Аляксандр Ярашук: Мяне бессэнсоўна ламаць — я не здраджу сваім прынцыпам і каштоўнасцям
16 лістапада споўнілася 75 гадоў старшыні Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў, віцэ-прэзідэнту Міжнароднай канфедэрацыі прафсаюзаў, члену Адміністрацыйнага савета Міжнароднай арганізацыі працы (МАП) Аляксандру Ярашуку. «Салідарнасць» пагаварыла з лідарам БКДП пра бунтарства, нечаканыя павароты лёсу і ўрок на ўсё астатняе жыццё.

Аляксандр Ярашук добра памятае дзень 19 красавіка 2022 года, маскі на тварах людзей, якія ўварваліся ў прафсаюзны офіс, свой разбіты твар і кайданкі. Далей былі турэмныя кругі пекла, жоўтая бірка палітвязня і свабода, якая прыйшла толькі праз тры з паловай гады. Пры гэтым улады выслалі яго з краіны, пазбавіўшы пашпарта і заробленай пенсіі.
Сёння лідар БКДП жыве ў Германіі і працягвае актыўную прафсаюзную дзейнасць на міжнародным узроўні. Напрыклад, 17 лістапада ў Жэневе пачнецца пасяджэнне Адміністрацыйнага савета МАП, на якім чарговы раз будзе разглядацца сітуацыя з правамі працоўных у Беларусі, за выкананне якіх Аляксандр Ярашук шмат гадоў змагаецца з рэжымам.
Дык як жа хлопчык, які вырас у вялікай сялянскай сям'і ў беларускай глыбінцы, стаў спачатку партыйным функцыянерам у СССР і высокапастаўленым чыноўнікам у незалежнай Беларусі, а затым адным з лідараў незалежных прафсаюзаў і палітвязнем?
— Ці паўплывалі ваша сям'я і тое, што вы нарадзіліся ў вёсцы і з дзяцінства бачылі, як працавалі бацькі і суседзі, на выбар прафесіі агранома?
— Так, у значнай ступені. У тым ліку і мой брат — ён скончыў Курскі сельскагаспадарчы інстытут. Я пасля школы паступіў туды ж.
Аднак быў яшчэ адзін чалавек — Уладзімір Дарашук, дырэктар васьмігадовай школы, дзе я вучыўся. Біёлаг, хімік, чалавек, звязаны з прыродай, які вельмі беражліва да яе ставіўся. Ён сур'ёзна паўплываў на мой выбар. Хаця, як я разумею, яму са мной было нялёгка — я ўвесь час бунтаваў. І ў школе, і ўжо потым у інстытуце.
— А ў чым праяўлялася гэтае бунтарства?
— Тады фармавалася мая асоба, а ў Савецкім Саюзе любая асоба павінна была ўпісвацца ў тыя рамкі, якія ўсталёўвала дзяржава.
У школе я сумяшчаў дзве несумяшчальныя крайнасці — быў апошнім разгільдзяем і першым вучнем. А ў інстытуце была кампанія дзёрзкіх маладых людзей: мы ігнаравалі дурныя правілы і забароны, якіх было больш чым дастаткова.
Акрамя таго, прагульвалі заняткі, гулялі ў карты — словам, псавалі ўсё «облико морале» савецкага студэнта. У выніку некаторых маіх сяброў урэшце выключылі з інстытута. Мяне — не, толькі таму, што добра вучыўся.
Ужо ў інстытуце мяне пастаянна, што называецца, разбіралі на камсамольскіх сходах, а пасля трэцяга курса дэкан майго факультэта ўвогуле сказаў: а давайце мы яго адправім назад у Беларусь, такія нам тут не патрэбныя.
— Тады ўзнікае пытанне, чаму пры такім франдзёрстве вы вырашылі рабіць партыйную кар'еру? Вы ж разумелі, што ў той сістэме яшчэ больш жорсткія абмежаванні і крытэрыі праславутага «облико морале», прынамсі тыя, што дэклараваліся публічна?
— Разумееце, сказаць, што я зрабіў выбар на карысць партыйнай кар'еры, складана.
