Šparahi

Razmova pojdzie pra harodninu, viadomuju z dalokaj staražytnaści. U naš čas jana zajmaje tysiačy hiektaraŭ najlepšaj hleby ŭ šmat jakich eŭrapiejskich i amerykanskich krainach. Šparahi (Asparagus officinalis L.) – samaja zvyčajnaja raślina, raspaŭsiudžanaja pa ŭsim našym krai ŭ dzikim stanie.

Šparah kultyvavali jašče ŭ staražytnym Ehipcie, bolš za 2 tysiačy hadoŭ da n.e. Jaho vyjavy možna znajści na faraonavych sarkafahach. U staražytnaj Hrecyi jon byŭ symbalem kultu bahini kachańnia Afradyty. Šparahavymi halinkami šlubavali maładych, spavivali šlubnaje łoža. Heta j nia dziva, zvažajučy na toje, što šparah, nasamreč, – mahutny afradazijak. Śviedama vyroščvać hetuju raślinu jak harodninu ŭ Eŭropie pačali rymlanie.

Šparah zdaŭna kultyvavaŭsia i na Biełarusi, ale ciaham hod źvioŭsia j zabyŭsia. Spažyvańnie ž šparahu nie ŭvajšło tryvała ŭ narodnuju kuchniu. Najpierš tamu, što raścić jaho ciažka i hatavać niaprosta. Zatoje heta sapraŭdny dalikates, jaki nia zvodzicca z najlepšych restaracyjaŭ i arystakratyčnych stałoŭ Eŭropy!

Źbirajuć uradžaj šparahu tolki ŭ traŭni, na pačatku leta. Paźniej šparah hublaje svaje smakavyja j spažyŭnyja jakaści. Jaduć bieleńkija ci ružavata-sałatavyja parastki, što tolki prahlanuli z-pad ziamli.

Važna pierad užytkam maładzieńkija parastki šparahaŭ aściarožna abłupić vostrym nažom. Tady ich advarvajuć (nia varać!). Kab šparahi nie ŭspłyvali, ich pieraviazvajuć nitkaju ŭ pučok i zavažvajuć kamieńčykam ci jašče čym da dna načyńnia. Tak ich na cichieńkim ahni hatujuć z paŭhadziny. I, barani boža, nie pieravarvać!

A byli ž, byli šparahi zvyčajnaju zakuskaju da vinaŭ na šlachieckich stałach. Naprykład, u Mickievičavym «Panie Tadevušy» jany zhadvajucca jak znak vykštałconaha hustu:

Paśla padali rakaŭ, kuraniat, šparahi.
Nastavili vuhorskich vinaŭ i małahi.
Jaduć i pjuć usie, ale maŭčać…

Vierajemna, ich praradzima – uschodniaje Mižziemnamorje. Ale najbolšych pośpiechaŭ dasiahnuli francuskija selekcyjanery. Našyja ž mieli hatunki ŭłasnaje hadoŭli, naprykład, «Uradžajny-6».

Na vyhlad darosły kust šparahaŭ usim viadomy jak dekaratyŭny asparahus, šyroka ŭžyvany dla bukietaŭ. Ale dekaratyŭny asparahus horki na smak, tady jak jadomyja šparahi chutčej nahadvajuć zialony harošak.

Šparah daje plon rańniaj viasnoju, kali inšyja kultury tolki siejuć albo sadžajuć. Pry hetym nie patrabujecca anijakich ciaplicaŭ ci parnikoŭ. Źbirajuć maładyja parastki, jakija ad pačatku traŭnia pačynajuć šparka ciahnucca da sonca. Prydatnyja ŭ ježu pavinny mieć ad dvaccaci da saraka santymetraŭ uvyški, ich zrazajuć kala samaha korania. Kali parastak vyhaniajecca vyšej, nižniaja častka jaho ćviardzieje, i jaje davodzicca adkidać. Uvohule šparahi viasnoj rastuć vielmi chutka, i źbirać ich treba nie radziej jak dva razy na tydzień.

Šparah – raślina šmathadovaja. Pieršy zbor adbyvajecca na čaćviertuju viasnu ad momantu vysievu i doŭžycca dva tydni. Nastupnymi hadami sezon raściahvajecca da vaśmi tydniaŭ. Pa jaho zakančeńni kustam dajuć raści volna. Uvosień, kali jany majuć bolš čym paŭtara metra ŭvyški, zrazajuć na dziesiać-piatnaccać santymetraŭ ad ziamli i na zimu nie prykryvajuć.

