Mova «starejšaha brata»

Tym nie mienš, biełaruskija anałohii, jakija tut buduć praśviečvać praz usie dzirki majho apoviedu, nievypadkovyja. A kažučy naŭprost, jany siudy pryciahnutyja naŭmysna. I ŭsie tyja, chto klajmiŭ mianie ŭ niedalokim minułym jak prychilnika «rusifikacyi» Biełarusi, znoŭ atrymajuć zručnuju nahodu, kab zaklajmić jašče raz.

Unii, pieršaja, druhaja i treciaja

Narviežcy stracili svaju staražytnuju narviežskuju movu padčas hetak zvanaj piersanalnaj unii z Danijaj (1536–1814). U hetym dziaržaŭnym sajuzie daminavała Danija, jak palityčna, tak i kulturna. Aficyjnaj movaj dacka-narviežskaha karaleŭstva była dackaja. Karol i ŭsia administracyjnaja ŭłada raźmiaščalisia ŭ Kapienhahienie. Z pačatkam dacka-narviežskaj palityčnaj unii była de fakta ŭviedzienaja i relihijnaja unija — pratestantyzm staŭ aficyjnaj relihijaj karaleŭstva, a Narviehija straciła svaju niezaležnuju carkoŭnuju strukturu. Da ŭsiaho da taho, u vyniku šmatlikich dacka-šviedskich vojnaŭ Narviehija straciła kuču svaich pravincyj na karyść Šviecyi. Nu voś vam skandynaŭskaja anałohija unii VKŁ z Polskaj Karonaj. I svaju movu stracili, i carkvu, i ziamlu…

Unija Narviehii z Danijaj była druhoj pa liku skandynaŭskaj unijaj. Pieršaja, zvanaja Kalmarskaj unijaj (1397–1523), była palityčnym sajuzam troch skandynaŭskich karaleŭstvaŭ, Danii, Narviehii i Šviecyi. Narviehija i ŭ hetaj pieršaj unii nie adyhryvała niejkaj istotnaj palityčnaj roli.

U epochu ramantyzmu, paśla taho jak Narviehija vyjšła z unii z Danijaj i zaklučyła uniju sa Šviecyjaj, treciuju pa liku ŭ svajoj historyi (1814–1905), narviežskija ramantyki nazvali palityčna-kulturnaje panavańnie Danii nad Narviehijaj (1397–1814) «400-hadovaj nočču».

Adna mova ŭ dźviuch formach

U šviedska-narviežskaj unii Narviehija mieła ŭłasnuju kanstytucyju. U toj kanstytucyi było zapisana, što narviežcy majuć prava pasłuhoŭvacca svajoj movaj, to bok nie šviedskaj. Prablema, adnak, była ŭ tym, što narviežskaj movy, ułasna kažučy, nie isnavała. Adukavanyja płasty hramadstva karystalisia dackaj movaj. Praŭda, sialanstva ŭ harach i nad fijordami havaryła na svaich dyjalektach, ale ŭsie tyja dyjalekty byli davoli izalavanyja adzin ad adnaho i skroź niepiśmovyja.

Jak ni dziŭna, staražytnaja narviežskaja mova — mova narviežskich vikinhaŭ i skaldaŭ — pakinuła svaju krainu ŭ siaredniavieččy i pierabrałasia łodkami na Isłandyju, dzie žyvie i kvitnieje pa siońniašni dzień pad nazvaj isłandskaj.

A sama Narviehija pierajšła na dackuju padčas «400-hadovaj nočy». Bolš-mienš u tym samym časie, jak VKŁ pierajšło na polskuju. Ale čamuści nichto ź biełaruskich ramantykaŭ nie nazyvaje litoŭska-polskaj unii ni nočču, ni navat pryciemkami…

U XIX stahodździ narviežskija piśmieńniki pačali svaju dackuju movu aściarožna «narviehizavać».