Я быў даволі амбіцыйным чалавекам, хацеў прасоўвацца ў той жа кіраўніцкай сферы, а дзе ў тыя часы можна было гэта зрабіць? Толькі рухаючыся па партыйнай лесвіцы.
Пасля заканчэння інстытута і службы ў арміі я папрацаваў у розных гаспадарках. Затым — загадчыкам аддзела Жабінкаўскага райкама КПБ, інструктарам у Брэсцкім абкаме партыі, інструктарам ЦК Кампартыі Беларусі. Потым быў першым сакратаром Клецкага райкама партыі і загадчыкам аддзела аграрнай палітыкі ЦК КПБ.
Калі ў 80‑я гады пачалася перабудова, я з самага пачатку падтрымліваў Міхаіла Гарбачова і быў, увогуле, «белай варонай» у сваім асяроддзі. Глядзеў і думаў: чорт пабяры, гэтыя людзі зноў гатовыя прамяняць свабоду на каўбасу! Яны не разумелі, што чалавек адважыўся на тое, на што ніхто да яго ў краіне не адважваўся, — на поўнамаштабныя рэформы.
Акрамя таго, пачалі з'яўляцца розныя публікацыі, і стаў зразумелы маштаб злачынстваў у Савецкім Саюзе, пачынаючы з часоў Сталіна. Таму я спакойна ўспрыняў крах СССР і КПСС. На гэтым мая партыйная кар'ера ў 1991 годзе завяршылася.
— Праз некалькі гадоў як вы ўспрынялі прыход да ўлады ў Беларусі былога дырэктара саўгаса, які пазіцыянаваў сябе як чалавека з народа? Спадзяваліся на рэальныя перамены ці разумелі, што іх не будзе?
— Ведаеце, перад прэзідэнцкімі выбарамі ў 1994 годзе я патэлефанаваў свайму бацьку і спытаў, за каго ён будзе галасаваць. Ён кажа: за Лукашэнку, у нас усе пенсіянеры за Лукашэнку.
Я тады прасіў яго не галасаваць за гэтага чалавека, таму што гэта будзе жахлівай памылкай, за якую ўсе мы будзем расплачвацца. Бо бачыў у Лукашэнку чалавека, які не павядзе краіну наперад, наадварот, ён будзе кансерваваць яе ў мінулым — з калгасамі і дзяржаўнай эканомікай. Але ўсё аказалася значна горш, чым я думаў.
— У канцы 90‑х вы пайшлі працаваць у прафсаюзную сферу. Да 2020 года незалежныя прафсаюзы мелі даволі адчувальны ўплыў на прадпрыемствах, хаця сёння іх часам крытыкуюць за тое, што яны маглі б адыграць больш значную ролю ў падзеях таго года.
— Што тычыцца 2020-га, хачу вам проста сказаць: я зусім не чакаў такога. Гэта насамрэч цуд, разумееце? Вышэй за галаву скокнуў і беларускі народ, і беларускае грамадства, і рабочыя таксама.
Я не думаў, што яны здольныя ў той сітуацыі, якая склалася, так актыўна сябе паводзіць і ўдзельнічаць у забастоўках. Большага чакаць, шчыра скажу, мы не маглі.
І калі я ўвесь час чую, што трэба вынесці ўрокі з нашай паразы, то, па-першае, я не лічу, што гэта была параза. Мы не прайгралі, больш за тое, мы перамаглі. Уласна кажучы, народ «абнуліў» Лукашэнку і паказаў яму яго месца. Народ на цэлую галаву перарос сваю ўладу.
Цяпер тое, што мы бачым, — гэта агонія, самая сапраўдная агонія рэжыму. Проста на нейкі час яго выратавала вайна, развязаная Расіяй супраць Украіны. Але гэты час скончыцца.
— Калі пачаліся рэпрэсіі, калі вы з калегамі ўжо знаходзіліся ў небяспецы, ці не думалі, што трэба было з'ехаць, каб пазбегнуць турмы?
— Вядома, у мяне былі думкі пра магчымае затрыманне. Але ўявіць сабе, што я мог з'ехаць з краіны і пакінуць сваіх таварышаў, што называецца, страціўшы твар, — для мяне гэта было немагчыма.
