «Salidarnaść», laŭreat Nobeleŭskaj premii Ł.Vałensa, jaki ŭ dni jubileju znoŭ apynuŭsia ŭ centry ŭvahi presy, adhukaŭsia na krytyku nieachvotna i ŭ cełym niezłaśliva. «Ja ŭrešcie vyvieŭ savieckija vojski z Polščy. Kraina pazbaviłasia kamunistyčnaha režymu. A što jany zrabili? Jakija ŭ ich zasłuhi pierad krainaj?» — rytaryčna pytaŭsia Vałensa padčas pres-kanferencyi. Zasłuhi Vałensy pierad Polščaj i pierad śvietam na Zachadzie zdajucca nieasprečnymi.

Strajkujuć usie

Adna z žurnalistak źviarnuła ŭvahu na byccam by vidavočny fakt, jaki zastavaŭsia jak by niezaŭvažanym. U varšaŭskaj kanferencyi «Ad «Salidarnaści» da svabody» brali ŭdzieł mnohija viadomyja ludzi — Branisłaŭ Hieremak, Uładzimiež Cimaševič, Tadevuš Mazaviecki, Adam Rotfeld, Źbihnieŭ Bžezinski, Madlen Ołbrajt. Siarod ich — byłyja premjery i ministry, daradcy, prafesary. Ale dzie ž tyja, čyimi rukami j dziela kaho rabiłasia mirnaja revalucyja 1980-ha, dzie rabočyja, siońniašnija prafsajuznyja lidery, pytałasia hetaja žurnalistka. A rabočyja — dakładniej, častka ź ich — byli ŭ momant uračystaściaŭ pa toj bok bramy. U toj čas, kali adbyvalisia śviatočnyja cyrymonii pierad uvachodam u Hdańskuju sudnaverf, za jaje bramaj praciahvaŭsia… strajk. Prafsajuz sudnaverfi patrabuje adździaleńnia Hdańskaj verfi ad pradpryjemstva ŭ Hdyni.

Ale, jak zaznačyŭ padčas sustrečy z žurnalistami palityk, čalec Demakratyčnaj partyi, adzin z zasnavalnikaŭ «Salidarnaści» Jan Lityński (jamu prypisvajuć aŭtarstva nazvy niezaležnaha prafsajuzu), heta absalutna narmalnaja reč. U svoj čas Hdańskaja verf mocna paciarpieła ad skaračeńnia kolkaści zakazaŭ na pradukcyju i vyklikanaha hetym masavaha zvalnieńnia rabočych. Ale apošnim časam spravy pastupova znoŭ pajšli ŭ haru, i prafsajuz hdańskaha pradpryjemstva, u skład jakoha ŭvachodziać taksama niekatoryja partovyja pradpryjemstvy ŭ susiedniaj Hdyni, vyrašyŭ, što dla rabočych budzie vyhadniej adździalicca ad susiedziaŭ. Momant dla vyrašeńnia miascovych prablem —śviatkavańnie 25-j hadaviny «Salidarnaści» — byŭ vybrany z psychalahičnaha hledzišča ŭdała.

Nichto ŭ Polščy nie admaŭlaje isnavańnia surjoznych prablem u sacyjalna-ekanamičnaj sfery. Biespracoŭje dasiahaje tut amal 20 pracentaŭ. Ale dałučeńnie da Eŭraźviazu pryviało da rezkaha rostu ekspartu (u dva razy), rostu VUP. U Polščy siońnia adnosna nizkaja inflacyja i mocnaja nacyjanalnaja valuta. Najbolšuju ž vyhadu ad dałučeńnia da EZ atrymali polskija sialanie — 1,5 młrd eŭra ŭ vyhladzie datacyj.

Z XX stahodździa ŭ XXI

Viadomy ekanamist Darjuš Rasaci, jaki pryvodziŭ na sustrečy z žurnalistami nazvanyja ličby, źviarnuŭ uvahu na inšuju važnuju akaličnaść. Jak adznačajuć polskija daśledčyki, u takich krainach, jak Hruzija, Ukraina, Kyrhyzstan, Biełaruś i Rasieja, palapšeńnie ekanamičnaj sytuacyi nie paciahnuła za saboj palapšeńnie sacyjalnaha stanovišča dy sytuacyi z pravami čałavieka. Heta pryviało da palityčnaha napružańnia, što stała pryčynaj «kalarovych revalucyj» u niekatorych krainach. Na dumku prafesara Rasaci, hetyja revalucyi śviedčać, što ekanamičnaja madel, zasnavanaja na zachavańni vialikaha ŭpłyvu dziaržavy na ekanomiku i zachavańni dziaržaŭnaj ułasnaści, pierastaje pryvablivać ludziej. Usio bolš postsavieckich dziaržaŭ schilajucca da ekanamičnaj madeli krain EZ. Rost cenaŭ na paliva, jakim karystajecca Rasieja, nie daje perspektyvy dalejšaha rostu ekanomiki. Siońnia Rasieja, na dumku Rasaci, sprabuje pravodzić u palitycy kurs, jaki byŭ by darečy, skažam, na pačatku XX st., a nie dvaccać pieršaha. Heta neaimperyjalizm, sproby adradzić tak zvanyja sfery ŭpłyvu naprykład, u Abchazii, Prydniastroŭi, Biełarusi.