«Narviehizacyja» išła dvuma šlachami: a) pra źmienu pravapisu dackich słovaŭ, jaki pačali ščylniej dapasoŭvać da vymaŭleńnia dackaj movy adukavanymi narviežcami; b) praz zamienu niekatorych dackich słovaŭ ich miascovymi, narviežskimi ekvivalentami. Takim čynam uźnik narviežski varyjant dackaj movy («narviežskaja trasianka»), jaki ŭ XX stahodździ atrymaŭ aficyjnuju nazvu bokmål (dasłoŭna: knižnaja mova). Bolš kansiervatyŭny varyjant «narviežskaj trasianki» nazyvajecca riksmål (dasłoŭna: dziaržaŭnaja mova). Znakavaj postaćciu ŭ hetaj tendencyi tvareńnia asobnaj nacyjanalnaj movy narviežcaŭ byŭ nastaŭnik Knud Knudsen (1812–1895).

Druhi šlach vyrašeńnia moŭnaha pytańnia ŭ Narviehii zaprapanavaŭ Ivar Osen (1813–1896), vydatny fiłołah i leksikohraf. Dziasiatki dva hadoŭ jon pryśviaciŭ vyvučeńniu narviežskich viaskovych dyjalektaŭ i zdoleŭ uchapić «vyšejšy paradak» u fanietyčna-marfałahičnaj błytaninie «narviežskaha Paleśsia» na zachadzie krainy, vyłučyŭšy supolnuju dyjalektnuju bazu, na asnovie jakoj možna było stvaryć litaraturnuju formu novaj narviežskaj movy. U leksikahrafii Osen byŭ prychilnikam purystyčnaha pryncypu i prapanavaŭ vyklučyć ź litaraturnaha standartu ŭsie tyja dackija i niamieckija słovy, kali chacia b u adnym ź miascovych dyjalektaŭ zachavalisia ich adpaviedniki, jakija možna było etymałahična vyvieści ad staražytnaj narviežskaj movy. Moŭnaje tvareńnie Ivara Osena atrymała nazvu landsmål (dasłoŭna: krajovaja mova).

Pad kaniec XIX stahodździa narviežski parłamient aficyjna zaćvierdziŭ riksmål i landsmål jak dźvie dapuščalnyja formy narviežskaj movy. I kožnaja škoła atrymała prava vyrašać, na jakoj z hetych dźviuch movaŭ vieści navučańnie.

Piśmieńniki pisali pa-roznamu.

Hienryk Ibsen (1828–1906) pisaŭ svaje pjesy na vielmi kansiervatyŭnaj formie riksmål, jakaja mała čym adroźnivałasia ad dackaha litaraturnaha standartu. Druhi narviežski hienij, Knut Hamsun (1859–1952), ź ciaham času ŭsio macniej «narviehizavaŭ» svoj riksmål, choć da landsmål nie dajšoŭ, bo i nie imknuŭsia dajści. A treci vołat narviežskaj litaratury, Tarjej Vesas (1897–1970), pisaŭ na vielmi kansiervatyŭnaj (vuzkadyjalektnaj) formie landsmål, to bok na ŭłasna narviežskaj movie, jakaja ŭ XX stahodździ atrymała aficyjnuju nazvu nynorsk (dasłoŭna: novanarviežskaja mova).

Marnaje zmahańnie za ahulnuju movu

Moŭnaja dychatamija ŭ Narviehii, jakuju ŭ XIX stahodździ zakłali Knudsen i Osen, prajaviłasia napoŭnicu ŭ palityčna-moŭnych batalijach XX stahodździa.

U 1906 hodzie ŭźnikła arhanizacyja, jakaja pastaviła sabie za metu prasoŭvańnie landsmål. A ŭ 1907 prychilniki riksmål zaviazali svaju arhanizacyju. Hetaje šychtavańnie źbiehłasia ŭ časie z uviadzieńniem patrabavańnia, kab usie kandydaty va ŭniviersitety zdavali ekzamien taksama z druhoj narviežskaj movy. To bok tyja, jakija ŭ siaredniaj škole vučylisia na riksmål, mieli pisać na ŭstupnym ekzamienie tvor na landsmål, i vice versa.

