Jon pastaviŭ pomnik sam

Jon pastaviŭ pomnik sam

Dzied Stanisłava Lisoŭskaha Jaś Krepski žyŭ u Čarnahubavie na Kapylščynie. Adsiul jaho i jašče 66 adnaviaskoŭcaŭ u 1937-m zabrali enkavedysty. U pamiać represavanych ziemlakoŭ Lisoŭski sam na svaje hrošy pastaviŭ u vioscy pomnik. Siarod tych, chto dapamahaŭ jamu ŭ hetym, — sakratarka Partyi kamunistaŭ Alena Skryhan.

“Maci raniej maŭčała pra dzieda i jahonych bratoŭ, — raspaviadaje Stanisłaŭ Lisoŭski, — a jak pačałasia harbačoŭskaja adliha, jana i raspaviała. Ja davaŭ piśmovyja zapyty ŭ KHB, kab daviedacca pra ichny los. Maci bajałasia: “Ciabie pasadziać”. Ja kažu: “Ciapier nia toj čas — nie pasadziać, prynamsi pakul što”.

Išoŭ 1990 hod. Lisoŭski abivaŭ parohi KHB z zapytami. Byŭ navat mocna pasvaryŭsia ź niejkim supracoŭnikam, što śmiajaŭsia ź jaho. Adkazaŭ hebistu rezka: “U mianie dzieda zabili, a vam tut śmiešački...” Urešcie da dziedavaj spravy jaho dapuścili — pasadzili ŭ asobny pakoj, dali čas na aznajamleńnie, papiaredzili, kab ničoha nie vypisvaŭ.

U spravie było paznačana, što dziadoŭ jahonych rasstralali, i napisana kali. Adnak pra miesca pachavańnia dakumenty maŭčali. Adzin kahebist skazaŭ Stanisłavu: “Vašych svajakoŭ rasstralali ŭ Kurapatach. Hetaha Vam tut anichto nia skaža i ni ŭ jakich dakumentach vy nia znojdziecie, ale heta tak”.

Stanisłaŭ Lisoŭski cikaviŭsia losam nia tolki svajho dzieda, ale i jahonych susiedziaŭ. I vyśvietliŭ imiony ažno 67 represavanych u vioscy, dzie było z sotniu chataŭ. Ź ich tryccać dva čałavieki byli rasstralanyja, tryccać — vyviezienyja na Poŭnač i ŭ Sibir, piaciora adsiedzieli ŭ turmach svaje terminy j viarnulisia dachaty. Spadar Stanisłaŭ vyrašyŭ uviekaviečyć pamiać svaich ziemlakoŭ: “Pomnikaŭ ža represavanym niama. Kryžy stajać u Kurapatach, u Łošycy staić kryž. I ŭsio! Dzie-nidzie chiba doški visiać”.

Śpiarša Lisoŭski chacieŭ pastavić prosta kryž. Potym padumaŭ, što adnaho kryža mała. Maja Klaštornaja paznajomiła jaho z architektaram Stanisłavam Bandalevičam, jaki prapanavaŭ svoj prajekt pomnika. Skulptar Mikałaj Šaternik namalavaŭ svoj eskiz — ale dzie ŭziać na taki pomnik srodki? Pasprabavaŭ byŭ prasić dapamohi ŭ viadomych biełaruskich pradprymalnikaŭ, ale marna. Spadar Stanisłaŭ dahetul pryhadvaje, jak staraŭsia aščadzić choć jakuju kapiejčynu ź siamiejnaha biudžetu. Karystajučysia tym, što na pačatku 90-ch była vialikaja inflacyja dy zatrymki z vypłataj zarobkaŭ, Lisoŭski časam usie hrošy za miesiac vydatkoŭvaŭ na pomnik: “Žoncy kazaŭ, što zatrymlivajuć, a na nastupny miesiac addavaŭ zarobak — nibyta za dva miesiacy. Inflacyja, maŭlaŭ, źjeła zatrymanyja hrošy”.

Prajekt pomnika rabiła architektarka Taciana Pieškava — zadarma. Išoŭ 1995 hod.

Rychtavać miesca i stavić sam pomnik Lisoŭskamu dapamahali roznyja ludzi: bryhada Michaiła Kožucha z zavodu aciaplalnaha abstalavańnia, dobraachvotniki z Čarnahubava Franc Radkievič i Alaksandar Sapiežka, bryhadzir kałhasu “Cimkavicki” Viktar Tatur (jahony dzied taksama byŭ rasstralany). Leanid Akałovič, tahačasny sakratar Zhurtavańnia biełaruskaj šlachty, dapamahaŭ u archiŭnych rosšukach i pieramovach ź miascovaj uładaj. Ziamlačka Alena Skryhan, što koliś była pieršaj sakratarkaj Kapylskaha rajkamu KPB, a ciapier — sakratarka CK Partyi kamunistaŭ biełaruskaj, dapamahła “vybić” miesca pad pomnik. Adno tolki spyniała jaje: ci nie było siarod represavanych jakich kantrabandystaŭ? “Nu, raz prachodziła tut niedaloka miaža, dyk napeŭna ž byli, — adkazvaŭ Lisoŭski. — Ale jakaja ciapier roźnica? Usie jany niespraviadliva represavanyja pa palityčnych artykułach i ciapier apraŭdanyja. Pałacaŭ na toj kantrabandzie nie zbudavali, a kali pranieśli jaki miech zbožža praź miažu — dyk heta ž ad niastačy…”

Try duby z kryžami padpirajuć nieba. 67 imionaŭ na dzieviaci metalovych plitach. Nadpisy — “1929—1938”, “Sialanam i byłoj šlachcie vioski Čarnahubava — achviaram palityčnych represij”, “Na hetym miescy raniej stajała chata “kułaka” Śvinkoŭskaha”. I vierš Siarhieja Hrachoŭskaha:

My tut žyli, kasili i arali,

A nas, nievinavatych, pakarali

Za toje, što ziamlu i vas lubili.

Bolš za paŭsotni siejbitaŭ zabili

U strašny tryccać siomy hod.

Žyvi i ścieražysia, naš narod!

Z nadpisami hetymi była ci nie najbolšaja prablema. Nie davalisia jany čałavieku ź inžynernym myśleńniem. Čytańnie vieršaŭ taksama nia duža dapamahło. I tady Lisoŭski vyrašyŭ źviarnucca naŭprost da piśmieńnikaŭ.

Dapamahčy pahadziŭsia Siarhiej Hrachoŭski — specyjalna napisaŭ vierš. Lisoŭski razdrukavaŭ jaho, pryvioz ziemlakam. Zanios i ŭ škołu — dumaŭ, nastaŭniki dzieciam razdaduć, baćkam pakažuć, patłumačać. Ale praz kolki dzion, sustreŭšy siabruka z taje vioski, Lisoŭski daznaŭsia, što im cikavilisia “orhany”. “Ale j tym razam zdoleŭ niejak ad ich adchryścicca”, — śmiajecca Lisoŭski.

Lisoŭski nia choča, kab jahony pomnik zastaŭsia adzinym napaminam pra represii na Kapylščynie. Jon choča, kab ludzi paŭsiul choć zapisvali ŭspaminy pra represavanych dy ichnyja imiony. “U Čarnahubavie žyli matčyny svajaki, — kaža spadar Stanisłaŭ. — A jašče ž byli baćkavy ŭ susiedniaj vioscy Vynia… Baćka niejak na ŭskidku nazvaŭ mnie 54 proźviščy svaich represavanych ziemlakoŭ. Chto ŭšanuje ich pamiać?”

Adam Voršyč