Nakolki možna mierkavać na padstavie ŭsiaho, što było skazana padčas śviatkavańnia ŭhodkaŭ «Salidarnaści» (a skazana było tak šmat, jak nikoli raniej), u dačynieńni da Biełarusi ŭ polskich palitykaŭ samaha roznaha kirunku j ranhu niama razychodžańniaŭ. Usie jany nia tolki razumiejuć važnaść uschodnieeŭrapiejskaha, u tym liku biełaruskaha, faktaru ŭ zamiežnaj palitycy, ale i imknucca davieści jaho važnaść da EZ. Dla palakaŭ niama sumnieńnia, što Biełaruś — kraina eŭrapiejskaja, i jana maje prava dałučycca da Źviazu.

Skalpel ci mołat?

Jak zaŭvažyŭ u niefarmalnaj hutarcy z žurnalistami adzin z čynoŭnikaŭ MZS Polščy, padziei va Ŭkrainie abvierhli mit ab tym, što postsavieckija dziaržavy nia ŭ stanie pryniać standarty demakratyi. Ale ŭ dačynieńni da Biełarusi Polšča šmat hadoŭ viała palityku, adroznuju ad palityki EZ. Varšava da apošniaha času vystupała za raznastajnyja kantakty na ŭsich uzroŭniach, u tym liku na ŭzroŭni ministerstvaŭ i viedamstvaŭ, suprać abmiežavańniaŭ pieramiaščeńnia dziaržaŭnych čynoŭnikaŭ ź Biełarusi, za niefarmalnyja sustrečy. Hetaja palityka, jak ciapier pryznajuć u Polščy, zajšła ŭ tupik, bo ŭsprymałasia biełaruskim bokam jak słabaść. Dokazam stali apošnija padziei vakoł Sajuzu palakaŭ.

Na dumku pradstaŭnika MZS, palityka Polščy ŭ dačynieńni da Biełarusi pavinna hruntavacca na nastupnym. Pa-pieršaje, Varšava pavinna jak maha čaściej uzdymać pytańnie ab sytuacyi ŭ Biełarusi ŭ EZ, kab pra krainu viedali jak maha bolš i ŭ toj samy čas usprymali jaje jak nieadjemny element eŭrapiejskaj architektury. Treba taksama złamać infarmacyjnuju blakadu vakoł Biełarusi. Pa-druhoje, važna padtrymlivać tendencyi demakratyzacyi biełaruskaha hramadztva. Adnačasova patrebny bolš žorstkija sankcyi ŭ dačynieńni da pradstaŭnikoŭ režymu. I pa-treciaje, asnoŭnyja eŭrapiejskija prajekty pavinny być skiravanyja pierš za ŭsio na mety madernizacyi krain Uschodniaj Eŭropy.

Ułady Biełarusi, jak padkreśliŭ polski dyplamat, nie zacikaŭleny ni ŭ jakich pazytyŭnych syhnałach z Bruselu. U toj samy čas pasiŭnaja pazycyja Eŭropy moža pryvieści da paŭtareńnia ŭ Miensku «andyžanskaha scenaru» — samaha horšaha z usich mahčymych. Pazytyŭnym, adnak, źjaŭlajecca toje, što Rasiei bolš nia ŭdasca rabić vyhlad pierad Eŭraźviazam, byccam jana nia maje dačynieńnia da padziej u Biełarusi, zapeŭniŭ pradstaŭnik zamiežnapalityčnaha viedamstva: apošnija padziei, jakija adbyvalisia amal synchronna ŭ Maskvie i ŭ Miensku, śviedčać ab uzhodnienaści palityki abiedźviuch stalic.

Adzin z zasnavalnikaŭ «Salidarnaści» Bohdan Barusievič padčas sustrečy ŭ Hdańsku havaryŭ na temu Biełarusi jašče bolš ščyra. Niahledziačy na toje, što Biełaruś była i zastajecca najvažniejšym partneram Polščy, niahledziačy na ŭsiu važnaść ekanamičnych pytańniaŭ, u tym liku pytańnia hazapravodu abo vykarystańnia partoŭ, kazaŭ jon, nichto z polskich palitykaŭ ciapier nia siadzie za stoł pieramoŭ z pradstaŭnikami Łukašenki, bo heta było b palityčnym samahubstvam. Što da mahčymych ekanamičnych sankcyj, dyk heta, pavodle słoŭ Barusieviča, vielmi ciažki instrument. Heta nia skalpel, a mołat, jaki bje biez razboru pa ŭsim nasielnictvie krainy. U suviazi z hetym były dziejač «Salidarnaści» zhadaŭ 1981 h., kali Rejhan u ZŠA vyrašaŭ, ci ŭvodzić ekanamičnyja sankcyi suprać Polščy paśla abviaščeńnia tam vajennaha stanovišča. Kiraŭniki apazycyi žorstka spračalisia pamiž saboj, pierš čym pryjšli da zhody — sankcyi patrebnyja. I jany zaśviedčyli svaju efektyŭnaść. Ale ŭsio-taki, ličyć palityk, reč nia ŭ sankcyjach. Pieramieny ŭ jakoj chočaš krainie tolki na piatuju častku, a moža, i ŭ mienšaj stupieni zaležać ad zamiežnaha ŭździejańnia. Usio astatniaje zaležyć ad samich ludziej.

Jak skazaŭ u adnym z vystupaŭ prafesar Bžazinski, «Salidarnaść» była niečym bolšym za prafsajuz ci ruch. Jana była nia tolki rucham, ale j ducham.

Varšava—Hdańsk—Miensk

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0