Palityki ŭ XX stahodździ prapanavali, jak tady zdavałasia, razumnuju alternatyvu — davajcie praz arfahrafičnyja reformy, jakija ŭ XIX stahodździ paśpiachova addalili narviežski haradski varyjant dackaj movy ad dackaha litaraturnaha standartu, nablizim riksmål da landsmål da takoj stupieni, kali ŭžo nielha budzie adroźnić adnu formu nacyjanalnaj movy ad druhoj, i tady nazaviem hetuju moŭnuju kanvierhiencyju samnorsk (dasłoŭna: ahulnaja narviežskaja mova).

Kali nie pamylajusia, u XX stahodździ ŭ Narviehii było jak minimum šeść pravapisna-hramatyčnych reformaŭ narviežskaj movy, jakija zaćviardžalisia parłamientam (u 1907, 1917, 1938, 1952, 1959 i 1981 hadach).

Ujavicie sabie pakuty narviežskich školnikaŭ i nastaŭnikaŭ, jakim u siarednim raz na 15 hadoŭ zakanadaŭcy vyštukoŭvali novyja pravapisnyja praviły i mianiali hramatyku to ŭ adzin bok, to ŭ druhi!

Hetaja palityka źlićcia ŭsich narviežskich movaŭ u adnu pravaliłasia z treskam. Nasamreč zdaryłasia niešta advarotnaje: ciapier akramia dźviuch aficyjnych piśmovych formaŭ nacyjanalnaj movy (bokmål i nynorsk) isnuje jašče niekalki mienš aficyjnych, jakija adroźnivajucca adna ad adnoj stupieńniu vykarystańnia dackich i miascovych leksičnych, marfałahičnych i pravapisnych varyjantaŭ. Kali možna skazać, što ŭ Narviehii isnuje bolš-mienš stabilny pravapisny standart dla bokmål i nynorsk, to niama i namioku na niejkuju arfaepičnuju ŭnifikacyju. Jak toj kazaŭ, kto kak chacit, tak i havaryt. Chto na bokmål, chto na nynorsk, a chto na paleskaj, heta značyć, na svajoj chatniaj. I ŭsia hetaja maŭlenčaja nieraźbiarycha ŭ publičnym žyćci ŭsprymajecca narviežcami zusim narmalna, nie raŭnujučy moŭnaja idyjasinkrazija ŭ vykanańni ŭdzielnikaŭ «Zvanočkaŭ» na Radyjo Svaboda… Usie my narviežcy, i niama čaho tut saromiecca…

Pra hałoŭnaje

Mova robicca nacyjanalnaj tady, kali na joj pačynajuć stvarać vartasnuju nacyjanalnuju kulturu.

Narviehija dakazała hety tezis ź liškam. I Irłandyja. Dackaja mova ŭ narviežskim varyjancie (bokmål, «narviežskaja trasianka») — heta mova vysokaj kultury, heta mova Ibsena, Hamsuna, Sihryd Unset. Heta taksama mova vysakaprobnaj masavaj kultury, naprykład, mova detektyvaŭ Ju Neśbio. A z druhoha boku, najbolš papularny na śviecie sučasny narviežski dramaturh, Jun Fose, piša na novanarviežskaj. I «narviežski Harsija Markies», Chjartan Flohstah, piša svaje ramany taksama na novanarviežskaj. Pra Tarjej Vesasa ja ŭžo zhadvaŭ.

U Biełarusi trasianka nie stanie movaj vysokaj kultury.

