Hancavicki rajon: niepaźbiežnaść źniknieńnia

Ja zaŭsiody śmiajusia, kali čuju ŭsie hetyja «Hancaŭščyna», «Łuninieččyna», «Lachaŭščyna» ci «Baranaviččyna». Bo histaryčna «Lachaŭščyna» — heta Navahradčyna, «Łuninieččyna» — častki Pinščyny i Mazyrščyny, a «Baranaviččyna» — Navahradčyny i Słonimščyny. Piša Anatol Sidarevič.

Narodžany (pavodle pašpartu) u Hancavickim rajonie, ja ź ironijaj pastaviŭsia da viestki, što Dzień biełaruskaha piśmienstva sioleta budzie prachodzić u Hancavičach. Bo što takoje Hancavičy? Da 1939 hoda — prystancyjnaje pasielišča ŭ Kruhovickaj hminie Łuninieckaha pavieta. Ź jakoha času pasielišča, jakomu niedzie 125 hod, daje imia subrehijonu? Chiba moža jano daraŭnać staražytnym Pinsku, Navahradku, Słucku? Ci navat Kuciejnu i Lubčy, dzie ŭ ChVII st. mielisia drukarni?

Voś čamu ja ź cikavaściu pračytaŭ ese Anatola Trafimčyka «Jak uźnikła Hancaŭščyna» na sajcie časopisa «ARCHE».

Moŭny padzieł

Anatol Trafimčyk, čałaviek kruhovicki, padzialiŭ Hancavicki rajon na try zony: słuckuju, navahradskuju i pinskuju.

Što datyčyć treciaj zony, to ŭ linhvistyčnych adnosinach ja nie zhadžusia z Anatolem, bo ŭłasna Pinščyna — heta Zachodniaje Paleśsie, a akademik Jaŭchim Karski, apisvajučy havorki našaj starany, adnios Bobryk, Małkavičy i inšyja pasieliščy da ŭłasna biełaruskaha, a nie zachodniepaleskaha araełu.

Nie budu kazać pra Małuju Płotnicu ci Bobryk (ja tam byvaŭ tolki prajezdam), skažu pra Zabiareźzie, Jałovuju, Małkavičy, Lusina, Makava, Zadubje i Lipsk.

Zabiareźzie (samy paŭnočny punkt Pinskaha rajona) — heta vostraŭ blizu čystaj biełaruskaj havorki.

Havorka ŭ Jałovaj (samy paŭdniovy punkt Hancavickaha rajona, pobač z Zabiareźziem) taksama nie zachodniepaleskaja. (Darečy, jałoŭskuju, chatynickuju i raździałavickuju havorku apisaŭ linhvist i pinčuk Jury Čarniakievič u svajoj knizie «Atłas havorak paŭnočna-ŭschodniaj Brestčyny», jakaja vyjšła ŭ 2009 hodzie.)

Małkavičy (maju na ŭvazie viosku, a nie prystancyjny pasiołak), Lusina i Makava majuć svaju moŭnuju śpiecyfiku. Tut možna było praviarać pravapis «dz» i «c»: jašče ŭ 1960-ch miascovyja žychary kazali dzadzko, cotka, dze, caper. Sustrakajučy ŭ Małkavičach svaich ravieśnic, ja zaŭsiody kažu: «Dzeń dobry, dzaŭki!»

Małkavicka-lusinskaja havorka nie zachodniepaleskaja, jana nahadvaje davyd-haradockuju. Da jakoj hrupy adnieści hetuju havorku, niachaj vyrašajuć linhvisty.

Inšaja havorka ŭ Zadubji, ale jana taksama nie zachodniepaleskaja.

Nielha nazvać zachodnimi palešukami i lipčukoŭ (žycharoŭ Lipska).

U cełym Hancavicki rajon — heta subrehijon, dzie pierasiakajucca mazyrskaja, słuckaja, hrodzienska-baranavickaja i pinskaja havorki.

Voś što takoje tak zvanaja Hancaŭščyna ŭ moŭnym aśpiekcie.

Pierajdziem da administracyjnaha padziełu.

Što było ŭ kancy XVII st.

U čas Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ŭvieś ciapierašni Hancavicki rajon uvachodziŭ u skład Navahradskaha pavieta Navahradskaha vajavodstva.

