«Aŭtarytaryzm dla Biełarusi byŭ nakanavany, a Łukašenka — nie». U Varšavie palityki i historyki ŭspaminali 1990‑ja
27 lipienia ŭ Muziei Volnaj Biełarusi adbyłasia sustreča ź fiłołaham i pierakładčykam, byłym deputatam Viarchoŭnaha Savieta BSSR XII sklikańnia Lavonam Barščeŭskim. Da dyskusii dałučylisia doktar histaryčnych navuk, prafiesar Viktar Šadurski i staršy palityčny daradca Śviatłany Cichanoŭskaj, były narodny deputat SSSR (1989—1991) i deputat VS Respubliki Biełaruś XIII sklikańnia Alaksandr Dabravolski. Telekanał «Biełsat» padzialiŭsia cikavymi momantami razmovy.
Ź jakoha hoda treba vieści adlik biełaruskaj niezaležnaści — z 1990‑ha (pryniaćcie Dekłaracyi ab dziaržaŭnym suvierenitecie) ci z 1991‑ha (nadańnie Dekłaracyi statusu kanstytucyjnaha zakona)? Z takim pytańniem źviartajecca da Lavona Barščeŭskaha ŭ pačatku razmovy viadoŭca dyskusii, dyrektar Biełaruskaha instytuta publičnaj historyi Alaksiej Łastoŭski.
«Ja prychilnik taho, kab adlik niezaležnaści vieści z 1918 hoda»
«Ja adrazu chaču skazać, što ja prychilnik taho, kab adlik našaj niezaležnaści vieści z 1918 hoda, tamu što mienavita tady było pryniataje pieršaje sapraŭdy samastojnaje rašeńnie», — kaža Lavon Barščeŭski.
Na dumku byłoha «deputata Niezaležnaści», padziei 1918‑ha i 1990‑ha niemahčyma navat paraŭnoŭvać, tamu što ŭstaŭnyja hramaty BNR u 1918 hodzie byli pryniatyja samastojna — biełarusami ŭ Biełarusi, a rašeńnie ab pryniaćci Dekłaracyi ab dziaržaŭnym suvierenitecie BSSR u 1990 hodzie prymałasia «pad upłyvam i z dazvołu Maskvy».
Barščeŭski raskazvaje, što Viarchoŭny Saviet XII sklikańnia mieŭ «davoli śpiecyfičny skład», u jakim navat Alaksandr Łukašenka vyhladaŭ apazicyjnym deputatam. Demakratyčnaja płyń u im składała mienšaść, choć i salidnuju (kala 30 %).
«Ale pytańnie niezaležnaści, na žal, dla bolšaści z hetaj płyni było jašče čymści niejmaviernym. Ja i sam u 1989 hodzie jašče nie vieryŭ, što ŭdasca choć što-niebudź u hetym kirunku zrabić. Tamu što — jak? Jak možna było heta zrabić z toj žalezabietonnaj uładaj i partyjaj, jakaja mieła ŭ nas najbolšy pracent pradstaŭnikoŭ siarod nasielnictva ŭ paraŭnańni ź inšymi respublikami. I była vielmi kansiervatyŭnaja. Heta, naturalna, uskładniała pierśpiektyvy», — tłumačyŭ Lavon Barščeŭski.
«Ale potym pačalisia vialikija hulni naviersie, — praciahvaje były deputat. — I tut, chutčej za ŭsio, sam Michaił Harbačoŭ… Jamu daviali jahonyja chitryja jurysty, što kali my novy Sajuz chočam stvaryć, treba, kab usie abviaścili pra svoj suvierenitet. Moža, hetaha b i nie było, kab niekalki respublik jaho ŭžo nie abviaścili — Litva, Łatvija, Hruzija, Armienija.
I jasna było, što prosta tak pieraaformić hety Sajuz nie atrymajecca. Nu, dobra, vy abviaścili hety suvierenitet, — a my dazvolim inšym abviaścić. Usio adno žaleznaha hetaha łancuha pavinny trymacca. Jano tak i vyjšła…»
Vystupoŭca ŭspaminaje, jak Mikałaj Dziemianciej (na toj momant — staršynia VS BSSR) «čarhovy raz pajechaŭ u Maskvu», a pa viartańni adtul zajaviŭ: «Viedajecie, nam treba pryniać dekłaracyju ab dziaržaŭnym suvierenitecie…»
Lavon Barščeŭski nahadvaje, što prajekt Dekłaracyi ab Niezaležnaści byŭ pryniaty Sojmam BNF jašče ŭ traŭni 1990 hoda (apublikavany 1 lipienia).
«Što heta vy za nacyja takaja, što ŭ vas adnaho Dnia niezaležnaści niama?»
