Sto hadoŭ z Kupałam

15 traŭnia 1905 hodu byŭ nadrukavany vierš «Mužyk», padpisany Ja.Kupałam. Jak naradžaŭsia paeta — padarožža ŭ časie z Anatolem Sidarevičam.

Małady Anton Adamovič u 1928 h., narakajučy na tahačasnaje beeseseraŭskaje litaraturaznaŭstva, pakazvaŭ, u pryvatnaści, jaho vinu pierad Maksimam Hareckim. Mieła jano vinu i pierad Kupałam, darma što ŭ 1927 h. vyjšaŭ zbornik «Janka Kupała ŭ biełaruskaj krytycy».

Usie viedali, dzie žyvie Paeta, ale nichto nie parupiŭsia z natatnikam i ałoŭkam u rukach pachadzić za im, pasiadzieć ź im, kab udakładnić šmat jakija momanty ź jahonaha žyćcia. Dziakuj bohu, što ŭ toj čas u Leninhradzie žyŭ naš, kapylski Leŭ Klejnbort, jaki turbavaŭ Paetu pytańniami i zachavaŭ jahonyja adkazy. I choć da tych adkazaŭ majucca pytańni na ŭdakładnieńnie, nam ničoha nie zastajecca, jak samim ich analizavać i rabić vysnovy.

Sustreča

Ja znoŭ viartajusia da pytańnia pra tuju sustreču. Što jana adbyłasia padčas letnich vakacyj 1904 hodu, niama nijakich sumnievaŭ. Ivan Łuckievič skončyŭ Archiealahičny instytut i ŭ kancy žniŭnia mieŭsia jechać u Vienu — kab zajmacca tam u Słavianskim seminary znakamitaha prafesara Jahiča. Anton, pryjechaŭšy ŭ baćkoŭski dom, jašče nie papaŭsia ŭ łapy palicyi. Tamu možna snavać dumku, što sustreča adbyłasia niedzie ŭ kancy červienia ci pačatku lipienia — da taho, jak Antona amal na dva miesiacy začynili ŭ Piščałaŭskim zamku (u žniŭni jaho adličać z universytetu).

Na vakacyjach byŭ i student Maskoŭskaha sielskahaspadarčaha instytutu Siarhiej Skandrakoŭ.

Aleś Burbis moh pryjechać ź Vilni ŭ Miensk na sustreču z bratami Łuckievičami ŭ partyjnych spravach. Naprykład, kab zabrać u ich litaraturu.

Ciapier pytańnie: dzie adbyłasia taja sustreča?

U Baraŭcach, dzie pani Bianihna Łucevič arandavała falvarak? Ciažka ŭjavić, kab piać čałaviek vypravilisia ŭ hości za 18 viorst ad Miensku, u dom udavy-arandatarki…

Znoŭ ža: kali sustreča adbyłasia ŭ Miensku, dyk dzie kankretna — u domie Samojłaŭ ci ŭ domie Łuckievičaŭ? Dla ramanista — šyrokaje pole dla fantazii, dla historyka — prablema.

Całkam imavierna, što Jan Łucevič u adnu ź niadzielaŭ abo na niejkaje śviata pryjechaŭ da svajho kolišniaha repetytara Ŭładzimiera Samojły. (Feliks Stackievič, jaki ŭ 1906 h. trymaŭ nielehalnuju drukarniu BSH u Miensku, u nieapublikavanych uspaminach zhadvaje: «Na kvatery Samojły… ja adzin raz spatkaŭsia ź Jankam Kupałam, jaki tady vyhladaŭ viaskovym chłapčukom hadoŭ vasiamnaccaci»*. I byŭ da taho ž, jak uspaminaŭ Anton Łuckievič, «vielmi niaśmiełym i nia peŭnym siabie dzieciukom».) Možna dumać, što Ŭładzimier Samojła prapanavaŭ Janu Łuceviču zajści razam ź im da Łuckievičaŭ. A chutčej za ŭsio, mahło być tak, što da Samojły zavitali jahonyja tavaryšy Ivan i Anton Łuckievičy, Siarhiej Skandrakoŭ dy Alaksandar Burbis. (Pra biespartyjnaść Samojły havaryć nie davodzicca. Toj samy F.Stackievič va ŭspaminach adnaznačna nazyvaje jaho siabram Mienskaha kamitetu BSH.)

Jak by tam ni było, ale fakt jość fakt: uletku 1904-ha Jan Łucevič sustreŭsia ź piaciu sacyjalistami. Dakładniej, ź čatyrma. Skandrakoŭ jašče rasiejski eser, ale chutka piarojdzie ŭ Hramadu i atrymaje partyjnuju mianušku Janka.

Čuli pra jaho

Braty Łuckievičy mahli ŭžo čuć proźvišča Łucevič. Nia tolki tamu, što jano suhučnaje ichniamu, i nia tolki tamu, što Łuckievičy i Łucevičy adnaho hierbu («Navina») i što Łuckievičy, jak možna mierkavać, — małodšaja linija Łucevičaŭ — tut jašče treba papracavać admysłoŭcam u hienealohii…

Pra Jana Łuceviča, jaki piša tak sabie polskija vieršyki, bratam Łuckievičam moh raskazać nia tolki Samojła. Jaho viedaŭ i radaškovicki doktar Jan fon Ofenberh, stryječny brat Ivana i Antona, taksama čytač polskamoŭnych vieršaŭ Łuceŭčyka. Darečy, Ofenberh paznajomiŭsia z Łucevičam ci nie praz pamočnika radaškovickaha pravizara Antona Lavickaha, budučaha Jadvihina Š.