Praz 13 hod paśla maskoŭskaj navały 1654—1667 hh. mitrapalit Kipryjan II Žachoŭski daručyŭ pravieści vizitacyju ŭnijackich cerkvaŭ Mienskaha i Navahradskaha saboraŭ. Materyjały vizitacyi apublikavany kandydatam histaryčnych navuk Dzianisam Lisiejčykavym (sam jon z Hancavickaha rajona) u knizie «Vizity unijackich cerkvaŭ Minskaha i Navahrudskaha saboraŭ 1680—1682 hh." (Minsk, 2009).

U skład Łaktyšoŭskaj parafii ŭvachodzili: Łaktyšy (Łahtyšova), Budča, Nača, Čudzin; akramia taho, kaplica miełasia ŭ Kruhovičach (jašče nie było padziełu na Vialikija i Małyja).

U skład Dzianiskavickaj parafii ŭvachodzili Dzianiskavičy, Šaški i Jeśkavičy (tady Jaśkavičy).

U skład Hałynkaŭskaj parafii (ciapier Hałynka ŭ Kleckim rajonie) uvachodzili vioski Vostraŭ i Kryšyłavičy sučasnaha Hancavickaha rajona.

Aharevickaja parafija na toj čas była pravasłaŭnaja. U jaje skład uvachodziła v. Hancavičy (nie błytać z sučasnym horadam), dzie miełasia kaplica.

Što tyčycca poŭdnia ciapierašniaha Hancavickaha rajona (Chacieničy (Chatyničy) i Małkavičy), dyk jon, musić, uvachodziŭ u skład Pinska-Turaŭskaj jeparchii, i apisańnia hetych parafijaŭ na toj čas ja pakul što nie bačyŭ.

Administracyjna-carkoŭny padzieł za carami i Polščaju

Za carami terytoryja sučasnaha rajona trapiła ŭ skład Mienskaj hubierni.

Na pačatku XX st. Chatynickaja vołaść z Małkavičami, Lusinam, Makavam uvachodziła ŭ skład Pinskaha pavieta. U skład Pinskaha pavieta ŭvachodzili i Zadubje ź Lipskam, ale heta byli ŭžo Dabrasłaŭskaja (u pieršym vypadku) i Łuninskaja vołaści.

Na poŭnačy rajona była Kruhovickaja vołaść Słuckaha pavieta.

Pierad skasavańniem Unii (1837) na terytoryi ciapierašniaha Hancavickaha rajona mielisia jak minimum piać relihijnych centraŭ: Dzianiskavičy, Kruhovičy, Łaktyšy, Małkavičy i Chatyničy.

Vioska Hancavičy ŭvachodziła ŭ Kruhovickuju parafiju; u joj i ŭ Lubašavie mielisia tolki kaplicy (u byłym centry parafii — Aharevičach — filijalnaja carkva).

Zadubje naležała da Małapłotnickaj parafii (heta Pinski paviet).

Na žal, nie apublikavany pakul što źviestki pra Chatynickuju parafiju. A što jana miełasia, sumnieńniaŭ niama.

Pryblizna taki prychodski padzieł zachavaŭsia i paśla skasavańnia Unii (1839). Tolki treba adznačyć, što ŭ druhoj pałavinie XIX st. pabudavali cerkvy ŭ Čudzinie (1867) i Budčy (1896).

U 1921 h. Kruhovickaja i Chatynickaja vołaści (ciapier jany nazyvalisia hminami) trapili ŭ navastvorany Łuniniecki paviet Paleskaha vajavodstva. Pry hetym vioski Čudzin i Piarevałaki byłoj Kruhovickaj vołaści byli dałučany da Čučavickaj hminy. (Za carom Čučavickaja vołaść uvachodziła ŭ skład Mazyrskaha pavieta). U Łuninieckim paviecie (u Łuninskaj hminie) apynuŭsia i Lipsk. Pabyvała ŭ składzie Łuninieckaha pavieta i Dabrasłaŭskaja hmina, ale ŭ 1922 h. jaje viarnuli ŭ Pinski paviet.

Administracyjna-carkoŭny padzieł za savietami

Za savietami Kruhovickaja i Chatynickaja hminy ŭvajšli ŭ Hancavicki rajon Pinskaj vobłaści. Da rajona dałučyli taksama v. Zadubje Dabrasłaŭskaj hminy, Čudzin i Piarevałaki Čučavickaj hminy i Lipsk Łuninskaj hminy.

