Biełarusy ŭ śviecie: chto jany?

Biełaruskaje zamiežža doŭhi čas było źjavaj, jakoj nibyta i nie było. Niedzie ŭ paralelnaj rečaisnaści za «žaleznaj zasłonaj» ładzilisia fiestyvali, vystavy, vydavalisia knihi, haziety, časopisy. Ale suajčyńniki ŭ mietrapolii navat nie ŭjaŭlali, što jość niejkaja Biełaruś pa-za Biełaruśsiu.

Ad padzieńnia taje «zasłony» minuła kala čverci stahodździa. Adbylisia istotnyja źmieny i ŭ samoj Biełarusi, i ŭ śviecie. A što źmianiłasia ŭ situacyi paralelnaha isnavańnia dźviuch častak nacyi: mietrapolnaj i zamiežnaj? Što ŭjaŭlaje saboj biełaruskaje zamiežža siońnia? I što viedajuć pra jaho ŭ mietrapolii?

Prablemy acenki

Na pačatku 1990-ch, kali tema biełaruskaha zamiežža tolki pačała adkryvacca ŭ ajčynnaj navucy,

była ahučana ličba 3–3,5 młn biełarusaŭ. Na čym hruntavałasia hetaja ličba, składana było acanić užo tady. Siońnia spasyłajucca na tyja ž ličby, niby za 20 hadoŭ ničoha nie źmianiłasia.

Pierapisy nasielnictva fiksujuć źmianšeńnie kolkaści biełarusaŭ u Rasii, Ukrainie dy inšych krainach. U toj ža čas štohod ź Biełarusi ludzi vyjazdžajuć u zamiežža…

Čamu ž nie źmianiajucca ličby? Usio zrazumieła:

vyvučeńniem taho, što adbyvajecca siońnia ŭ biełaruskim zamiežžy, a taksama analizam realnych mihracyjnych pracesaŭ u sučasnaj Biełarusi badaj nichto nie zajmajecca.

Nieviadomaja ni bolš-mienš dakładnaja kolkaść biełaruskich supołak, ni sapraŭdnyja abjomy emihracyi.

Aficyjnaja statystyka vyjezdaŭ biełarusaŭ nie supadaje ź ličbami ich ujezdu ŭ inšyja krainy.

Naprykład, pavodle biełaruskich źviestak, u Kanadu ciaham 2000—2010 hh. vyjechali 1046 čałaviek, a pavodle kanadskaj statystyki, tudy na stałaje žyćcio pryjechaŭ u tojsamy čas 5601 biełarus.

Anałahična, pa biełaruskich źviestkach, u Kanadu ŭ 2011 h. emihravali 59 čałaviek, a pavodle kanadskaj statystyki ŭ hety hod u krainu pierabralisia 355 biełarusaŭ. I hetkaja ž situacyja ź inšymi krainami. A možna jašče zhadać nievymiaralnyja płyni pracoŭnych na zarobki ŭ Rasiju. A kolki vypusknikoŭ ajčynnych VNU, asabliva techničnych, siońnia pracuje ŭ zamiežžy? Vyhladaje, što prablema realnaj emihracyi zastajecca nie tolki nie adrefleksavanaj, ale i naohuł niezaŭvažanaj dla aficyjnaha Minska.

Taksama niama analityčnych daśledavańniaŭ adnosna pracesaŭ u biełaruskich supołkach zamiežža.

Jak źmianiajecca skład udzielnikaŭ, charaktar supołak? Jakija asnoŭnyja prablemy? Niama analizu — niama i kancepcyi ŭzajemadziejańnia. Moža być častkova i z hetaj pryčyny tak šmatpakutna katory hod naradžajecca novaja prahrama «Biełarusy ŭ śviecie» dy adkładajecca pryniaćcie zakonu «Ab suajčyńnikach za miažoj».

Krychu historyi

Sučasnaje zamiežža źjaŭlajecca vynikam dvuch vidaŭ pracesaŭ, što źviedała Biełaruś u XX st. Pa-pieršaje, heta hieapalityčnyja pracesy, što pryvodzili da źmieny dziaržaŭnych miežaŭ, a taksama spravakavali situacyju raspadu SSSR. U vyniku ŭsiaho adznačanaha siońnia my majem biełarusaŭ u Polščy, Litvie, Łatvii dy inšych krainach postsavieckaj prastory. Ich dyjaspary majuć užo dziesiacihodździ historyi i vyrazny patencyjał dla dalejšaha raźvićcia, prynamsi da času, kali paŭstanie prablema źmieny pakaleńniaŭ.

