Jozef Mienhiele. Šviejcaryja adkryvaje sakretnyja fajły pra «Anioła śmierci» Aŭšvica
Historyki nieadnarazova patrabavali dostupu da hetych fajłaŭ, ale da hetaha času šviejcarskija ŭłady admaŭlali.
Šviejcarskaja Fiederalnaja słužba raźviedki zajaviła, što narešcie adkryje zasakrečanyja doŭhi čas dakumienty pra sumnaviadomaha nacysckaha vajennaha złačyncu Jozefa Mienhiele, piša BBC.
Mienhiele ŭciok ź Jeŭropy paśla Druhoj suśvietnaj vajny, ale na praciahu mnohich hadoŭ chadzili čutki, što jon peŭny čas znachodziŭsia ŭ Šviejcaryi, niahledziačy na toje, što byŭ mižnarodny ordar na jaho aryšt. Historyki nieadnarazova patrabavali dostupu da hetych fajłaŭ, ale da hetaha času šviejcarskija ŭłady admaŭlali.
Mienhiele byŭ doktaram, jaki słužyŭ u niamieckich častkach Vafen-SS. Jaho nakiravali ŭ łahier śmierci Aŭšvic u akupavanaj nacystami Polščy, dzie jon adbiraŭ ludziej, jakich mielisia adpravić u hazavyja kamiery. Kala 1,1 miljona ludziej, ź jakich adzin miljon — jaŭrei, zahinuli ŭ Aŭšvicy.
Viadomy jak «Anioł śmierci», jon taksama adbiraŭ viaźniaŭ, pieravažna dziaciej i bliźniat, dla sadysckich miedycynskich ekśpierymientaŭ, paśla čaho taksama adpraŭlaŭ ich na śmierć.
Paśla vajny Mienhiele, jak i mnohija vysokapastaŭlenyja nacysty, chutka źmianiŭ i formu, i imia. Z dapamohaj falšyvaj asoby jon atrymaŭ pašpart Čyrvonaha Kryža ŭ šviejcarskim konsulstvie ŭ Hienui na poŭnačy Italii i ŭciok u Paŭdniovuju Amieryku.
Čyrvony Kryž pryznačaŭ hetyja dakumienty dla tysiač ludziej pa ŭsioj Jeŭropie, jakija byli pieramieščanyja abo stali asobami biez hramadzianstva z-za vajny, ale nacysty, jakija sprabavali paźbiehnuć pieraśledu, taksama zmahli ich atrymać. Za heta Čyrvony Kryž paźniej paprasiŭ prabačeńnia.
Ale jak Mienhiele byŭ źviazany sa Šviejcaryjaj?
Choć jon uciok ź Jeŭropy ŭ 1949 hodzie, u 1956 hodzie Mienhiele razam z synam Rolfam pravioŭ łyžny adpačynak u Šviejcarskich Alpach.
Hetaja infarmacyja viadomaja jašče z 1980‑ch hadoŭ. Aficyjna paśla hetaha jon reštu žyćcia pražyŭ u Paŭdniovaj Amierycy.
Adnak šviejcarski historyk Rehuła Bochśler zaŭsiody staviła pytańnie, ci viartaŭsia Mienhiele znoŭ — i što važna, užo paśla taho, jak u 1959 hodzie byŭ vydadzieny mižnarodny ordar na jaho aryšt.
Padčas daśledavańnia mahčymaj roli Šviejcaryi jak tranzitnaj krainy dla nacystaŭ, jakija ŭciakali, Bochśler vyjaviła, što ŭ červieni 1961 hoda aŭstryjskaja raźviedka papiaredziła Šviejcaryju: Mienhiele padarožničaje pad vydumanym imiem i moža być na terytoryi Šviejcaryi.
Tym časam žonka Mienhiele arandavała kvateru ŭ Ciurychu i padała zajaŭku na stałaje pražyvańnie.