Byłuju Chatynickuju hminu padzialili na čatyry sielsaviety: Chatynicki, Lusinski, Małkavicki i Navasiołkaŭski (z 1954 h. — Śviacicki). Da Małkavickaha sielsavieta dadali Zadubje i Lipsk.

Kruhovickuju hminu padzialili na Aharevicki, Dzianiskavicki, Kruhovicki, Kukaŭski, Łaktyšoŭski. Staŭ centram sielsavieta i Čudzin. Asobna isnavali Hancavicki pasiałkovy i Hancavicki sielski saviet (vioski Hancavičy, Borki, Lubašava, Jelnia i Sukač).

U 1957 h. Śviacicki sielsaviet pieradali Lachavickamu rajonu, a ŭ 1962-m u Lachavicki rajon trapili i astatnija sielsaviety, aproč Małkavickaha, jaki addali ŭ Łuniniecki rajon. Samoj saboj, Hancavičy stali prostym harpasiołkam Lachavickaha rajona.

Ja byŭ śviedkam adnaŭleńnia Hancavickaha rajona ŭ 1966 hodzie.

U relihijnych adnosinach uvieś Hancavicki rajon pad kaniec savieckaj ułady naležaŭ da Kruhovickaha prychodu.

U Małkavičach miełasia svaja carkva, u jakoj słužyŭ ajciec Leanid Kamiencaŭ. Za savietami da Małkavickaha prychodu było dałučana Zadubje. U 1970-ja sakratar partyjnaj arhanizacyi miascovaha kałhasa «Balšavik» padhavaryŭ tutejšych złydniaŭ spalić carkvu.

Ad siaredziny 1960-ch nie pracavali taksama chatynickaja, budčanskaja i čudzinskaja cerkvy.

Za Polščaju byli pabudavany kaścioły ŭ Hancavičach (muravany) i ŭ Małkavičach (draŭlany). Na miescy hancavickaha kaścioła ciapier rajonny dom kultury (u draŭlanaj plabani mieścicca redakcyja «Savieckaha Paleśsia»), a małkavicki kaścioł razabrali na adzin z karpusoŭ dziciačaha doma. Ciapier na miescy małkavickaha kaścioła staić kryž. Dzietdom pierastaŭ isnavać u 1960 hodzie, potym u jaho budynkach była balnica, a ciapier žyvuć miedrabotniki.

Ryma-katoliki Hancavickaha rajona stali parafijanami Miadźviedzickaha kaścioła (Lachavicki rajon).

Nakolki viedaju, za Polščaju i ŭ Hancavičach, i ŭ Małkavičach svaich sinahohaŭ nie było — adno malitoŭnyja damy. Pa vajnie jany nie adnavilisia.

Čamu vyłučylisia prystancyjnyja Hancavičy?

Hancavičy (nie vioska, a prystancyjnaje pasielišča, jakoje źjaviłasia na mapie hod 125 tamu), «vybilisia ŭ ludzi» ŭ 1939 h.

Za Polščaju — da zakryćcia Kamunistyčnaj partyi Zachodniaj Biełarusi — u Hancavičach mieŭsia, zdajecca, rajonny kamitet KPZB. Heta, mažliva, adzin z štrychoŭ da historyi naminavańnia Hancavič na status rajonnaha centru.

Chaču zapiarečyć Anatolu Trafimčyku. Hancavičy vyraśli nie tolki dziakujučy čyhuncy i aktyŭnaści habrejaŭ. Dziakujučy čyhuncy moh vyłučycca i prystancyjny pasiołak Małkavičy, dzie taksama žyli habrei. U čas Pieršaj suśvietnaj (miascovyja ludzi nazyvali jaje Mikałajeŭskaj) vajny tut znachodziŭsia vialiki łazaret, mielisia składy bojeprypasaŭ i zbroi.

Čamu Małkavičy spynili svoj rost, a Hancavičy ich abahnali? Bo paŭz Lubašava išoŭ stary trakt ź Pinska na Kleck, a z Klecka daroha razychodziłasia na Słuck i (praź Lachavičy) na Słonim.

Niemałoje značeńnie mieła i toje, što pasiołak Hancavičy atrymaŭ status rajonnaha centra.