Što da Antona Lavickaha, dyk śviedčańniaŭ niama, a što da Ŭładzimiera Samojły dy Jana fon Ofenberha, jość adnaznačnyja śviedčańni, što abodva jany namaŭlali Jana Łuceviča pisać pa-biełarusku.

Adznačym: adzin z abrusiełych, druhi z apalačanych, i abodva kažuć adno i toje ž. I papytajemsia: čamu jany byli ŭpeŭnienyja, što z Łuceŭčyka vyjdzie biełaruski paeta?

I ŭsio ž da sustrečy z sacyjalistami biełaruskim paetam Łucevič nia staŭ.

Pierałom

Da pierałomu ŭ žyćci Jana Łuceviča spryčyniłasia mienavita hetaja — u kancy červienia ci na pačatku lipienia 1904 h. — sustreča ŭ Miensku.

Dla hetaha pierałomu spatrebiłasia niašmat. Z ruk biełaruskich sacyjalistaŭ Jan Łucevič atrymaŭ revalucyjnyja praklamacyi (pa ich i pryjaždžaŭ Burbis, a čaho ž jašče?) dy «Hapona» (ci niejkuju inšuju knižku Dunina-Marcinkieviča). A jašče j Bahuševičavu «Dudku biełaruskuju».

Revalucyjnyja praklamacyi na biełaruskaj movie i knižki Marcinkieviča dy Bahuševiča kančatkova vyznačyli, što jon, Łucevič, — biełarus. I ŭsio jaho «polskoje pisanije pošło nasmarku». Jon uśviadomiŭ, što adzinaje jahonaje pryzvańnie — «słužyć svajmu narodu ŭsimi siłami dušy j serca».

Sfarmulujem pytańnie, hruntujučysia na dvuch faktach. 14 lipienia 1904 h. Jan Łucevič piša svoj apošni vierš pa-polsku («Kobiecie»), a na druhi dzień — samy rańni (ź viadomych nam) biełaruski vierš «Maja dola». Ci nie ŭ siaredzinie lipienia 1904 h. adbyŭsia pierałom u śviadomaści Jana Łuceviča?

Łucevič i papiaredniki

Dziŭnaja reč: Šymonu Reŭku z-pad Barysava (jon ža mužycki advakat Bahuševič) čamuści dumałasia, što ksionžački Dunina-Marcinkieviča «jak by śmiejučysia z našaha brata pisany», a voś Łucevič hetaha nie zaŭvažyŭ. Knižkami i adnaho, i druhoha svaich papiarednikaŭ jon «nadzvyčajna zachapiŭsia». I kali Dudar Biełaruski paŭpłyvaŭ na budučaha aŭtara paem «Zimoju», «Adpłata kachańnia» i «Ŭ pilipaŭku» (heta niekali adznačyŭ Aleh Łojka), dyk mužycki advakat najbolš vyznačyŭ ład jahonych rańnich vieršaŭ. Dy, znoŭ-taki, nia całkam i nie zusim. Jon, Łucevič, da taho niamała pračytaŭ z polskich paetaŭ. I z rasiejskich.

Heta praŭda, što małady paeta «z punktu hledžańnia bahaćcia matyvaŭ na pačatku svajoj paetyckaj tvorčaści nie ŭźnimajecca pa-nad Macieja Buračka». Bo jon taksama narakaje na niadolu biełarusa. Ale heta ŭžo nie Bahuševičaŭ mužyčok. U Łucevičaha mužyka ŭžo zbudziłasia pačućcio čałaviečaje hodnaści. Aproč taho, Łucevič ad pačatku pieraŭzychodzić svajho papiarednika «z punktu hledžańnia formy, paetyckaje techniki».

Naradžeńnie Kupały

Kolki vieršaŭ napisaŭ Jan Łucevič ź lipienia 1904-ha pa travień 1905 hodu? Na hetaje pytańnie niama adkazu.

Usie vieršy jon addavaŭ Uładzimieru Samojłu. Možna dumać (znoŭ-taki — beletrystu šyrokaje pole dla fantazii), što pieršyja biełaruskija vieršy Jana Łuceviča byli prostym naśledavańniem Buračku. Možna mierkavać, što Samojła — čałaviek z hustam — čakaŭ, kali jahony vučań uzdymiecca pa-nad uzroŭniem Buračka. Možna ŭjavić, što nastaŭnikava patrabavalnaść dapiakała Janu Łuceviču, zakranała jahony honar. Vieršaskładańnie, vieršapisańnie było dla jaho jak niepazbyŭnaja chvaroba, jak narkatyčnaja zaležnaść, ale pajści da kaho inšaha jon nia moh, pasłać svaje vieršy ŭ jakuju redakcyju — taksama: dzie i chto prymie biełaruskija vieršy?

Samojła čakaŭ i dačakaŭsia.

Što skazaŭ jon Łuceviču, kali pračytaŭ jahonaha «Mužyka»? Nia viedaju. I nia budu vydumlać. A sam mahu kanstatavać: hety vierš śviedčyć pra naradžeńnie aryhinalnaha tvorcy. U im jość amal usio, čym Łucevič adroźnivajecca ad Bahuševiča. Voś z hetym vieršam Samojła moh iści da redaktara hazety «Sieviero-Zapadnyj kraj».

15 traŭnia 1905 hodu vierš «Mužyk», padpisany Ja.Kupałam, byŭ nadrukavany. Hety dzień byŭ dniom naradžeńnia Paety, jakomu losam było nakanavana stać Prarokam adradžeńnia mužyckaje nacyi.

* Usie cytaty ŭziatyja ź lekcyi Antona Łuckieviča «Napievy liry Janki Kupały» (1929).

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0