U kancy 1970‑ch kiraŭnictva BSSR razhladała płany, jakija siońnia zdajucca fantastyčnymi. Respublika pavinna była pakrycca sietkaj hihanckich atamnych stancyj i stać jeŭrapiejskim enierhietyčnym donaram. Reaktary mahli źjavicca kala Viciebska, Biarozy, na bierazie malaŭničaha Łukomskaha voziera ci navat na prypiackich bałotach, dzie musiła źjavicca štučnaje mora i novy horad Vidzibor. Adnak hetyja płany tak i zastalisia na papiery, sutyknuŭšysia z pryrodnymi asablivaściami i savieckaj biurakratyjaj. Katastrofa na ČAES stała tolki finalnym akordam u ich pachavańni.
Enierhietyčny hoład
Prablema ŭłasnaha enierhietyčnaha deficytu paŭstała pierad Savieckaj Biełaruśsiu vostra ŭžo ŭ paślavajennaje dziesiacihodździe. Chutkaja industryjalizacyja i imklivaja ŭrbanizacyja patrabavali kałasalnych abjomaŭ elektraenierhii dla novych zavodaŭ i haradoŭ. Pry hetym respublika była faktyčna abdzielenaja pryrodnymi resursami: bahatych pakładaŭ kamiennaha vuhalu tut nie było, tolki torf i bury vuhal, a raŭninny reljef staviŭ kryž na budaŭnictvie mahutnych i efiektyŭnych hidraelektrastancyj.
Vyjście bačyłasia tolki ŭ adnym — u mirnym atamie.
Pieršym aficyjnym krokam da ŭłasnaj AES staŭ list staršyni Savieta Ministraŭ BSSR Mikałaja Aŭchimoviča da sajuznaha kiraŭnictva ŭ Maskvu jašče ŭ 1957 hodzie. Biełaruski premjer prasiŭ pačać prajektavańnie «adnoj ci dźviuch» stancyj, zychodziačy vyklučna z ekanamičnaj metazhodnaści.
Dakładna adnavić chranałohiju taho, jak BSSR zmahałasia za jadziernuju enierhiju, dazvalaje artykuł historyka Uładzimira Monzula, apublikavany ŭ časopisie «Biełaruskaja dumka». Los samoha daśledčyka, darečy, akazaŭsia davoli śpiecyfičnym: pryznany najlepšym archivistam Biełarusi, jon spačatku napisaŭ palityčny danos na susiedziaŭ za ŭlotku ŭ padjeździe, a paśla sam trapiŭ pad machavik represij i atrymaŭ chatniuju chimiju.
Jak śviedčać archivy, da siaredziny 1960‑ch hadoŭ u savieckich kabinietach kančatkova sfarmiravałasia ŭpeŭnienaść u biaśpiecy jadziernaj enierhietyki. Śpiecyjalisty Minenierha SSSR u svaich spravazdačach biezapielacyjna śćviardžali, što atamnyja stancyi «nie vyklikajuć nijakich aściaroh z punktu hledžańnia biaśpieki i zabrudžvańnia atmaśfiery».
Raspracoŭvajučy Hienieralnuju schiemu raźvićcia enierhietyki, Maskva vyznačyła paŭnočna-zachodniuju častku SSSR (uklučajučy Biełaruś) jak pryjarytetnuju zonu dla zabudovy AES.
U 1968—1969 hadach śpiecyjalisty leninhradskaha instytuta «Ciepłaelektraprajekt» (ŁOTEP) pačali maštabnyja vyšuki na terytoryi respubliki.
Hałoŭnym i samym žorstkim kryteryjem dla raźmiaščeńnia AES była najaŭnaść vielizarnaj kolkaści presnaj vady dla achałodžvańnia reaktaraŭ. Hieołahi i inžyniery abśledavali 17 patencyjnych placovak va ŭsich šaści abłaściach: ad Asipovičaŭ i Babrujska da Naračy i Rasonaŭ.
