Sakrat Janovič. Hiedrojc i biełarusy

 Pamior Ježy Hiedrojc. Pajšoŭ z žyćcia vialiki palak, važny nia tolki dla Polščy. Šmat čym abaviazany jamu i biełarusy.

Sakrat Janovič

Hiedrojc i biełarusy

Pamiataju svajo pieršaje sutyknieńnie z “Kulturaj”, pra jakuju ja bahata čuŭ, ale ni razu nia bačyŭ na svaje vočy. Zdaryłasia heta za časoŭ Hiereka, kali dajšli da mianie čutki, što Hiedrojcaŭ časapis lha pačytać u biblijatecy Sajuzu Polskich Litarataraŭ na Krakaŭskim Pradmieści. Padčas niejkaha pryjezdu ŭ Varšavu ja skarystaŭsia z paśviedčańnia Sajuzu i moh spakojna hadzinami siadzieć kala biblijatečnaha stełaža, zapoŭnienaha numarami “Kultury”. Na žal, kab uziać dadomu, nie było i havorki, a pra kseraks tady nichto jašče nia čuŭ.

Ja adrazu apynuŭsia pad uražańniem biełaruskaje tematyki i padkreślivańnia jaje vahi ŭ raźviazańni polskich prablemaŭ. Heta było ašałamlalnaje adkryćcio! Ja i dumać nia dumaŭ, što biełaruski šmatok vializarnaha Savieckaha Sajuzu moža akazacca takim istotnym. U presie tych hadoŭ, praŭda što, traplalisia publikacyi pra biełarusaŭ, ale zaŭsiody na ŭzroŭni jakoj cikavostki albo falklornaj ekzotyki. A z ahulnaha fonu SSSR Biełaruskuju SSR vyłučali našmat radziej. Biełaruś i biełarusy nie zaŭvažalisia jak niešta značnaje. Siaredni palak nie ŭśviedamlaŭ, što isnuje taki biełaruski narod. Intelihienty taksama. Kali z kim lha było parazumiecca ŭ hetaj spravie, dyk tolki ź piśmieńnikami i historykami. Sam ja, zrešty, byŭ nie našmat razumniejšy, choć maja biełaruskaść była navat demanstratyŭnaj. Dastupnyja z knižak viedy byli padahnanyja pad savieckija ŭzory, to bok prystasavanyja da patrebaŭ budovy imperyi. U knižkach historyja Biełarusi pačynałasia z kastryčnika 1917 h. i ciesna pryviazvałasia da čarhovych źjezdaŭ balšavikoŭ. Trochi dziviła, praŭda, što klasyki biełaruskaje litaratury žyli i tvaryli jašče da tych źjezdaŭ, ale nichto sabie doŭha nad hetym hałavy nie łamaŭ. Paprostu žyŭ-byŭ sabie niaščasny biełaruski narod sa svaimi pieśniarami, uratavany Leninym i kampanijaj.

I tut raptam “Kultura” z tekstami, ź jakich vynikała, što my zusim nie rachmańki z zapałymi ad hoładu ščakami i pustavatymi hałovami. Hetaja inšaść emihranckaha tonu kantrastavała z dazvolenaj u PNR etnahrafičnaj kulturna-aśvietnaj aktyŭnaściu, jakaja nie vychodziła — i nie mahła vychodzić — pa-za vieršyki, piesieńki, narodnyja skoki i kalandarnyja sielskahaspadarčyja parady.

Jašče ja sa ździŭleńniem zaŭvažyŭ, što da tych palic z “Kulturaj” u biblijatecy na Krakaŭskim Pradmieści zusim nie vystrojvalisia čerhi. Ja tyrčaŭ pry ich adzin-adnym, jak toj kandydat na voraha narodnaje ŭłady. Što, pryznajusia, urešcie mianie i spudziła.

Nia viedaju, čyja heta zasłuha, što “Kultura”, za pierachoŭvańnie jakoj u nas ludzi vylatali z pracy, stajała sabie ŭ Varšavie cełymi hadavikami, i tolki ad biblijatekarki zaležała, ci dapuścić jana kaho da ich, ci nie. U Biełastoku strach było zaiknucca pra jaje navat šeptam, navat siarod blizkich siabroŭ. Takuju moc mieła pierakanańnie ŭva ŭsiaviedańni Słužby Biaśpieki.

Hetak było až da Kruhłaha Stała. Redahujučy biełaruskija padpolnyja vydańni ŭ časie vajennaha stanovišča, asabliva “Biełaruskija Dakumenty”, ja staraŭsia bolš-mienš adlustroŭvać paetyku publicystyki “Kultury”, kładučy nacisk nie na kamentar, a na fakty. Heta davałasia mnie nialohka, uvažajučy na emacyjnaść, takuju charakternuju dla biełaruskich aŭtaraŭ.