Druhi vid pracesaŭ, što paŭpłyvali na farmiravańnie biełaruskaha zamiežža — mihracyjnyja.

Siońniašnija dyjaspary źjaŭlajucca vynikam dziejnaści pradstaŭnikoŭ pieravažna dźviuch apošnich chvalaŭ emihracyi: pavajennaj — što stvaryła asnoŭnyja asiarodki na Zachadzie i čyje arhanizacyi majuć užo bolš jak paŭviekavuju historyju, i «niezaležnaj» — emihracyi z Respubliki Biełaruś ad pačatku 1990-ch i da siońnia.

Hetaja apošniaja chvala nie tolki stała stvarać ułasnyja struktury, ale i pastupova pieraniała i pracu ŭ «starych» arhanizacyjach, dzie starejšaje pakaleńnie ŭžo składaje vyraznuju mienšaść.

Novyja źjavy

Možna kazać pra toje, što siońnia tyja ci inšyja biełaruskija arhanizacyi jość u 26 krainach śvietu: Arhiencinie, Aŭstralii, Aŭstryi, Bielhii, Vatykanie, Vialikabrytanii, Hruzii, ZŠA, Izraili, Kazachstanie, Kanadzie, Kitai, Kyrhyzstanie, Łatvii, Litvie, Małdovie, Niderłandach, Niamieččynie, Polščy, Rasii, Uźbiekistanie, Ukrainie, Čechii, Šviejcaryi, Šviecyi, Estonii.

Pry hetym za apošnija dziesiacihodździ na niejki čas źjavilisia i spynili isnavańnie biełaruskija struktury ŭ Brazilii, Bałharyi, Ispanii.

Faktyčna niama siońnia arhanizavanaj biełaruskaj prysutnaści ŭ Francyi, dzie ŭ siaredzinie XX st. byŭ davoli mocny biełaruski asiarodak.

Zatoje ciaham apošnich hadoŭ aformilisia arhanizacyi ŭ novych krainach.

Dziejničaje Sajuz biełarusaŭ Hruzii «Biełaruskija siabry», a ŭ Šviejcaryi, dzie, badaj, nikoli nie było biełaruskich strukturaŭ, źjaviłasia Asacyjacyja biełarusaŭ Šviejcaryi. Jość hreka-katalickaja parafija ŭ Vienie (Aŭstryja). Hreka-katalickija nabaženstvy stali ładzicca i dla biełarusaŭ Kalininhrada.

Apošnim časam źjavilisia novyja navukova-adukacyjnyja arhanizacyi. U Kijevie pry Kijeŭskim nacyjanalnym univiersitecie dziejničaje Centr biełaruskaj movy i kultury imia Karatkieviča, a ŭ Šanchai pry Uschodniekitajskim piedahahičnym univiersitecie raspačaŭ pracu Centr vyvučeńnia Biełarusi. Źjavilisia novyja pieryjodyki: ź inicyjatyvy kanadskich biełarusaŭ u internecie možna pabačyć časopis «Sakavik», a brytanskija biełarusy adnavili paśla dziesiacihodździaŭ pierapynku anhłamoŭny «The Journal of Belarusian Studies».

Biełaruskaja dziejnaść u zamiežžy nabyvaje i novyja formy.

Heta, vidavočna, źviazana ź dziejnaściu moładzievych strukturaŭ. Tak, u Łondanie hrupa «Free Belarus Now» pravodziła biełaruski fłeš-mob, u Maskvie stali papularnymi spatkańni «Mova ci kava». U Prazie źjaviŭsia biełaruski chosteł, a ŭ Kijevie biełaruska-ŭkrainskaja kaviarnia. Užo kolki hod zapar kanadski biełaruski hurt «Javarovyja ludzi» raduje surodzičaŭ u śviecie kaladnymi muzyčnymi vinšavańniami. Papularnymi apošnim časam stali kancerty biełaruskich «apalnych» hurtoŭ i vykanaŭcaŭ u susiednich krainach…

Na pačatku XXI st. ź inicyjatyvy maładoj emihracyi za miežami Biełarusi źjaviłasia bahata novych palityčnych arhanizacyj: kampanija «Razam dla Biełarusi», hrupy «Hramadzianskaja Biełaruś» (Čechija), «Treci šlach» (Estonija), «Ofis biełaruskaj palityčnaj emihracyi» (Antvierpien), «Asacyjacyja za madernizacyju» (Praha) i inš.