Viadoma, šparah patrabuje kłopatu bolšaha, čym zvykłaja nam bulba. Pieršaja ŭmova pośpiechu – dobraje nasieńnie. Siońnia handal prapanoŭvaje dastatkovy vybar hatunkaŭ anhielskaj, niamieckaj i polskaj selekcyi, prydatnych dla našych umovaŭ.

Pasiejany šparah musić zastavacca na adnym miescy dźvie viasny. Na treciuju rasada pieranosicca na jaje stałaje miesca. Kaliŭcy rassadžvajucca radkami na adlehłaści ŭ sorak santymetraŭ. Radok ad radka moža być 1,5–1,7 metra. Uhnajeńni ŭnosiać paśla zboru ŭradžaju, rassypajučy pa radkoch. Na adnym miescy kultura moža zastavacca bolš za dziesiać hod.

Siamji z čatyroch čałaviek piaćdziasiat kustoŭ davoli i dla viasieńniaha spažyvańnia, i dla zapasu zamarožanych šparahaŭ na zimu. Chopić i dla pačastunku znajomych i radni.

Siarhiej Chareŭski; Alaksandra Marčanka, Horadnia

❏

Nn01Eniva17-06ILUSTRACYJI_17sparzha.tif

Šparah jak lekavy srodak

Šparah koliś byŭ nadzvyčaj papularnym lekavym srodkam. Nadziemnaja častka ŭ sialanskaj medycynie ŭžyvałasia pry chvarobach serca, nyrak, mačavika. Płady dapamahajuć pry dyjarei, impatencyi. Nasieńnie j nastoj ź jaho ŭžyvalisia taksama dla pavyšeńnia patencyi j pry atručańniach. Jak krynicy vitaminaŭ na viasieńni peryjad prapanoŭvałasia ščaŭje, lebiada i navat krapiva. A šparah pa karysnaści pieravyšaje hetyja raśliny i ŭ biełaruskich umovach daje plon z kanca krasavika. Z-za najaŭnaści asparhinu šparah vielmi karysny dla dyjabetykaŭ i chvorych na padahru.

❏

Pavialičyć

❏

Sposaby spažyvańnia i hatoŭli

Šparahi možna ŭžyvać jak śviežyja, tak i zamarožanyja, bo i ŭ takim vyhladzie nie hublajuć ani smaku, ani kaštoŭnych ułaścivaściaŭ.

Receptaŭ vykarystańnia šparahaŭ šmat. Ich varać, tušać, zapiakajuć, dadajuć u supy. Šparahi varacca ŭ padsolenaj vadzie z dadatkam cukru j aleju da miakkaha stanu. Dalikatnyja «hałoŭki» dadajuć u kancy varki. Možna adrazu ž padavać na stoł haračymi z masłam, a možna padsmažyć na alei, pasypać ciortym biełym sucharykam i padavać u haračym albo chałodnym stanie. Strava moža być samastojnaju i harniram da miasa.

Sup

Bulon – 1,5 ł, šparahi – 300 h, zialony harošak (marožany albo kanservavany) – 4 st.ł., hałoŭka cybuli siaredniaj vieličyni, adna morkva, 1 st.ł. muki, try-čatyry łyžki małaka, piatruška, masła ci alej, sol.

Parastki šparahaŭ pačynajuć čyścić spadyspadu. Hałoŭku z dvuma-tryma santymetrami ściablinki adrazajuć i kładuć asobna. Astatniaje režuć na skryliki ŭ adzin santymetar i hatujuć u bulonie, dadaŭšy harošak, kali jon marožany. Pakul šparahi hatujucca, zrabić śvietłuju zasmažku z pakryšanaj cybuli, natarkavanaj na hrubaj tarcy morkvy, prycierušyć mukoju. Usio pieramiašać i dadać u bulon. Kali šparahi źmiakčejuć, dadać hałoŭki, niekalki łyžak małaka i harošak, kali jon kanservavany. Patrymać na małym ahni, pakul usie składovyja častki nia stanuć miakkija. Pryniaŭšy z ahniu, dadać piatrušku.

Sufle

Šparahi – 0,5 kh, vialikaja cybulina, pałova šklanki małaka, try-čatyry jajki, žoŭty syr – 50 h, čatyry łyžki zialonaha harošku, alej, čorny mieleny pierac, sol.

Zvaranyja šparahi adcadzić, pierakłaści na patelniu z alejem i krychu padsmažanaj pakryšanaj cybulaj, pieramiašać, pasypać piercam i dadać harošak. Zalić sumieśsiu małaka ź jajkami, pasypać syram, patarkavanym na hrubaj tarcy, i pastavić u nahretuju duchoŭku. Zapiakać, pakul padrumianicca.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0