«Zdajecca, jość dokazy, što Mienhiele płanavaŭ pajezdku ŭ Jeŭropu ŭ 1959 hodzie, — skazała historyk BBC. — Čamu spadarynia Mienhiele arandavała kvateru ŭ Ciurychu?»
Kvatera była ŭ ścipłym pryharadzie, choć siamja Mienhiele mahła dazvolić sabie značna bolš raskošnaje žyllo. Ale jana była raźmieščana blizka da mižnarodnaha aeraporta.
Bochśler udałosia aznajomicca z palicejskimi spravami Ciurycha, jakija davodziać, što ŭ 1961 hodzie za hetaj kvateraj było ŭstanoŭlena nazirańnie. Palicyja navat zafiksavała spadaryniu Mienhiele za rulom «Folksvahiena» ŭ supravadžeńni nieviadomaha mužčyny. Ale ci heta byŭ jaje muž?
Vajenny złačynca mieŭ by pryciahnuć šviejcarskuju fiederalnuju palicyju.
U 2019 hodzie Bochśler źviarnułasia ŭ Šviejcarski fiederalny archiŭ, kab taksama aznajomicca ź ich fajłami. Joj admovili. Fajły byli zasakrečanyja da 2071 hoda ź mierkavańniaŭ nacyjanalnaj biaśpieki i dla abarony siamji.
Bochśler była nie pieršaj i nie apošniaj, kamu admovili. U 2025 hodzie jaje kaleha historyk Žerar Vetštejn pasprabavaŭ zrabić heta jašče raz. Jamu taksama admovili.
«Heta zdavałasia śmiešnym, — skazaŭ jon BBC. — Pakul jany zasakrečanyja da 2071 hoda, heta padsiłkoŭvaje teoryi zmovy, usie kažuć: «Im, vidać, jość što chavać».
Vetštejn abskardziŭ hetaje rašeńnie i padaŭ u sud na šviejcarskija ŭłady. Heta było niatanna, i jon źviarnuŭsia da kraŭdfandynhu, kab sabrać hrošy na sud.
«My sabrali 18 000 šviejcarskich frankaŭ (23 000 dołaraŭ ZŠA) usiaho za niekalki dzion».
I mienavita tady Šviejcarskaja fiederalnaja raźviedvalnaja słužba narešcie źmianiła svaju dumku. U zajavie hetaha miesiaca jana adznačyła: «Apielantu daduć dostup da dakumientaŭ, z ulikam umoŭ i patrabavańniaŭ, jakija jašče naležyć vyznačyć».
Nie ŭsie ŭpeŭnienyja, što fajły raskryjuć šmat pra samoha Mienhiele.
Saša Zała, prezident Šviejcarskaha histaryčnaha tavarystva, «absalutna ŭpeŭnieny, što tam niama ničoha, što tyčycca Mienhiele», ale ličyć, što tam mohuć być spasyłki na zamiežnuju raźviedvalnuju słužbu abo zamiežnych infarmataraŭ.
Da kanca 1950‑ch hadoŭ izrailski Masad aktyŭna adsočvaŭ nacysckich vajennych złačyncaŭ-uciekačoŭ, i Zała padazraje, što jany mahli źviazvacca sa šviejcarcami. Heta dało b šviejcarskim uładam padstavy trymać fajły zasakrečanymi, pakolki kanfidencyjnuju infarmacyju, źviazanuju z zamiežnymi raźviedvalnymi słužbami, časta chavajuć.
Ale ci sapraŭdy prostaja zhadka pra Masad, źviazanaja ź ich viadomym palavańniem na nacystaŭ u 1970 hadach, źjaŭlajecca takoj užo i sakretnaj?
«Heta pakazvaje duraść pracesu rassakrečvańnia biez histaryčnych viedaŭ, — ličyć Zała. — Takim čynam, administracyja padsiłkoŭvała teoryi zmovy».