Bolšaść ź ich, 14 varyjantaŭ, nieŭzabavie adsiejali pa roznych pakazčykach, u tym liku z-za blizkaści da vajskovych abjektaŭ. Samymi pierśpiektyŭnymi byli pryznanyja Brožskaja placoŭka pad Babrujskam (na miescy vypracavanych tarfianikaŭ) i Snudskaja — na bierazie voziera Snudy na poŭnač ad Brasłava.
Kiraŭnictva BSSR usimi siłami prabivała chutčejšy pačatak budaŭnictva, kab zakryć prahnazavany deficyt enierhii ŭžo ŭ 9‑j piacihodcy (1971—1975 hh.). I im heta amal udałosia.
U vieraśni 1971 hoda CK KPSS i Saŭmin SSSR padpisali sumiesnuju pastanovu, jakoj kančatkova zaćvierdzili budaŭnictva Biełaruskaj AES na Snudskaj placoŭcy.
Adnak litaralna praz hod, kali budaŭničyja pracy jašče nie paśpieli pačacca, mahutnaje Ministerstva siaredniaha mašynabudavańnia SSSR prapanavała pierahledzieć rašeńnie. Pryčyna była vyklučna prahmatyčnaj: susiedni Drukšajski punkt, jaki znachodziŭsia litaralna pobač, na terytoryi Litoŭskaj SSR, mieŭ značna lepšyja hrunty. Budavać tam było tańniej i praściej, što dazvalała istotna źmienšyć kapitalnyja ŭkładańni ŭ nulavy cykł.
Rašeńnie źmianili biez asablivych sprečak. Prajekt «syšoŭ» u Litvu, dzie nieŭzabavie pačałosia ŭźviadzieńnie znakamitaj Ihnalinskaj AES. Jana, biezumoŭna, zabiaśpiečvała elektryčnaściu i častku biełaruskich terytoryj, ale BSSR znoŭ zastałasia ŭ statusie enierhietyčnaj zaležnaści i zmušana była pačynać baraćbu za svoj ułasny mirny atam nanova.
Hihanty na aziorach i paleskich bałotach
Strata Snudskaj placoŭki nie spyniła atamnych ambicyj kiraŭnictva BSSR. Naadvarot, enierhietyčny hoład tolki abvastraŭsia. Kali ŭ 1965 hodzie spažyvańnie elektraenierhii ŭ respublicy składała 7,5 młrd kVt·hadz, to da 1980 hoda hety pakazčyk musiŭ vyraści ŭ čatyry razy.
Kab zabiaśpiečyć taki abjom, Maskva płanavała ŭžo nie adnu stancyju, a cełuju sietku jadziernych hihantaŭ.
Sapraŭdny razmach atamnaha płanavańnia prypaŭ na kaniec 1970‑ch hadoŭ. Zhodna sa stratehičnymi płanami Minenierha SSSR, u Biełarusi pavinny byli źjavicca ažno try AES.
U 1987 hodzie mierkavałasia pačać budaŭnictva stancyi na poŭdni respubliki mahutnaściu 4000—6000 MVt, u 1988‑m — na poŭnačy z kałasalnaj mahutnaściu 8000—10 000 MVt, a ŭ 1992‑m — jašče adnoj na paŭdniovym uschodzie mahutnaściu 6000—8000 MVt.
Kab zrazumieć maštaby hetych ličbaŭ, dastatkova zhadać, što mahutnaść sučasnaj BiełAES u Astraŭcy składaje ŭsiaho 2400 MVt.
Adnu z najbujniejšych AES u śviecie płanavałasia ŭźvieści na poŭnač ad Viciebska, na bierazie voziera Vymna ŭ Haradockim rajonie, dla čaho płošču naturalnaha voziera chacieli pavialičyć u niekalki razoŭ, pierakidvajučy tudy vadu ź Dźviny pa śpiecyjalnym trubapravodzie.
Na Brestčynie, na paŭdniovy ŭschod ad voziera Čornaje, prajektavali składany enierhietyčny kompleks, dzie atamnuju stancyju chacieli abjadnać z padziemnymi hidraakumulujučymi stancyjami, jakija b unačy zapampoŭvali vadu pad ziamlu, a ŭdzień vykidvali b jaje vonki, kruciačy dadatkovyja turbiny.
