Žyćcio i śmierć na miažy z Rejcham: junak pajšoŭ pracavać na čyhunku pa zadańni partyzan, cudam vyjšaŭ z turmy SD, a zahinuŭ u dzień adychodu niemcaŭ z-za pamyłki ŭłasnaha baćki

Ułada znoŭ mianiajecca

U 1939 hodzie Leanidu Jakubieniu z chutara Mieduchava na Zelvienščynie było 16 hadoŭ. Svoj dziońnik Lonia vyrašyŭ pačać u dzień napadu Hiermanii na Saviecki Sajuz. Ad 22 červienia 1941 hoda jon zapisvaŭ toje, što bačyŭ: razhrom savieckich aeradromaŭ u pieršyja ž dni vajny, biazładnaje adstupleńnie Čyrvonaj Armii, maradziorstva miascovych žycharoŭ, źvierstvy nacystaŭ…

Pavialičyć

Pavialičyć

Niemcy tak padzialili Biełaruś, što Mieduchava adnosiłasia da Hienieralnaj akruhi Biełaruś, a Zelva była ŭžo dałučanaja da Rejchu. Na terytoryi Rejchu akupacyjny režym byŭ nie takim žorstkim. A voś za jaho miežami niemcy abviaścili 13-hadzinny pracoŭny dzień, i Lonia biedavaŭ: «Vydadzieny niemcami rabočy rehulamin jašče bolš žorstki za saviecki — dachodziać spravy da rasstrełu».

Śmiarotnaja kalekcyja

Da 1939 hoda Lonia pavučyŭsia ŭ polskaj škole, a da napadu niemcaŭ na SSSR — i ŭ savieckaj. Junak vyras vierujučym, tamu baluča pieražyvaŭ biaźvierje, jakoje zapanavała z prychodam Savietaŭ, a paśla i nacystaŭ. Mienavita viera šturchała sumlennaha junaka na baraćbu z nacystami.

Na pačatku 1942-ha Lonia zanatavaŭ: «Siońnia stralaŭ pieršy raz z nahana… Zbroju raściahvajuć pastuchi, u mianie ściahnuli ŭžo dźvie vintoŭki». Ryzyka była vidavočnaj: «Rasstralali Rudoha Kolu za revalvier i jašče dvuch čałaviek… zabili humami [humovymi dubinkami]… Chavać pakul nie dazvolili». A byli ž i takija, chto, uziaŭšy ŭ ruki zbroju, vykarystoŭvaŭ jaje dla rabunku: «Dvoje «partyzan» adabrali pazaŭčora ŭ Cichana hadzińnik i 19 marak».

Ale Lonia nie spyniaŭ źbirać svaju «śmiarotnuju», va ŭsich sensach, kalekcyju — u peŭny momant jana naličvała niekalki kulamiotaŭ (u tym liku adzin stankovy, maksim) i niekalki dziasiatkaŭ vintovak, nie kažučy pra patrony, jakija źbiralisia skryniami. Zbroju para było puskać u chod, i Leanid zrabiŭsia suviaznym bryhady imia Rakasoŭskaha, jakaja dziejničała ŭ navakolnych lasach.

Pastralać pa vorahach jamu, adnak, tak i nie daviałosia. Pa zadańni partyzanaŭ Leanid Jakubienia ŭładkavaŭsia na čyhunku puciavym abchodčykam na raźjezd Placianičy. Partyzanam ź Lonievaj dapamohaj stała lahčej padabracca da čyhunki, a časam jon i sam, nie vyklikajučy padazreńniaŭ, pieranosiŭ i zakładaŭ miny. Ryzyka była śmiarotnaja: siarod čyhunačnikaŭ było poŭna niamieckich ahientaŭ i pravakataraŭ. Pryčym chłopiec adznačaŭ, što bolšaść ź ich składali nie miascovyja, a «ŭschodniki».

Časta byvała, što Loniu davodziłasia pierš pieradavać ci zakładać minu, a potym ramantavać rejki paśla jaje vybuchu.

Ale adnojčy ŭsio-taki chtości z kalehaŭ danios, što bačyŭ Leanida na čyhuncy z partyzanami. Chłopca kinuli ŭ turmu — ale jamu ŭdałosia vykrucicca.

«Čałaviek žyvie jak mucha»

Nasiła Loniu pieradačy i dapamahała źbirać zbroju małodšaja siastra, Miła. U 1939-m hodzie joj było tolki 12 hadoŭ, tamu saviecki śvietapohlad bolš paŭpłyvaŭ na dziaŭčynku, čym na jaje brata. Prynamsi, u Boha Miła ŭžo nie vieryła. Žyćcio svajo, taksama jak i brat, jana apisvała ŭ dziońniku ź pieršaha dnia vajny:

«Pačynaju pisać hety dziońnik z 22 červienia 1941 hoda, bo ŭ hety dzień pačałasia saviecka-niamieckaja vajna.Čas ciapier vielmi cikavy. Čałaviek žyvie jak mucha. Siońnia žyvie, zaŭtra nie».

