Piša Siarhiej Chareŭski.
Dva tydni tamu było aficyjna abvieščana pra źniknieńnie ŭ Biełarusi jašče adnaho vidu našaj faŭny — chachuli, abo, na łacinie, — Desmana moschata.
Chachula, sučaśnica mamantaŭ, zachavałasia amal bieź źmienaŭ ciaham dziasiatkaŭ miljonaŭ hadoŭ. Najbližejšyja chachuliny surodzičy — vožyki i burazubki.
Biełaruskaja nazva «chachula» ŭtvoranaja ad staražytnasłavianskaha dziejasłova «chuchaci» («śmiar-dzieć, tchnuć»), ź jakoha ŭtvaryŭsia biełaruski dziejasłoŭ «chukać» (vydychać ciopłaje pavietra, hreć, dychajučy ciopłym pavietram). Žyvioła tak była zvanaja spradvieku ŭ našym narodzie z-za charakternaha muskusnaha pachu. A jaje łacinskaje imia desmana možna pierakłaści jak muskusny pacuk.
Chachuli šyraka žyli ŭ Pasožžy i ŭ Padniaproŭi. Ale ŭžo ŭ 1951 jany vadzilisia tolki na race Aścior na Mahiloŭščynie.U 1955—1962 chachulaŭ intradukavali, zavoziačy z Rasii i vypuskajučy ŭ Hłuskim, Puchavickim, Čačerskim rajonach. Ale praź niekalki hadoŭ ich tam užo nie vyjaŭlali. Praŭda, u 1982 jaje zaŭvažyli na Pcičy. Chachula jak relikt niaźmienna mieła asabliva achoŭny status, z-za svajoj unikalnaści i nadzvyčajnaj kaštoŭnaści futra i muskusnych załozaŭ. Jana była zaŭždy ŭ Čyrvonych knihach SSSR i BSSR.
Zrešty, jak i va ŭsich inšych vypadkach, ź jakoha kraju ni vaźmi, słovazłučeńnie «achoŭvajecca dziaržavaju» nie niasie ŭ sabie anijakaha surjoznaha sensu. Šmat u kaho jano vyklikaje adno horkuju ironiju.
Dramatyčny vynik svajoj pryrodaachoŭnaj dziejnaści kanstatavali ŭ Ministerstvie pryrodnych resursaŭ: «Śpiecyjalnych daśledavańniaŭ nichto nie pravodziŭ, ale z Čyrvonaj knihi źviarka vyklučyli jak źnikły vid», — aficyjna paviedamili čynoŭniki.
U Ministerstvie achovy navakolnaha asiarodździa nie stali ŭdavacca ŭ sutnaść svajoj achoŭnaj dziejnaści, pryvodzić prykłady, analizavać toje, što rabiłasia dla źbieražeńnia ŭ Biełarusi reliktavaj chachuli. A voś vinavataha znajšli — amierykanskuju norku!
Heta spraviadliva častkova, bo taksama škodziać chachuli i andatry, ale pieradusim — ludzi, jakija kanalizavali reki, brakańjerać z elektravudami, razburajuć bierahi z norkami chachulaŭ.
Tym časam u susiedniaj Rasii niekatoryja zachady, kab stabilizavać papulacyju chachulaŭ, robiacca. Najpierš — heta praviadzieńnie šyrokich mierapryjemstvaŭ pa ich raśsialeńni. Zaŭvažana, što chachuli vydatna pačuvajucca ŭ susiedstvie z babrami, bo siłkujucca pa-roznamu, a babry pry tym adpužvajuć chachulčynych kankurentaŭ. Babry razdražniajuć rybakoŭ-brakańjeraŭ, jakija nie mohuć pastavić svaje sietki pablizu ad ich chatak. A chachulam heta vielmi darečy. Da taho ž, norami babroŭ jany biaśpiečna padarožničajuć pamiž svaimi ŭłasnymi norami. U svaju čarhu, chachuli jaduć ślimakoŭ, jakija źjaŭlajucca nośbitami niebiaśpiečnych dla babroŭ parazitaŭ. Dačynieńni hetych žyviołaŭ vidavočna adznačany ŭzajemnaj pavahaj: apisany vypadak, kali chachula zabrałasia na śpinu babra, i toj pabłažliva ciarpieŭ takoha pasažyra...
A čynoŭniki jašče papiaredzili, što amierykanskaja — škodnaja — norka moža stać vinavataj u źniknieńni jašče šerahu vidaŭ — jeŭrapiejskaj norki, tchara, kunicy, biełaj kurapatki.Viadoma ž, było b žadańnie, možna było i ŭsie hetyja vidy, razam z chachulaj, viarnuć nazad u našuju pryrodu, jak i koliś zvyčajnych u nas dropata, łań, lasnoha kata… Ale žadańnia niama! Jak niama žadańnia adbudavać Faru Vitaŭta ŭ Hrodnie.
Što Čyrvonaja kniha, ź jakoj možna vykidać lubyja vidy faŭny, što dziaržaŭny Śpis historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ ničoha nie harantujuć ni abjektam achovy, ni nam. Časam zdajecca, što i biełarusy, pakładajučysia na biaździejnaje i biezynicyjatyŭnaje čynavienstva, mohuć, urešcie, paŭtaryć los chachuli — źniknuć z ułasnaj ziamli.
***
- Za apošnija sto hadoŭ z terytoryi Biełarusi źnikli nastupnyja vidy faŭny: chachula, rasamacha, lasny kot, čorny matyl Apałon, malusk Žamčužnica zvyčajnaja, bałtyjski asietr, vyrazub, dropaty. Źjavilisia — amierykanskaja norka, andatra, janot-pałaskun, janotapadobny sabaka.
Ciapier čytajuć
«Ź mianie ničoha nie voźmieš, a ludzi paciarpieli». Para piensijanieraŭ druhi hod nie moža vypisać ź minskaj kvatery šmatdzietnuju siamju emihrantaŭ99
Kamientary