Mabyć, samy fantastyčny prajekt razhladaŭsia ŭ Stolinskim rajonie. Na mocna zabałočanaj terytoryi pamiž Stolinam i Davyd-Haradkom chacieli stvaryć štučnaje mora-achaładžalnik płoščaj da 36 kvadratnych kiłamietraŭ (pa płoščy jak aziory Łukomskaje, Dryviaty ci Dryśviaty), zabiaśpiečyŭšy jaho vadoj z Prypiaci, i pabudavać novy 25‑tysiačny pasiołak enierhietykaŭ pry stancyi Vidzibor.
Pakul prajekciroŭščyki malavali na kartach štučnyja mory, realnaja baraćba razharnułasia za centralnuju placoŭku — na poŭdzień ad Łukomskaha voziera. Mienavita hety varyjant z kanca 1970‑ch staŭ razhladacca jak najbolš pryjarytetny. Adnak inžyniery krychu źmianili łakacyju: zamiest samoha Łukomskaha voziera, placoŭku pieranieśli na bierah susiedniaha malaŭničaha voziera Sialava ŭ Krupskim rajonie.
Suprać hetaha rezka vystupiŭ Minski abłvykankam, bo kala voziera raźmiaščaŭsia hidrałahičny zakaźnik «Prošyckija Bałoty». Enierhietyki paabiacali dać hrošy na achovu pryrody, i ŭ studzieni 1984 hoda prezidyum Savieta Ministraŭ BSSR kančatkova zaćvierdziŭ hetuju placoŭku.
Zdavałasia b, los biełaruskaha mirnaha atama vyrašany. Padrychtoŭčyja pracy musili pačacca ŭžo ŭ 1985 hodzie. Ale ŭmiašałasia biurakratyčnaja marudlivaść: usie siły i srodki respubliki na toj momant byli kinutyja na budaŭnictva Minskaj atamnaj ciepłaelektracentrali (ACEC), jakaja ŭzvodziłasia z surjoznym adstavańniem ad hrafika.
Hetaja zatrymka stała fatalnaj dla Sialaŭskaha prajekta, bo ŭžo viasnoj 1986 hoda vybuchnuŭ čaćviorty enierhabłok u Čarnobyli.
Šlach da Astraŭca
Katastrofa na ČAES u 1986 hodzie pierakreśliła ŭsie savieckija płany. Budaŭnictva AES u Biełarusi było nieadkładna zamarožana, a hramadstva achapiła zakanamiernaja radyjafobija. Navat uradavuju prahramu raźvićcia enierhietyki, pryniatuju ŭ pačatku 1990-ch, daviałosia zharnuć pad ciskam śpiecyjalnaj kamisii navukoŭcaŭ i hramadskaści, jakija prahałasavali za ŭviadzieńnie dziesiacihadovaha maratoryja na lubyja razmovy pra mirny atam.
Adnak ekanamičnaja realnaść pačatku 2000‑ch i imklivy rost cen na rasijskija enierhanośbity prymusili biełaruskija ŭłady znoŭ viarnucca da jadziernaj temy. U 2005 hodzie była zaćvierdžana novaja Kancepcyja enierhietyčnaj biaśpieki, jakaja aficyjna praduhledžvała budaŭnictva ŭłasnaj atamnaj stancyi.
Kali sučasnyja śpiecyjalisty pačali vybirać miesca dla budučaj stancyi, jany źviarnulisia da staroha savieckaha dośviedu i padniali z archivaŭ źviestki pra dziasiatki patencyjnych placovak. Siarod hałoŭnych pretendentaŭ apynulisia Krasnapalanskaja (Čavuski rajon) i Kukšynaŭskaja (Škłoŭski rajon) placoŭki ŭ Mahiloŭskaj vobłaści, jakija raniej nie byli siarod pierśpiektyŭnych. Ale ŭ 2006‑2007 hadach mienavita hetyja ŭschodnija łakacyi ličylisia absalutna pryjarytetnymi.
