Jak rasijski starac Arciemij, jaki bieh z Maskvy ŭ VKŁ, pakłaŭ kaniec biełaruskamu knihadrukavańniu

U siaredzinie XVI stahodździa Vialikaje Kniastva Litoŭskaje było achoplenaje idejami Refarmacyi. Mahutny mahnat Mikałaj Radzivił Čorny, pryniaŭšy kalvinizm, aktyŭna spryjaŭ raspaŭsiudžvańniu novaj viery. Mienavita pad jaho pratekcyjaj u 1562 hodzie ŭ Niaśvižy była zasnavana drukarnia. Jaje stvaralnikami stali miascovy akanom Maciej Kaviačynski, prapaviednik Łaŭren Kryškoŭski i, viadoma, Symon Budny — vybitny humanist, fiłosaf i teołah.

Budny, jaki byŭ idejnym natchnialnikam prajekta, mieŭ ambicyjnuju metu: danieści słova Božaje da prostaha naroda na zrazumiełaj movie. Pieršym plonam staŭ znakamity «Katechizis» (1562) — kniha pytańniaŭ i adkazaŭ pra chryścijanskuju vieru.

Śledam vyjšaŭ traktat «Pra apraŭdańnie hrešnaha čałavieka pierad Boham». Heta byli pieršyja vydańni kirylicaj na terytoryi Biełarusi, pryznačanyja dla šyrokaha koła pravasłaŭnych viernikaŭ VKŁ, jakich Budny spadziavaŭsia schilić na bok pratestantyzmu.

Maskoŭski apanient

Adnak płany Budnaha natyknulisia na niečakanuju i mahutnuju pieraškodu. U hety ž čas u VKŁ apynuŭsia starac Arciemij — były ihumien Troica-Sierhijevaha manastyra pad Maskvoj.

U Rasii Arciemij naležaŭ da płyni nieaściažalnikaŭ, vystupaŭ suprać carkoŭnaha ziemleŭładańnia i krytykavaŭ zahany duchavienstva, za što byŭ abvinavačany ŭ jerasi i sasłany ŭ Sałaviecki manastyr.

Adtul jamu ŭdałosia ŭciačy ŭ Litvu, dzie jon znajšoŭ prytułak u Słucku pry dvary kniazia Juryja Alelkaviča.

Niahledziačy na svoj status dysidenta ŭ Maskvie, u VKŁ Arciemij staŭ zaŭziatym abaroncam pravasłaŭja. Jon razharnuŭ aktyŭnuju palemiku suprać katalikoŭ i pratestantaŭ, staŭšy adnym z samych aŭtarytetnych pravasłaŭnych publicystaŭ svajho času.

Sutyknieńnie intelektuałaŭ

Šlachi Budnaha i Arciemija pierasieklisia. Budny, sprabujučy pašyryć upłyŭ svaich idej, ustupiŭ u pierapisku i palemiku sa starcam. Arciemij adkazvaŭ žorstka i bieskampramisna. Jon napisaŭ 9 pasłańniaŭ suprać refarmacyjnaha ruchu, u jakich krytykavaŭ zachodniuju «mudraść» i schałastyku, supraćpastaŭlajučy im pravasłaŭnuju duchoŭnaść i askietyzm.

Arciemij abvinavačvaŭ pratestantaŭ u tym, što ich vučeńnie idzie «ad čerava», u toj čas jak pravasłaŭje — «ad dušy». Jon zaklikaŭ nie šukać «vyšejšych» viedaŭ i nie spadziavacca na rozum, a trymacca tradycyi i mistyčnaha vopytu.

Jaho aŭtarytet siarod pravasłaŭnaj šlachty i prostych viernikaŭ byŭ vielizarny. Sučaśniki pisali, što jon «mnohich adviarnuŭ ad jerasi aryjanskaj i luteranskaj».

Paražeńnie biełaruskaj spravy

Supraciŭ, arhanizavany Arciemijem, akazaŭsia nastolki mocnym, što staŭ adnoj z pryčyn zhortvańnia kiryličnaha knihadrukavańnia ŭ Niaśvižy. U liście da šviejcarskaha teołaha Hienrycha Bulinhiera Symon Budny z horyčču pryznavaŭ: «Vašyja… dovady raźbivajucca».

Pratestanty zrazumieli, što vieści vajnu na dva franty — suprać katalikoŭ i suprać pravasłaŭnych, dy jašče z takimi mocnymi apanientami, jak Arciemij, — bieśpierśpiektyŭna. Jany vyrašyli źmianić taktyku.

Pavialičyć

Vydańnie knih na starabiełaruskaj movie dla pravasłaŭnych spyniłasia. Drukarnia pierajšła na vypusk litaratury na polskaj i łacinskaj movach, zasiarodziŭšysia na krytycy katalicyzmu i dyskusijach unutry pratestanckaha łahiera.

Hetaje rašeńnie mieła dalokasiažnyja nastupstvy. Biełaruskaja mova straciła šaniec zamacavacca jak mova relihijnaj i intelektualnaj palemiki, sastupiŭšy miesca polskaj.

Arciemij, jaki byŭ vymušany biehčy z Maskvy, paradaksalnym čynam adyhraŭ rolu kansiervatara, jaki zatarmaziŭ raźvićcio refarmacyjnaha ruchu i nacyjanalnaha knihadrukavańnia ŭ VKŁ, abaraniajučy tradycyjnaje pravasłaŭje ad «łacinskaj i luteranskaj jerasi».

• 2
• 1
• 1
• 4
• 2
• 6
• 5
• 0