U žychara rajcentru Klimavičy, što na Mahiloŭščynie, Siarhieja Aržancava niezvyčajnaje chobi. Jon ratuje biełaruskija knižki ad źniščeńnia.
Doma ŭ jaho vialikaja biblijateka, tam niamała rarytetnych vydańniaŭ. Ich Siarhiej adšukaŭ u viaskovych i školnych biblijatekach, jakija ŭ rajonie ŭžo začynili.
Za plačyma ŭ Siarhieja Aržancava vasiamnaccać hadoŭ pracy ŭ školnaj biblijatecy. Jak jon kaža, luboŭ da knihi ŭ jaho ź dziacinstva. Čytać pačaŭ značna raniej, čym adnahodki — jašče ŭ dziciačym sadku. Za hutarkaj zhadvaje, jak vychavacielka sadziła jaho z knihaj i sadkoŭskaja hramada słuchała jahonaje čytańnie. Ciapier biaz knihi nia moža siabie ŭjavić, pryznajecca Siarhiej:
«Nie mahu prajści mima, kali baču, što ad knih, jakija mahli b jašče pasłužyć ludziam, pazbyvajucca. Jany iduć u makulaturu. Kali, naprykład, zakryli biblijateku ci znajomcy pazbyvajucca niejkich knih, to ja najpierš vaźmu knihi na biełaruskaj movie. Ciapier ciažka adšukać knihi na biełaruskaj movie. Heta stała sapraŭdnaj redkaściu».
Sam Siarhiej rasiejec, ale biełaruskuju movu ličyć svajoj ulubionaj. Kaža, što biełaruskaja litaratura ŭsprymajecca dla jaho dušoj jak svaja, praź jaje jon pryjšoŭ da razumieńnia i šanavańnia Biełarusi:
«Kali čytaješ, to natalajeśsia movaju. I kali ŭ mianie jość vybar — jakuju knihu ŭziać i pračytać, to ja biaru knihu pa-biełarusku», — zaznačaje Siarhiej.
Na prośbu nazvać najbolš darahija ŭ knihazbory vydańni Siarhiej nienadoŭha zadumvajecca. «Kožnaja, — kaža paśla paŭzy, — dla mianie darahaja». Ale ŭsio ž nazyvaje:
«Voś vializny tom Šekśpira, vydadzieny jašče ŭ piacidziesiatyja hady. U im pjesy, dramaturhija pa-biełarusku. Albo voś kniha z darčym nadpisam Valanciny Ščadrynoj. Jana nadpisała jaje paetu Bursavu z Maskvy, vychadcu z Klimavičaŭ. Jana pierakłała ź biełaruskaj na rasiejskuju movu «Dzikaje palavańnie karala Stacha». Heta vielmi kaštoŭnaja kniha. Sapraŭdny rarytet. U joj pradmova Vasila Bykava».
Ale čaściej kniha, kaža Siarhiej, rarytetnaja nie tamu, što na joj niečy aŭtohraf, a dziakujučy svajmu źmiestu dy tamu, što stała redkaj. Kali traplajucca takija vydańni, to zaŭždy łoviš siabie na dumcy, što my nia viedajem svajho knižnaha bahaćcia, raźvivaje dumku surazmoŭca. U nievialikim horadzie, jak tyja ž Klimavičy, možna šmat cikavych vydańniaŭ adšukać, kaža Siarhiej:
«U svoj čas vydavałasia šmat zamiežnych aŭtaraŭ u pierakładzie na biełaruskuju movu. Vydadzieny byŭ, naprykład, «Don Kichot» Servantesa. Šmat ukrainskich, polskich aŭtaraŭ. Było pierakładziena šmat litaratury dla padletkaŭ na biełaruskuju movu, kab jany praź jaje mahli dałučycca da skarbaŭ zamiežnych aŭtaraŭ. I «Rabinzon Kruza» i «Maŭhli» — heta ž było ŭsio pa-biełarusku. Niekalki dzion tamu ja padaryŭ dźvie knihi Fenimora Kupera na biełaruskaj movie — «Apošni z mahikan» i «Źvieraboj», kab knihi nadalej čytalisia. Kali ciapier kažuć, što niama čaho čytać pa-biełarusku, to čamu nie pieravydajuć usie hetyja knihi?»
Niamała biełaruskich knižak śpisvajecca ź biblijatečnaha fondu biespadstaŭna, ličyć Siarhiej. Inšym razam tłumačeńnie zvykłaje — ich nie čytajuć. Taki padychod, zaznačaje surazmoŭca, niedapuščalny:
«Čytačam treba ŭmieć davieści, što jość dobraja litaratura. Nie źviartać uvahu na toje, što jana pa-biełarusku, a źviartać — na źmiest. Siarod biełaruskaj litaratury, jakuju śpisvajuć, sustrakajucca knihi krajaznaŭčaha charaktaru, histaryčnyja, paznavalnyja, ale zamieny im prosta niama. Naŭrad ci ich pieravydaduć».
Škaduje Siarhiej, što nie pra ŭsie vypadki zakryćcia biblijatek u rajonie jon daviedvajecca ŭ čas. A biblijatek, sa skruchaj adznačaje jon, začyniajecca ŭsio bolej:
«Dźvie škoły tolki začynili sioleta. Voś ujavicie, kolki knih źnikła, — kaža jon. — Naŭrad ci bolšaja častka ź ich zachavałasia. Usio pajšło ŭ makulaturu. Lepiej, viadoma ž, kab razabrali b».
Pytajusia ŭ Siarhieja, jak da jahonaha zachapleńnia staviacca znajomyja. Ci ličać jaho za dzivaka? Jon uśmichajecca i adkazvaje, što jość takija mierkavańni. Na ich, adnak, Siarhiej nadta nie zvažaje. Jaho samoha ździŭlajuć ludzi, u jakich niama cikavaści da knihi, a pahatoŭ da biełaruskaj:
«Voś u mianie, naprykład, ja ŭžo kazaŭ, Šekśpir, Tałstoj na biełaruskaj movie, dyk voś ździŭlajucca: «A jaki sens, — pytajuć, — čytać ich pa-biełarusku, kali jany na rasiejskaj movie jość?» U našych ludziej pakul jašče jość niepavaha da svajoj nacyi. Takaja prymityvizacyja myśleńnia. Takich vypadkaŭ niašmat, choć jany i jość. Ale ŭ asnoŭnym ludzi pazytyŭna staviacca da majho zachapleńnia».
Pry ŭsich niedachopach ciapierašnich biblijatek Siarhiej usio ž ličyć ich nadzvyčaj važnymi ŭstanovami. Jon adznačaje, što praź ich hramadztva možna dałučyć da duchoŭnych bahaćciaŭ nacyi, prademanstravać jamu, što ŭ biełarusaŭ jość svaja litaratura, svaje nacyjanalnyja klasyki i, viadoma, svaje biełaruskija knihi.
«My pryjdziem jašče da taho, što kniha stanie pradmietam honaru. Jana nikudy nia dzieniecca. U Biełarusi buduć svaje sapraŭdnyja ministry kultury, dla jakich budzie zrazumieła, što bieź biblijatek niama kultury — niama kulturnaj nacyi. Heta pryjdzie. Tak budzie».
Ciapier čytajuć
Raźviedka ZŠA: Biełaruś stała pieradavym vajskovym płacdarmam Rasii11
Kamientary