Razam z tym, pa-raniejšamu stała i aktyŭna dziejničajuć biełaruskija arhanizacyi ŭ Vilni i Sankt-Pieciarburhu, Taronta i Prazie, Irkucku i Novasibirsku i inš. Z adnaho boku, biełarusy zamiežža adhukajucca na padziei ŭ mietrapolii, ź inšaha — žyvuć ułasnym žyćciom, vyrašajučy svaje prablemy, zachoŭvajučy svaju identyčnaść, papularyzujučy Biełaruś u śviecie.

Prablemy zamiežža

Tradycyjnaja prablema ŭsich emihracyjnych asiarodkaŭ — asimilacyja — asabliva aktualnaja dla biełarusaŭ. Uzrovień nacyjanalnaj samaśviadomaści mietrapolnych biełarusaŭ pry emihracyi časta pryvodzić da adryvu ich ad svaich karanioŭ i źniknieńnia ŭ šmatnacyjanalnym mory hłabalizavanaha hramadstva. Mienavita

tamu tolki nievialiki adsotak emihrantaŭ dałučajecca da biełaruskich supołak na Zachadzie.

Farmiravańnie nacyjanalnaj samaśviadomaści zaležyć najpierš i najbolš ad mietrapolii.

Inšaja istotnaja prablema — raźjadnanaść, padzielenaść emihrantaŭ.

U pavajenny čas najbolš mocny byŭ palityčny padzieł (źviazany ź dziejnaściu palityčnych centraŭ emihracyi), a śledam i relihijny. Siońnia padzieł maje taksama palityčny charaktar — staŭleńnie da biełaruskich uładaŭ. Hety padzieł šmat u čym inśpiruje sam aficyjny Minsk, i pravakujučy palityčnuju emihracyju, i abirajučy łajalnyja da siabie supołki, kab pakazać padtrymku svajoj palityki z boku zamiežža.

Časta kanflikty ŭ biełaruskich asiarodkach majuć i inšuju asnovu, źviazanuju z dačynieńniami lidaraŭ, pytańniami majomaści, vyśviatleńniem «chto lepšy biełarus» i h. d.

Jakaja b ni była pryčyna padziełu ŭ arhanizacyi, vyniki nikoli nie iduć na karyść supołcy. Zhadać chacia b niadaŭnija padziei ŭ Biełaruska-amierykanskim zadzinočańni, kali adzin ź jaho adździełaŭ — Ńju-Jorski — vyjšaŭ sa składu arhanizacyi i vymušany byŭ źmianić nie tolki nazvu, ale i šukać inšaje miesca dla svaich mierapryjemstvaŭ, niahledziačy na toje, što ŭ Ńju-Jorku ad pačatku 1960-ch hadoŭ jość hramadskaja biełaruskaja majomaść. Śledam i ńju-jorkskaja hazieta «Biełarus» zhubiła svaju staronku «Viestki j paviedamleńni», što stali vychodzić asobnym biuleteniem. Zdajecca, dobra, bo zamiest adnaho biełaruskaha vydańnia majem siońnia dva, adnak jakaść źmiestu adnoj z najstarejšych biełaruskich hazietaŭ na emihracyi ŭ vyniku istotna paciarpieła.

Dačynieńni ź mietrapolijaj

Patencyjał dyjasparaŭ dla mietrapolijaŭ składana pieraacanić. Hramadzianie, što ŭ inšaj krainie adčuvajuć jednaść z Baćkaŭščynaj — najlepšyja «ahienty ŭpłyvu». Jany stvarajuć u zamiežžy imidž Biełarusi, dapamahajuć naładžvać suviazi, urešcie — układajuć zaroblenyja srodki ŭ raźvićcio rodnaj krainy. Adnak dla hetaha suajčyńniki ŭ zamiežžy pavinny adčuvać, što jany patrebnyja mietrapolii, a ŭ biełaruskim varyjancie hetaha niama. Dačynieńni z dyjasparaj cikaviać aficyjny Minsk ź mierkantylnaha hledzišča — pryciahnieńnia srodkaŭ. Adnak biez metanakiravanaj palityki padtrymki dyjaspary nijakaj addačy nie budzie.

Tema emihracyi i dyjaspary na dziaržaŭnym uzroŭni siońnia zastajecca niepažadanaj. U vyniku i kultura biełaruskaha zamiežža, jaje admietnaści i zdabytki, tak i zastajucca małaviadomaj i nieasensavanaj častkaj biełaruskaj kultury, što isnuje nibyta sama saboju.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0