Lavon Barščeŭski nie raskazvaje ŭ padrabiaznaściach, jak adbyvałasia pasiadžeńnie Viarchoŭnaha Savieta 27 lipienia, adsyłajučy słuchača da knihi Siarhieja Navumčyka «Siem hadoŭ Adradžeńnia, albo frahmienty najnoŭšaj biełaruskaj historyi (1988—1995)». Navumčyku ŭ 1996 hodzie ŭdałosia vyvieźci stenahramy toj histaryčnaj siesii za miažu.
«Ja tam, u pryncypie, z usim zhodzien, što jon napisaŭ», — zaznačyŭ Lavon Barščeŭski.
Ale jon padkreślivaje, što, pa sutnaści, heta była ŭsiaho tolki «dekłaracyja ab namierach», bo ažyćciavić pryniatuju dekłaracyju nie ŭdavałasia faktyčna ciaham hoda, až da 25 žniŭnia 1991-ha, «kali paśla parazy putču ŭ Maskvie kamunistyčnuju partyju ŭdałosia adsunuć ad ryčahoŭ ułady», a Dekłaracyja ab dziaržaŭnym suvierenitecie nabyła status kanstytucyjnaha zakona. Heta jašče adna data našaj niezaležnaści.
«A data, kali realna my stali niezaležnymi, i pra heta mała chto havoryć, — heta 10 śniežnia 1991 hoda, kali byŭ denansavany Sajuzny dahavor 1922 hoda. Jana supadaje, darečy, z Dniom pravoŭ čałavieka.
Voś tady de-jure nas pačali pryznavać inšyja krainy jak niezaležnuju dziaržavu. I heta data, kali byŭ zaćvierdžany naš suvierenitet», — padsumoŭvaje Lavon Barščeŭski.
«Niekatoryja kazali: što heta vy za nacyja takaja, što ŭ vas adnaho Dnia niezaležnaści niama? Nu, my takija biełarusy, my tak pacichieniečku… Moža, piaty dzień užo akažacca kančatkovaj pieramohaj…» — paśmichajecca były deputat Viarchoŭnaha Savieta.
Ci byŭ Biełarusi nakanavany aŭtarytaryzm?
«U 1990—1991 hadach zdavałasia, što Biełaruś kročyć šlacham demakratyi i stanie volnaj jeŭrapiejskaj dziaržavaj, ale praź niekalki hadoŭ usie hetyja mary skončylisia katastrofaj — ustaloŭvajecca aŭtarytarny režym. Pytańnie: ci sapraŭdy heta było histaryčnaj raźviłkaj? Ci była ŭ nas mahčymaść usio ž taki pajści inšym šlacham? Ci byŭ u Biełarusi taki histaryčny šaniec?» — pytajecca Alaksiej Łastoŭski ŭ historyka i aŭtara knihi «Naradžeńnie biełaruskaha Levijafana. Biełaruś ad parłamienckaj respubliki da aŭtarytarnaha režymu (1990—1996)» Viktara Šadurskaha, jaki biare ŭdzieł u dyskusii praź videasuviaź.
«Adrazu skažu, što historyja nie maje ŭmoŭnaha ładu, tamu toje, što adbyłosia, — adbyłosia abjektyŭna i zakanamierna. Ale kali adkazvać na pytańnie, nakolki Biełarusi było nakanavana stać aŭtarytarnaj dziaržavaj u siaredzinie 1990-ch, to tut moj adkaz maje dva ŭzroŭni. I na pieršym uzroŭni — tak: ustalavańnie aŭtarytarnaha režymu ŭ Biełarusi było zakanamiernym etapam historyi…», — adkazvaje Viktar Šadurski.
Historyk vyłučaje čatyry faktary hetaj nakanavanaści aŭtarytaryzmu: zapyt hramadstva na «mocnuju ruku», niehatovaść elitaŭ (biurakratyi) da pieramienaŭ, razjadnanaść apazicyi (nacyjanalnyja demakraty i libierały) i niespryjalnaja raskładka źniešnich siłaŭ (staŭleńnie da Biełarusi z boku Jeŭropy i Rasii).
Ale na druhim uzroŭni pytańnie, ci byŭ «prychod da ŭłady škłoŭskaha deputata» niepaźbiežny, maje adkaz «nie», zaznačaje Viktar Šadurski. Pavodle jaho, Łukašenka darvaŭsia da ŭłady ŭ vyniku čatyroch pamyłak («niepradumanych dziejańniaŭ»). Šadurski pieraličvaje. Pieršaja: abrańnie Łukašenki ŭ kamisiju pa baraćbie z karupcyjaj (1993). Druhaja: źmianšeńnie ŭzrostavaha cenzu dla kandydata ŭ prezidenty da 35 hadoŭ (1994). Treciaja: padtrymka Łukašenki «maładymi vaŭkami».