I tut ža Miła apisvaje biaskoncy ruch na ŭschod ešałonaŭ, zapoŭnienych ludźmi, jakoha nie spyniŭ navat pačatak vajny: «Viazuć ludziej, asudžanych na pierasialeńnie ŭ SSSR».

Dziaŭčynka pieražyvaje, jak by praz vajnu nie prapuścić navučalny hod. «Ludzi kažuć, što jak Polšča prastajała 21 hod, Saviety — 21 miesiac, a niemcy buduć 21 tydzień».

Žyć padčas vajny ciažka, i čas ciahniecca marudna: «Čamu, čamu niama mnie jakich 5—6 hadoŭ, pra što b mnie tady dumać». A ŭ listapadzie 1941-ha pačalisia daždžy z hradam, hnuli drevy da ziamli, i Miła zanatoŭvaje: «Staryja pradkazvajuć, što padzieńnie drevaŭ — heta prykmieta strohaj vajny. Pierad «Pieršaj impieryjalistyčnaj» taksama tak było».

Słonimski vals

Dziaŭčynka z abureńniem apisvaje źniščeńnie słonimskaha hieta — a jašče bolš uzrušanaja tym, što susiedzi pajechali tudy i nachapali dabra, jakoje zastałosia ad jaŭrejaŭ.

Pavialičyć

Kali ŭ vakolicach prachodziła karnaja akcyja SS, Lonia siadzieŭ u turmie SD u Słonimie. Uratavaŭ Loniu ad rasstrełu vypadkovy znajomy, niamiecki aficer Filip de Ros, jaki zrabiŭsia dla Jakubieniaŭ sapraŭdnym aniołam-achoŭnikam. Jon papiaredžvaŭ ich pra karnyja akcyi, i siamja chavałasia.

Loniu vypuścili, ale nieŭzabavie aryštavali baćku. Miła znoŭ pajšła ŭ Słonim, dzie joj paraili źviarnucca da pierakładčyka hiebitskamisaryjata Juryja Pytala, a taksama da jahonaha kalehi i ciozki z SD, Kaściukieviča, kab dać chabar.

Pavialičyć

Pa darozie z horada Miłu padvioz Ściapan Łabovič, «stary kavaler» ź vioski Aziarnica. Jon pačaŭ byŭ nieprystojnyja razmovy, ale 15-hadovaja dziaŭčyna pryhraziła saskočyć z voza dy pajści ŭ zaviruchu dadomu piecham — tady mužčyna sumieŭsia i davioz jaje da miesca biez pryhodaŭ. Naohuł, Miła była bajavitaja: adnojčy pasvaryłasia z susiedam-palakam, jaki skazaŭ, što biełaruskija piśmieńniki kiepskija, a mova hrubaja.

Śmierć chodzić navokał

A śmierć zaŭsiody była pobač. Lonia źbiraŭ i abmieńvaŭ zbroju, a Miła, pa jaho daručeńni, ciahała patrony. Stralać u lesie jany vučylisia razam. Ci čytali Lonia i Miła dziońniki adno adnaho? Siužety nie mohuć nie paŭtaracca, ale ŭ Miły ŭsio našmat dramatyčniej. Jana viadzie padlik zabitych i palehłych — i navat nie na vajnie, nie ŭ bai z voraham.

Voś zahinuŭ na čyhuncy chłopiec-rabočy — na Ivanaŭ dzień jašče ŭ abied usie pierapilisia samahonki, i jon nie zaŭvažyŭ nabližeńnia ciahnika. A voś baćka vyrašyŭ, što syn, jaki tady byŭ u kamandziroŭcy, zahinuŭ, i nakinuŭsia na patrul — jaho zabili. A voś susied-raŭniviec staŭ bić i haniać pa ŭsim domie žonku, jakaja da varjactva jaho kachaje. Susiedzi paklikali na dapamohu niemcaŭ, a, kali tyja pryjšli, jon kinuŭsia na ich, sprabavaŭ adabrać zbroju — i jaho zastrelili.

Na Radaŭnicu 1943-ha Miła ź siabroŭkaj navodzili paradak na mahiłach niamieckich i savieckich sałdat, jakija zahinuli ŭ pieršyja dni vajny. Padčas vajny ŭsio pierabłytałasia — i ŭ miortvych, i ŭ žyvych. U siaredzinie červienia 1944-ha ŭ viosku pryjechała Nina Łabovič, jakaja pracavała ŭ Słonimie na niemcaŭ u lasnoj upravie — i Miła paviała jaje… u les znajomić z partyzanami.