Što takoje status zaštatnaha horada, vidać na prykładzie Davyd-Haradka, u jakim pierad Mikałajeŭskaj vajnoj žyło kala 17 tysiač čałaviek i jaki tolki karotki čas pabyŭ rajonnym centram. U 1993 hodzie u im naličvałasia ŭžo 7,6 tysiačy žycharoŭ. Zatoje Stolin, u jakim za carom było 3,3 tysiačy žycharoŭ, vyras da 2000 hoda u 3,7 raza (12 200 žycharoŭ). Viedama, horad moža vyraści i zastajučysia zaštatnym, ale dla hetaha patrebnyja asablivyja ŭmovy. Prykładam, rabočy pasiołak Mikaševičy, kala jakoha majucca pakłady hranitu, pa kolkaści nasielnictva dahaniaje rajonny centr Łuniniec.

Ci jość u Hancavickaha rajona pierśpiektyvy?

Ja nie całkam zhodny z Anatolem Trafimčykam, kali jon śćviardžaje, što pry padziele Hancavickaha rajona pamiž Łuninieckim i Lachavickim rajonam była zachavana etna-kulturnaja tojesnaść. Da Łuninieckaha rajona vart było dałučyć Lusinski i Chatynicki sielsaviety.

Vielmi cikava hučyć u tekście Anatola Trafimčyka nastupny pieryjad: «…adkrytym pytańnie, nakolki praciahłym pa časie akažacca isnavańnie takoha rehijona, jak Hancaŭščyna. Histaryčnaja praktyka schilaje da mierkavańnia, što ŭ kantekście demakratyzacyi krainy Hancavicki rajon budzie skasavany. A značyć i paniaćciu Hancaŭščyna pryjdzie kaniec. Hety čas zusim blizki».

Biełarusi nie pašancavała. Pry płanavaj «sacyjalistyčnaj» haspadarcy, asabliva ŭ pavajenny čas, pa-durnomu adbyvałasia raźmiaščeńnie pradukcyjnych sił. U vyniku Biełaruś stała karlikam ź vialikaj hałavoj. (Pamiataju hety termin — «karlik ź vialikaj hałavoj» — sa škoły. Jon aznačaje nievialikuju jeŭrapiejskuju krainu — Aŭstryju, Vienhryju, Hrecyju dy inš., — u jakoj vialikaja stalica.) Kali b nie balšavickaja hihantamanija, mahčyma, stalica była b mienšaju, zatoje pabolšali b takija harady, jak Kobryn, Łuniniec, Słonim, Navahradak…

Treba kanstatavać vidačony fakt: Hancavicki rajon dehraduje.

Tut brak miascovaj syraviny dla raźvićcia pramysłovaści. Samaje vialikaje bahaćcie — lasy — Hancavicki lespramhas vyčarpaŭ, badaj, darešty.

Minsk vysmoktvaje pracoŭnyja resursy subrehijonaŭ. U tym liku i Hancavickaha. Kolki hancavickich chłopcaŭ pracuje ŭ Minsku i pad Minskam, mahu mierkavać pa svaich ŭnučatych plamieńnikach. Ale ž nie tolki ŭ Minsku i pad Minskam znachodziać pracu hancaŭcy, małkaŭcy, lusincy… Niešta zabirajuć Baranavičy, Pinsk i Łuniniec. A taksama Rasija.

Uciakajuć u bujnyja centry i pradprymalnyja ludzi. Mahu pakazać palcam tych, chto asieŭ u Minsku i navat u Kijevie. (Nikoli nie zabudu apaviadańnie adnaje zadubienki pra toje, jak jaje syn chacieŭ adkryć svaju vytvorčaść u Hancavickim rajonie i jak płojma čynoŭnikaŭ vystraiłasia ŭ čarzie da jaho pa hrošy. Moj ziamlak źjechaŭ va Ukrainu.)

Hancavicki rajon nie daje ničoha i ŭ tvorčym płanie. Ivan Łahvinovič i Viktar Hardziej, zdajecca, apošnija prykmietnyja paety z hetaj starany.

U Hancavickaha rajona pryblizna takaja pierśpiektyva, jak u Małkavičaŭ i Zadubja.

U kancy 1950-ch u Małkavičach pracu ludziam davali: čyhunačnaja stancyja i ŭčastak puci, lesapunkt, lesaskład, vuzkakalejka, depo i stałoŭka Hancavickaha lespramhasa, laśnictva, smałakurnia, tartak, małočnia, piakarnia, sielpo (piać kram u dadatak da lespramhasaŭskaj i čyhunačnaj), balnica, siaredniaja i pačatkovaja škoły, dziciačy dom, kłub, biblijateka… Dvuchpaviarchovaja škoła, pabudavanaja ŭ 1954 hodzie, pracavała ŭ dźvie źmieny.