І калі мы з маім калегам Сяргеем Антусевічам 16 красавіка 2022 года вярталіся з Вільнюса, то ясна разумелі, якая небяспека нам пагражае, — тады да нас паступала інфармацыя з розных крыніц.
Але мы вярнуліся, а 19 красавіка рэзка расчыніліся дзверы ў нашым офісе і ўварвалася група «Альфа». Мяне прыціснулі тварам да стала, надзелі кайданкі, і пачалася новая старонка майго жыцця.
— Калі вы трапілі ў турму, вам ужо было за 70. Гэта ж быў небяспечны і непрадказальны свет, якога вы ўвогуле не ведалі. І як праходзіла адаптацыя? Што вам трэба было рабіць, каб не страціць здароўе і нават проста выжыць?
— Калі мяне затрымалі, першая думка, якая прамільгнула ў галаве: не, усё што заўгодна, толькі не гэта. Я там і тыдня не вытрымаю.
Але мяне ўвесь час ратавала мая неверагодная ўпартасць. І тое, што я мог быць максімальна сабраным кожны дзень і кожную гадзіну. І ўсё гэта на фоне катаванняў і гвалту, якім я падвяргаўся.
Па-сапраўднаму за мяне ўзяліся, калі я трапіў у Шклоўскую калонію. Там быў абавязковы каранцін — два тыдні. Не паспеў ён скончыцца, як мяне ўжо адправілі ў ШІЗА, дзе пачаліся, па сутнасці, катаванні холадам: коўдры не давалі, таму, каб не змерзнуць, я ляжаў хвілін 15, потым хвілін 10 прысядаў і адціскаўся, каб сагрэцца, потым зноў ляжаў 15 хвілін — і так усю ноч.
Гэта такі зацяты садызм. З пяці месяцаў у Шклове я больш за тры правёў у ШІЗА.
Пасля гэтага мяне адправілі да канца тэрміну ў Магілёўскую турму. Турма закрытага тыпу не ідзе ні ў якое параўнанне з калоніяй. У ёй тваё фізічнае і псіхічнае здароўе праходзіць праз жорсткае выпрабаванне. Таму што турма высмоктвае ўсе жыццёвыя сілы, усю энергію.
Ты знаходзішся, можна сказаць, 24 гадзіны ў замкнёнай прасторы. Там з вонкавага боку вокнаў усталяваныя так званыя «вейкі» — металічныя жалюзі, каб ты не бачыў белага свету. А на прагулцы, якая, як правіла, доўжыцца менш за гадзіну, бачыш толькі неба ў клетачку над сабой.
Ужо не кажучы пра тое, што мне даводзілася сядзець з небяспечнымі злачынцамі — забойцамі жонак, дзяцей, маці.
У турме мне прапаноўвалі падпісаць хадайніцтва аб памілаванні. А там напісана: прызнаю такога і такога грамадзяніна прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, прызнаю апошнюю рэдакцыю Канстытуцыі, УНС.
Але я сказаў — не прызнаю ні першага, ні другога, ні трэцяга. І, вядома, нічога не падпісаў. А яны разумелі, што мяне бессэнсоўна ламаць, бессэнсоўна імкнуцца прымусіць мяне змяніць свае прынцыпы і каштоўнасці.
Заўсёды і ўсюды я імкнуўся заставацца чалавекам, захоўваць у сабе чалавечую годнасць і нармальнае стаўленне да людзей. Нават у адносінах да сваіх катаў: далёка не да ўсіх у турме я ставіўся як да сваіх ворагаў, у многіх я бачыў чалавечае.
Гэта дазваляла мне адчуваць сябе адносна свабодным нават у няволі, што б ні адбывалася. І вось гэты ўрок, гэты досвед застанецца са мной на ўсё жыццё.
Цяпер чытаюць
Дырэктар Віцебскага цэнтра сучаснага мастацтва Андрэй Духоўнікаў пераехаў у Сербію — ён расказаў пра даносы ў культуры, неадукаванасць міністраў і чый жа Шагал
Каментары