Inšyja historyki, takija jak Jakab Taner, kažuć, što sakretnaść fajłaŭ raspaviadaje pra Šviejcaryju bolš, čym jany mohuć kali-niebudź raspavieści pra Mienhiele.
«Heta kanflikt pamiž nacyjanalnaj biaśpiekaj i histaryčnaj prazrystaściu, i pieršaje časta pieravažaje ŭ Šviejcaryi».
Taner byŭ členam Kamisii Bieržje ŭ 1990‑ch hadach, jakaja daśledavała adnosiny niejtralnaj Šviejcaryi z nacysckaj Hiermanijaj, u pryvatnaści rolu šviejcarskich bankaŭ. Jon dobra znajomy z adčuvalnaściu i soramam Šviejcaryi adnosna jaje roli ŭ Druhoj suśvietnaj vajnie, kali jaŭrejskich biežancaŭ nie puskali na miažy, tady jak šviejcarskija banki zachoŭvali hrošy jaŭrejskich siemjaŭ, jakija paźniej pamierli ŭ nacysckich kancentracyjnych łahierach.
«Toje, što hetyja spravy da hetaha času zakrytyja, — prablema dla demakratyčnaj dziaržavy», — śćviardžaje Taner.
Tym nie mienš, jon ličyć praŭdapadobnym, što Mienhiele byŭ u Šviejcaryi ŭ 1961 hodzie. Nacyscki vajenny złačynca Adolf Ejchman byŭ aryštavany Masadam u Arhiencinie ŭ 1960 hodzie. Jość dokazy, što inšyja nacysty, jakija ŭciakli ŭ Paŭdniovuju Amieryku, ličyli, što jany taksama znachodziacca tam u niebiaśpiecy, i što Jeŭropa, dzie zastalisia siabry i svajaki, moža być bolš biaśpiečnaj.
Taner adznačaje, što Valter Raŭf, jašče adzin nacyscki vajenny złačynca ŭ rosšuku, jaki ŭciok u Čyli, pravioŭ niekatory čas u Hiermanii ŭ 1960 hodzie.
Adnamu historyku z Kamisii Bieržje dazvolili koratka aznajomicca ź niekatorymi dakumientami Mienhiele ŭ 1999 hodzie. Jon pryjšoŭ da vysnovy, što niemahčyma dakazać ci abvierhnuć jaho prysutnaść na šviejcarskaj terytoryi. Ale heta było tolki niekalki radkoŭ u 24‑tomnaj spravazdačy pra ŭsiu vajnu. Fajły znoŭ apiačatali, a historyk pamior siem hadoŭ tamu.
Tym časam data apublikavańnia dakumientaŭ jašče nie pryznačana, a zajava Fiederalnaj raźviedvalnaj słužby adnosna «ŭmoŭ i patrabavańniaŭ» hučyć złaviesna dla Vetštejna.
«Ja bajusia, što my atrymajem dakumienty, jakija buduć chutčej ciomnymi, čym prazrystymi», — kaža jon.
Bochśler taksama chvalujecca, što fajły buduć mocna zaretušavanyja. «Ja zusim nie daviaraju ŭładam. Ja bajusia, što heta budzie padobna na fajły Epštejna. Čamu hetyja fajły Mienhiele tak doŭha byli zakrytyja?»
Mienhiele byŭ abjektam tajamnic, čutak i zmoŭ na praciahu dziesiacihodździaŭ. Jaho nikoli nie aryštoŭvali, nie kažučy ŭžo pra toje, kab jaho asudzili za žachlivyja złačynstvy.
Kali jon pamior u Brazilii ŭ 1979 hodzie, jaho pachavali pad falšyvym imiem. Ale čutki praciahvali šyrycca. U 1985 hodzie jaho cieła ekshumavali, i narešcie ŭ 1992 hodzie analiz DNK paćvierdziŭ, što cieła naležyć jamu.
Kamientary