«A čaćviortaja pamyłka — toje, što demakratyčnyja siły jaho nie razhledzieli. Jany ličyli hałoŭnym svaim apanientam partyju ŭłady. U svaju čarhu, partyja ŭłady ličyła hałoŭnym svaim apanientam demakratyčnyja siły. Voś tak papulizm hety i prarvaŭsia», — tłumačyŭ Viktar Šadurski.
Čamu nie prajšoŭ impičmient
Da dyskusii dałučajecca były narodny deputat SSSR i VS RB Alaksandr Dabravolski, jaki raskazvaje pra batalii pa biełaruskim pytańni, jakija adbyvalisia ŭ 1990—1991 hadach u Maskvie. Ale słuchačoŭ cikavić Biełaruś u 1996-m, kali była spynienaja pracedura impičmientu Łukašenku.
«Ci byŭ usio ž taki šaniec źmianić uładu ŭ Biełarusi ŭ listapadzie 1996 hoda?» — pytańnie zadaje biełaruski historyk Alaksandr Smalančuk.
«My sabrali 72 podpisy, treba było 70. My padali ŭ Kanstytucyjny sud i, na žal, nie atrymałasia. Pa-pieršaje, jany złamali Kanstytucyjny sud, niekatorych deputataŭ pačali apracoŭvać, pahražać, žyćciami dziaciej pahražali, zvalniali baćkoŭ, spojvali ŭ hatelach i hetak dalej. Nie atrymałasia. Ci mahło atrymacca? Vierahodnaść była nizkaja. My heta razumieli. Tamu što narod jašče lubiŭ Łukašenku. Ujavicie sabie, ty razmaŭlaješ z prostym čałaviekam, i, naprykład, hetaja babulka kaža tabie: «Heta ž naš Łukašenačka…».
«Našaja sproba była, jana mieła sens, ale, na žal, situacyja ŭ krainie była jašče takaja, što my mieli vielmi mała šancaŭ», — padsumuje krychu paźniej Alaksandr Dabravolski.
Z takoj acenkaj zhadžajucca ŭsie ŭdzielniki sustrečy.
«Ale ja dumaju, što nie treba zakančvać na sumnaj nocie, — kaža pad kaniec dyskusii Alaksiej Łastoŭski. — Mnie padajecca, samaje važnaje, — što Biełaruś atrymała niezaležnaść: isnuje Respublika Biełaruś.
Niezaležnaść stała kaštoŭnaściu dla ŭsich biełarusaŭ, pra heta śviedčać daśledavańni. I navat kali my havorym pra Łukašenku, to i jon nie bačyć inšaha varyjanta, jak tolki być kiraŭnikom Respubliki Biełaruś. Vyrasła pakaleńnie, jakoje ŭžo nie bačyć niejkich Savieckich Sajuzaŭ i nie maryć pra ich. I heta — nieabvieržny chod historyi. Biełaruś, ja dumaju, užo nie źniknie z mapy».
«I 2020 hod — tamu paćvierdžańnie», — zaklučaje Viktar Šadurski.
36 hadoŭ tamu była pryniata Dekłaracyja ab suvierenitecie
Talenavityja ludzi talenavityja va ŭsim. A što kažuć pra Siamiona Šareckaha jaho miemuary?
Piotra Sadoŭski — čałaviek, jaki spaznaŭ «histaryčnaje ščaście»
U Rasii pamior pravasłaŭny manach, jaki byŭ deputatam Viarchoŭnaha Savieta Biełarusi XII sklikańnia
Paźniak raskazaŭ, jak jaho nie puścili ŭ Viarchoŭny Saviet u 1995-m. Kaža, Mackievič tam uvohule nijakim čynam
U Šejmana znajšli jašče adnu mahčymuju kachanku i syna. Sakratarka biez vyšejšaj adukacyi za ličanyja hady stała ŭłaśnicaj raskošnych damoŭ i handlovaha centra11
U Šejmana znajšli jašče adnu mahčymuju kachanku i syna. Sakratarka biez vyšejšaj adukacyi za ličanyja hady stała ŭłaśnicaj raskošnych damoŭ i handlovaha centra
«Što, hrochnuć dziaciej Cichanoŭskaj, kab źviarnuli ŭvahu na maju prablemu?» Jak tupy kamientar aktyvista Dzianisa Daškieviča stvaryŭ jamu prablemy ŭ Polščy2929
«Što, hrochnuć dziaciej Cichanoŭskaj, kab źviarnuli ŭvahu na maju prablemu?» Jak tupy kamientar aktyvista Dzianisa Daškieviča stvaryŭ jamu prablemy ŭ Polščy29
«Vykopvała nievialikija jamki, źbirała mutnuju daždžavuju vadu i piła jaje». Piensijanierka, jakaja dva tydni błukała pa lesie, raskazała, jak joj udałosia vyžyć22
Kamientary
a heta toj samy, jaki pytaŭsia maleniečkuju ančoŭsa - jak, vy nie viedajecie, chto taki Ja? ☝