Hieołahi pačali aktyŭna buryć ziamlu, i vynik šakavaŭ jak prajekciroŭščykaŭ, tak i čynoŭnikaŭ. Na hłybini ŭsiaho 25 mietraŭ znajšli mahutnyja słai abvodnienaha miełu, taŭščynia jakich dasiahała 35 mietraŭ.
Heta aznačała vielmi vysokuju imaviernaść raźvićcia karstavych pracesaŭ — kali padziemnyja vody pastupova vymyvajuć parodu i ŭtvarajuć pad ziamloj hihanckija pustečy. Stavić šmattonny jadzierny reaktar na taki niestabilny hrunt było b technałahičnym samahubstvam.
Ukrainskija śpiecyjalisty, jakija kansultavali biełarusaŭ u toj čas, pryvodzili prykład svajoj Rovienskaj AES, dzie z-za padobnych karstavych źjaŭ davodziłasia pastajanna zapampoŭvać pad budynki stancyi tysiačy ton bietonu. Paŭtarać taki darahi i niebiaśpiečny vopyt u Biełarusi nichto nie zachacieŭ. Śpiecyjalisty znoŭ źmianili dysłakacyju, źviarnuŭšysia da Kukšynaŭskaj placoŭki, ale i tam karcina paŭtaryłasia.
Vyśvietliłasia, što amal usia ŭschodniaja Biełaruś znachodzicca nad słajami miełavoha hruntu.
Sutyknuŭšysia ź niepieraadolnym hieałahičnym barjeram, ułady byli vymušanyja źviarnucca da reziervovaha varyjantu — Astravieckaj placoŭki na Hrodzienščynie. Hetaja łakacyja, jakaja ŭ saviecki čas amal nie fihuravała ŭ śpisach, raptam akazałasia idealnaj. Daśledavańni pakazali, što jaje padmurak ujaŭlaje saboj manalitny maciaryk biez usialakich hieałahičnych siurpryzaŭ i schavanych pusteč. Mienavita tak Astraviec staŭ pieršaj atamnaj stalicaj Biełarusi, choć za dziesiacihodździ da jaho hety status mahli b užo mieć niekalki biełaruskich haradoŭ.
Druhaja BiełAES
Ciapier, kali pieršaja BiełAES užo pracuje i vydaje enierhiju ŭ sietku, ułady ŭsio čaściej zajaŭlajuć pra płany pabudavać druhuju atamnuju stancyju.
Jašče ŭvosień 2025 hoda Łukašenka zajaviŭ, što razhladajecca mižnarodna pryznanaja placoŭka «na poŭdzień ad Mahilova». Sens takoha raźmiaščeńnia, vidać, pradyktavany źniešniepalityčnymi i handlovymi intaresam. Astraviec budavaŭsia z prycełam na ekspart tannaj elektraenierhii ŭ Litvu, dzie zakryli adzinuju Ihnalinskuju AES, i Polšču, dzie pra pieršuju atamnuju stancyju surjozna pačali havaryć zusim niadaŭna. Płany biełaruskich uładaŭ nie spraŭdzilisia z-za niedavieru susiednich krain u biaśpiečnaść rasijskaha prajekta, sankcyj i ekanamičnaj błakady. Novaja ž uschodniaja AES pavinna pradukavać enierhiju, jakaja budzie pradavacca rasijskim rehijonam.
Adnak zastajecca hałoŭnaje, pakul niavyrašanaje pytańnie: jak być z tym samym miełam i karstami, z-za jakich ad uschodnich placovak kateharyčna admovilisia jašče ŭ kancy nulavych?
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Kudy ciapier jeduć vučycca biełaruskija studenty — top krain i tendencyj12
Kudy ciapier jeduć vučycca biełaruskija studenty — top krain i tendencyj
Pašparty biełarusaŭ, jakija hałasujuć na vybarach u KR, apracuje kampanija, u jakoj apošniuju ŭciečku vyjavili ŭ 2026-m, a zasnavalniki — rasijanie7373
Kamientary