Za 5 dzion da vyzvaleńnia

Strašnaje zdaryłasia ŭ apošnija dni akupacyi, kali front padstupaŭ i vyzvaleńnie było takim blizkim.

Usie, chto chacieŭ syści ź niemcami, syšli. 5 lipienia 1944 hoda z Zelvy pryjšoŭ ešałon z palicyjaj i niemcami, jaki ruchaŭsia ŭ bok frontu. Dvoje mužčyn u cyvilnym ź ciahnika pryjšli ŭ dom Jakubieniaŭ. Vypiŭšy z baćkam Loni i Miły harełki, jany pačali skardzicca na niemcaŭ. A toj vaźmi i lapni: niama čaho vam rabić z tymi niemcami, pierachodźcie da partyzanaŭ — moj syn vas praviadzie.

Jak tolki pakazaŭsia Lonia, «cyvilnych» jak padmianili — jany kinulisia jaho chapać… Apošniaje, što bačyła Miła z susiedniaha pakoja, — jak adzin z «haściej» streliŭ u Loniu ź pistaleta. Miła i jaje maci vyskačyli ŭ akno, im udałosia ŭciačy. A voś baćku z synam paśla ździekaŭ vykinuli z ešałona miortvymi na čyhunačny nasyp, za kiłamietr ad Aziarnicy.

Takija dziŭnyja losy

Paśla vyzvaleńnia Biełarusi Miła spraŭdzić daŭniuju maru i vyvučycca ŭ Minsku na buchhałtarku.

9 maja 1945 hoda Miła robić apošni zapis u svaim vajennym dziońniku — pra pieramohu i kapitulacyju: «Na sercy niejak ciažej, čym kali-niebudź. Žyćcio raniejšaje, sumnaje. Apieracyi na froncie ŭžo skončanyja. U pałon bolš nie biaruć». Dzień vyzvaleńnia ad nacystaŭ dla jaje nazaŭždy zastaniecca azmročanym hibiellu brata i taty, da jakoj jana budzie biaskonca viartacca ŭ dumkach — i nie znachodzić spakoju.

U 1953 hodzie Ludmiła Jakubienia skončyła sielskahaspadarčuju akademiju ŭ Horkach, u 1967-m — Cimirazieŭskuju akademiju ŭ Maskvie. A jak ža skłalisia losy tych, z kim žyćcio źviało Miłu padčas vajny?

Nina Łabovič, supracoŭnica lasnoj upravy, jakuju Miła z ryzykaj dla svajho žyćcia znajomiła z partyzanami, u vyniku syšła na Zachad ź niemcami. Niezadoŭha pierad tym jana vyjšła zamuž, i naprykancy 1944-ha razam z mužam, jaki byŭ žaŭnieram pracoŭnaj roty, skončyła raźviedškołu abviera ŭ Dalvicy va Uschodniaj Prusii (ciapier — Kalininhradskaja vobłaść Rasii), dzie prachodzili navučańnie biełarusy — byłyja ŭdzielniki arhanizavanych niemcami ŭzbrojenych farmiravańniaŭ i arhanizacyj. Dalejšy los Niny dakładna nieviadomy: pavodle adnych źviestak, jana była desantavanaja ŭ Biełaruś i zatym aryštavanaja MHB, pavodle inšych — asudžanaja za špijanaž na karyść SSSR u amierykanskaj zonie akupacyi Hiermanii. Zrešty, adno nie vyklučaje druhoha.

Niaŭdačlivy kavaler Ściapan Łabovič za niemcami niejki čas słužyŭ u palicyi. U lipieni 1944-ha jon paviedamiŭ pra hety fakt pry mabilizacyi ŭ Čyrvonuju Armiju — ale, zapadozryŭšy niadobraje, pierajšoŭ na nielehalnaje stanovišča. Byŭ zabity pry sprobie zatrymańnia ŭ 1951 hodzie.

Filip de Ros, anioł-achoŭnik Jakubieniaŭ, jaki papiaredžvaŭ ich pra karnyja apieracyi, zahinuŭ u partyzanskaj zasadzie pad Minskam u 1944-m, pra heta stała viadoma jašče da adychodu niemcaŭ ź Biełarusi — i Miła płakała pa im.

Pierakładčyki słonimskich hiebitskamisaryjata i SD Juryj Pytal i Juryj Kaściukievič u listapadzie 1943 hoda syšli ŭ les i zrabilisia, adpaviedna, kamisaram i kamandziram savieckich partyzanskich atradaŭ. Akazvajecca, u akupavanym Słonimie jany byli ahientami savieckich śpiecsłužbaŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0