Z perspektyvy tych minułych hadoŭ ja baču, što “Kultura” ŭździejničała na mianie, biełarusa, zusim inakš, čym na maich kalehaŭ-palakaŭ. Pieradusim jana ŭražvała śmiełaściu acenak, što ŭ biełaruskim asiarodździ, da samych kaściej sialanskim, ličyłasia avanturnictvam. Sielanin — pavodle svaje pryrody — bajaŭsia ŭłady, staviačysia da jaje adnačasova i sa strašnaju pavahaju, i ź pierakanańniem u jaje vyšejšaj mudraści. Adzinaja krytyka, jakaja isnavała ŭ tyja časy, zaležała ad rytmu palityčnych sezonaŭ i mieła nieadmienna spaviadalny charaktar, to bok adbyvałasia ŭ tanalnaści miłaj narodnamu sercu samakrytyki. Pryznavalisia pamyłki i davalisia ŭračystyja abiacańni ŭsie ich papravić.

U takoj aŭry “Kultura” mieła rysy niejkaj nadzvyčaj nieprystojnaj čytanki. Pahamanić pra jaje lha było dasłoŭna z paraj siabroŭ. Ź ich, praŭda, nivodzin nie paprasiŭ pazyčyć jamu tekst dadomu, kab hłybiej parazvažać nad jahonym źmiestam. Voś ža, čytańnia nie było, adny hutarki. Dobra i toje — ja mieŭ pra što pahutaryć i moh choć nienadoŭha adčuć asałodu ad udziełu ŭ inšym myśleńni.

“Kultura” Ježy Hiedrojca najmacniej padkupiła mianie svajoj acenkaju biełaruskaje prablematyki, u toj čas demanstracyjna pahardžanaje. Kali časami ja pryznajusia, što pracesam daśpiavańnia majoj biełaruskaj nacyjanalnaj śviadomaści ja ŭ značnaj miery abaviazany palakam, to zaŭsiody maju na dumcy koła čytačoŭ paryskaje “Kultury”, jakoje na dobry tołk pačało źjaŭlacca pierada mnoju tolki na schile PNR. Ja achvotna paddaŭsia na namovy pisać u polskuju padpolnuju presu. Zaviazvalisia novyja kantakty i suviazi, vychad z zaścienku ŭ śviet praciahvaŭsia. Heta było b niemahčymym, kali b ja raniej nie čytaŭ “Kultury”, jakaja pierabudoŭvała maju śviadomaść, pierałomvała adnabakovaść bačańnia mnoju palakaŭ — inakšych, čym pravincyjnyja klerykały, što nie vysoŭvali nosa pa-za ŭłasnuju parafiju, adkrytych na sustreču sa mnoju, biełarusam, inšym.

Ježy Hiedrojc caniŭ maršała Piłsudzkaha i — jak i toj — nia znosiŭ endecyi, jaje nacyjanalnaha ehaizmu, jaki viadzie luby narod da katastrofy. “Bieź niezaležnych Ukrainy, Litvy i Biełarusi niemahčyma ŭjavić sabie niezaležnaści Polščy” — voś što dachodziła da mianie sa staronak “Kultury”. Ja ŭśviedamlaŭ i advarotnuju zaležnaść — biaz polskaje padtrymki ničoha nia vyjdzie ź biełaruskich sprobaŭ uźbicca na niezaležnaść. Ciažka ŭjavić sabie bolšuju źbiežnaść intaresaŭ — biaz vas niama nas, jak i biaz nas niama vas. Usio jaśniej uśviedamlajučy heta, ja trapiŭ u kanflikt z atačeńniem, jaki doŭžycca i dahetul. Vina lažyć na abodvuch bakach — jana ŭ daminavańni nacyjanalizmaŭ, jakija zmahajucca adzin z adnym. Na žal, našym maralnym aŭtarytetam patrebna niezvyčajna doŭhaje žyćcio, kab ich pazycyja pryniesła adčuvalny plon. Ježy Hiedrojc pražyŭ dzievianosta čatyry hady.

Vučačysia ad Redaktara palityčnaha myśleńnia, ja zrazumieŭ moc uździejańnia drukavanaha słova, trapnaje publicystyki, jakaja ni ŭ jakim razie nie pavinna być słužkaju prapahandy. Ja ŭśviadomiŭ roźnicu pamiž dumkaju pramoŭlenaj i dumkaju apublikavanaj. Časami śmiašyła mianie šumnaja reakcyja partyjnych uładaroŭ Narodnaje Polščy na źjaŭleńnie “Kultury”, jakaja vychodziła nizkim u paraŭnańni z PNRaŭskimi drukami nakładam, a na dadatak vydavałasia niedzie pad Paryžam, adkul u Polšču kantrabandaju pranikali tolki niešmatlikija paasobniki. Heta, adnak, było drukavanaje słova, a značyć, da jaho lha było źviartacca kolki zaŭhodna: viarnucca, pieračytać jašče raz, dać inšym.