Nie viedaju, jak sioleta, a dva hady nazad mianie ŭražvała małkavickaja karcinka.

Vychodziš ź ciahnika, padychodziš da stancyjnaha budynka i bačyš zabityja vokny byłoj lesprahasaŭskaj stałoŭki (ach, jak smačna tam hatavali!). Na byłuju lespramhasaŭskuju kramu, jakaja staić pobač, taksama strašna hladzieć. Pojdzieš naleva — ubačyš paŭrazvaleny budynak byłoha sielpo, pojdzieš naprava — ubačyš zaniadbanyja muravany budynak byłoha sielmaha i kolišni budynak sielsavieta. Pra apuściełyja sialiby maŭču.

U Zadubji biareźnikam i łaźniakom zarastajuć byłyja vyhany i placy. Dva hady nazad na byłoj zabiarezskaj darozie ja ŭžo nie zmoh znajści, dzie stajali chaty maich svajakoŭ. Zatoje pašyrajucca našy mohlicy.

Były kałhasny dvor u Zadubji vyhladaje jak paśla nalotu avijacyi. Stajać tolki panelnyja ścieny byłych chlavoŭ. Kali ž chleŭ byŭ z błokaŭ, ich vyvieźli žychary Małoj Płotnicy. (Zadubiencam za hrošy tyja błoki nie pradavali.)

Dumaju: chto tut budzie haspadaryć praź dziesiać hod?

Vieści svaju haspadarku na šyrokuju nahu niemahčyma. Dziela ekśpierymientu adzin zadubieniec na pačatku nulavych uziaŭ sabie 5 hiektaraŭ ziamli. Da 2009 h. jon ad taje ziamli adcuraŭsia. Zatoje kala mahazina ceły dzień ašyvajucca miascovyja ałkanaŭty. Niekatoryja i načujuć tam.

Aha, u vioscy Małkavičy, u Chatyničach i dzie tam jašče pabudavali ahraharadki. Ubuchtoryli hrošyki. Niama sumnievaŭ, što

ahraharadki čakaje taki ž los, jak i vioski, jakija na pačatku 1960-ch byli nazvanyja pierśpiektyŭnymi.

Raniej ci paźniej — choć by dziela adnych demahrafičnych pryčynaŭ — Hancavicki rajon daviadziecca skasavać i padzialić.

Našy ekanomhieohrafy ŭžo daŭno majuć płan novaha administracyjnaha padziełu krainy. Nie viedaju kankretyki, ale mahu skazać: taja častka Hancavickaha rajona, što ŭvachodziła ŭ Słucki paviet, niesumnienna trapić u Baranavicki paviet (akruhu), bo i ź Lachavickaha rajona vysmoktvajucca pracoŭnyja resursy. Małkavicki i Lusinski sielsaviety chutčej za ŭsio stanuć častkaju Łuninieckaha pavieta (akruhi).

Kali sychodzić z etnakulturnych mierkavańniaŭ, da Łuninca varta było b dałučyć i Chatynicki sielsaviet. Ale tut prablema kamunikacyj. Pasprabujcie napramki i biez prablem prajechać z Zadubja ŭ Chatyničy i Lusina ci ź Lusina ŭ Chatyničy. Daroha z Zadubja ŭ Zabiareźzie (5 viorst) hetak zarasła i zapuščana, što zadubiency, zamiest taho kab jechać u Chatyničy ci ŭ toj ža Pinsk pa traktu Pinsk-Hancavičy, vymušanyja davać kruhala i dabiracca na aŭtamabilach u Chatyničy praz Małkavičy-Hancavičy, a ŭ Pinsk — praz Małkavičy-Łuniniec.

Nie vyklučana, što małazasieleny, lasista-bałocisty poŭdzień Hancavickaha rajona pry ŭmovie zabałočvańnia tarfianikaŭ moža z časam pieratvarycca ŭ zapaviednik ci to zakaźnik (Jałoŭski žuravinavy ŭžo majecca).

Hancavičy čakaje niepaźbiežnaje raźvitańnie sa statusam rajonnaha centra, a samomu paniaćciu «Hancaŭščyna» — i tut ja całkam zhodny z Anatolem Trafimčykam — pryjdzie kaniec.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0