U najlepšym vypadku jana moža stać movaj humarystyčnych «intermiecaŭ» u biełaruskich abo rasijskich tekstach, jak kaliś u ChVIII stahodździ biełaruskaja była movaj kamičnych «žydoŭska-mužyckich intermiecaŭ» u polskamoŭnych pjesach na biełaruskim materyjale. I ŭsim zrazumieła, čamu trasianka nie stanie movaj biełaruskaj kultury. Bo trasianka ŭ Biełarusi nie maje nijakaha hramadskaha statusu. Na joj, jak usie my adčuvajem, havorać najmienš adukavanyja za nas. U Narviehii na trasiancy havaryła i havoryć elita. A kulturu stvaraje jakraz elita, nie plebiei.

Značyć, dla biełaruskaj kultury zastajecca biełaruskaja mova. I rasijskaja.

Mnie ciažka ŭjavić, što mahčyma ŭtrymać u niejkaj daŭžejšaj pierśpiektyvie situacyju, u jakoj nacyjanalnaj kulturaj ličycca tolki toje, što stvarajecca na biełaruskaj movie, a ŭsio, što stvarajecca na rasijskaj, hurtam i zadarma addajecca susiedniaj dziaržavie. Heta ž samahubny absurd. Intares zachavańnia i ŭzmacnieńnia niezaležnaj biełaruskaj dziaržavy jakraz patrabuje ŭłučeńnia rasijskaj movy ŭ nacyjanalny kulturny krovazvarot. Bo inakš Biełaruś sama siabie addaść rasijcam… Takuju niebiaśpieku vydatna razumieli i narviežcy, i irłandcy. Čas i biełarusam da hetaha dapietryć.

Mnie jašče ciažej ujavić, što ŭ niejkaj ahladnaj pierśpiektyvie ŭ Biełaruś na biełym kani ŭjedzie Zianon Stanisłavavič i navučyć usich biez vyniatku havaryć pa-biełarusku dy pisać vieršy i apaviadańni na hetaj movie. Heta nierealna, navat kali b Zianon Stanisłavavič ujechaŭ u Biełaruś na nataŭskim tanku…

Kaniečnie, ciažka pryznać navat pierad samim saboju, što ŭ Biełarusi kolkaść prychilnikaŭ biełaruskaj movy jak vyklučnaj movy publičnaha žyćcia i nacyjanalnaj kultury moža być bolš-mienš takaja, jak kolkaść prychilnikaŭ nynorsk u Narviehii — dzieści kala 20%. A astatnija 80% — za movu «starejšaha brata», za movu «akupanta».

Ale biełaruskaja situacyja vyhladaje mienavita tak, što dla pieravažnaj bolšaści z tych 4 miljonaŭ biełarusaŭ, jakija na refierendumie ŭ 1995 hodzie prahałasavali za nadańnie rasijskaj movie statusu dziaržaŭnaj, rasijskaja ŭžo nie ŭsprymajecca jak mova «starejšaha brata» ci «akupanta», a prosta jak mova taty z mamaj, to bok jak rodnaja.

Nijaki palityčny režym, ni ciapierašni, ni budučy, hetaha adčuvańnia, ja liču, radykalna nie źmienić. Ale palityčny režym moža radykalna źmianić hramadskaje adčuvańnie adnosna druhoj nacyjanalnaj movy.

To bok režym u zmozie tak manipulavać hramadskaj dumkaj, kab biełarusy — nośbity biełaruskaj movy hladzieli na biełarusaŭ — nośbitaŭ rasijskaj movy jak na niedapiečanych prydurkaŭ, i vice versa. Jakraz hetaha ciapierašni režym i damohsia.

Nu, usim nibyta jasna, što pakul niemahčyma zamianić hety režym inšym. Ale nichto čamuści nie moža patłumačyć, čamu nielha ŭ svajoj hałavie pamianiać ideałahičnyja ŭstanoŭki hetaha režymu, pavodle jakich biełarus biełarusu nie brat, a prydurak…

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0