Režym nervavała pieradusim isnavańnie adroznych dumak, jakija zamacoŭvalisia drukam bieź jahonaha kantrolu. Da ŭpłyvu, jaki mieła “Kultura” na hramadztva, ułady stavilisia spakajniej, bo daskanała viedali, što ni rabočaja klasa, ni pracoŭnaje sialanstva nie začytvalisia b hetym toŭstym časopisam, kali navat dazvolić jaho šyroki prodaž u šapikach z hazetami i papiarosami ci ŭ praduktovych kramach. Intelihiencyju ž padparadkavać było lohka, bo ŭ našym słavianskim sacyjaliźmie heta była pracoŭnaja intelihiencyja, inakš kažučy, ručnaja. Tym časam “Kultura” pulsavała ŭ rytmie štomiesiačnika, dachodziła da dalokich miaścin na pravincyi, i hetaja jaje žyvučaść musiła dadziavać uładam.

Pra toje, jak Ježy Hiedrojc nia znosiŭ teatralnych žestaŭ i ŭsialakaha pakaznoha hierojstva, śviedčyć jaho staŭleńnie da prezydenta Łukašenki. Viedajučy pra toje, što dziejecca na Biełarusi, jon mierkavaŭ, što naležyć vykarystoŭvać tyja mahčymaści, jakija ŭžo tam isnujuć. Tamu ŭ Miensku pačali drukavacca biełaruskija pierakłady z “Kultury”, a taksama vydańni, jakija hetamu spadarožničali. Siońnia “Kultura” traplaje na Biełaruś zvyčajnaju poštaju. Jaje čytańnie, vidavočna, nie spryjaje prasoŭvańniu pa słužbie, ale za jaho nikoha nia sadziać za kraty. I heta važki pakazčyk pieramien, jakija nastupili ad toj pary, jak siudy trapili pieršyja “zabaronienyja płady” z sadoŭ u Mezon-Laficie.

U Biełarusi “Kulturu” viedajuć i čytajuć šyrej, čym va Ŭkrainie ci Litvie. Heta hučyć dosyć paradaksalna, zvažajučy na apazycyjnuju hłuchatu siarod biełarusaŭ, ale ŭ hetym vypadku spracavaŭ histaryčny faktar: mentalnaja blizinia z palakami, viaki bieskanfliktnaha supolnaha žyćcia za časoŭ Pieršaj Rečy Paspalitaje, adnosna značnaje ŭździejańnie polskaje kultury. Niekali maršał Piłsudzki žartavaŭ, što biełarusy — heta palaki, jakija kiepska havorać pa-polsku.

Varta źviarnuć uvahu na rozny maštab uspryniaćcia “Kultury” biełarusami i palakami. Kali palakam jaje čytańnie davała mahčymaść hłybiej asensoŭvać hramadzkija i palityčnyja prablemy i svajoj krainy, i śvietu, to biełarusy cikavilisia najpierš razumieńniem samich siabie i svaich nacyjanalnych intaresaŭ. Na bolšaje ich u toj čas nie stavała. Biełaruskaja mienšaść u Polščy znachodziła ŭ “Kultury”, aprača taho, istotnuju padtrymku i pavahu, jakija dazvalali zmahacca ź piakučym pačućciom siroctva i zabytaści Boham i ŭsimi śviatymi. Voś ža jość niedzie daloka čałaviek, da čyjho hołasu prysłuchoŭvajucca prystojnyja palaki i jaki čas ad času kivaje palcam svaim surodzičam: nia tak, panovie, treba ładzić stasunki ź biełarusami.

Jasnaja reč, u Respublicy Biełarusi ŭsprymańnie “Kultury” było inakšym. Tam prablemaj było i zastajecca zachavańnie nia tolki nacyjanalnaści, ale i ŭłasnaje dziaržavy. Pabudova mocnaje dziaržavy, pytańnie važnaje ŭ dyskusijach palakaŭ, jakomu Redaktar nadavaŭ takuju vialikuju vahu, musiła pryciahvać uvahu i biełarusa, jaki zmahaŭsia za toje sama z druhoha boku miažy. Tamu jon hartaŭ “Kulturu” nie prychvatkami. Jon šukaŭ i praciahvaje šukać u joj analohijaŭ sa svaimi dumkami i dziejańniami. Tamu całkam mahčyma, što jakraz ciapier i pačynajecca sapraŭdny čas “Kultury” ŭ Biełarusi. Toj Biełarusi, palanafilskaj i ŭ značnaj miery mentalna blizkaj palakam.

Hety tekst budzie nadrukavany pa-polsku ŭ časopisie «Krasnogruda», jaki vyjdzie ŭ hetym miesiacy. Jon byŭ łaskava pieradadzieny ŭ «NN» redakcyjaj časopisa «Krasnogruda».