Uładzimir Niaklajeŭ pra rasstralanych paetaŭ

* * *
Uładzimir Chadyka, adzin ź niamnohich biełaruskich paetaŭ, kaho ŭ tryccatyja hady nie rasstralali, a pasadzili, nie vyžyŭ u łahiery: jaho razdušyła kamiennaj hłybaj u kamieniałomni pad Novasibirskam. Paet Stanisłaŭ Šuškievič, jaki byŭ z Chadykam u adnym łahiery, na rospyt Siarhieja Hrachoŭskaha (taksama łahiernaha siadzielca) pra toje, jak Chadyka zahinuŭ, pačaŭ raskazvać, jak jano stałasia (hłybu spuskali pa draŭlanych pałazach, ź jakich jana saśliznuła) — i ŭ kancy skazaŭ: «Jaho pop adpiavaŭ, taksama łahiernik, a jon byŭ biazbožnikam…»

Heta było ŭ Domie tvorčaści piśmieńnikaŭ u Karališčavičach kala viečarovaha asieńniaha kastra, jaki ŭžo daharaŭ, rabiłasia prachałodna, i Hrachoŭski ŭzdychnuŭ, kavieńkaj pamiešvajučy vuholle: «My ŭsie ŭ tyja časy byli biazbožnikami. Boh nie hreŭ…»

Čamuści ja ŭspomniŭ heta, pračytaŭšy ŭ adnym ź vieršaŭ Uładzimira Chadyki:

Pry dalinie za dalniaju rysaj
I lasoŭ, i bałot vieršavanych
Miesiac topčacca biskupam łysym,
I pałoščucca ryzy ŭ tumanach.

Paraŭnańnie miesiaca z łysym biskupam nie moža śviedčyć pra biazbožnaść Chadyki (bo tady i Juli Taŭbin, u jakoha «miesiac śmiajecca, jak tłusty abat», taksama «biazbožnik»), tak što nie viedaju, čamu ja heta ŭspomniŭ… Moža, tamu, što nikoli bolej nie siadzieć mnie z łahiernikami Siarhiejem Hrachoŭskim i Stanisłavam Šuškievičam kala viečarovaha vosieńskaha kastra, hledziačy, jak uźlatajuć u zornaje nieba iskry, jakija laciać tak doŭha i vysoka, što ŭžo nie razabrać, dzie iskry, dzie zorki…

* * *
Uspomniŭšy Uładzimira Chadyku z «łysym biskupam» i Julija Taŭbina z «tłustym abatam» (nie lubili jany, padobna, ni biskupaŭ, ni abataŭ, ni papoŭ, ni ksiandzoŭ), uspomniŭ i vierš Taŭbina «Sirano de Bieržerak» (jakraz ź jaho radok «I miesiac śmiajecca, jak tłusty abat»).

Dziŭny vierš. Ryhor Biarozkin kazaŭ, što jon (vierš hety) adnojčy pastukaŭsia ŭ saviecki siehmient hałavy Taŭbina, nijak nie zakranuŭšy jahonaj habrejskaj dušy. Sirano (u vieršy) prosić aŭtara, kab puściŭ u žytło: «Puści, puści mianie, brat paet, ja duža prystaŭ i źniamoh…» — a toj adkazvaje, što paety-duelanty jamu nie braty: «Daŭno adyšli vašy dni ŭ niabyt, daŭno pazabyŭ vas śviet. Addajcie na mohiłki vaš kanduit, panie zaštatny paet!» Dalej jašče horš, aŭtar kaža «zaštatnamu» paetu-duelantu: «Adzinaja zbroja maja — heta kij, što sioleta ŭ Krymie kupiŭ…» — i narešcie apafieoz: «Ja viedaju ćviorda, kamu ja piaju, jakim navalničnym hadam, i pieśniu, najlepšuju zbroju maju, ja kłasu svajmu addam!»

Što heta?.. Toje samaje, što ŭ Majakoŭskaha: «Ja budu pisať i pro to, i pro eto, no nynčie nie vriemia lubovnych las. Ja vsiu svoju zvonkuju siłu poeta tiebie otdaju, atakujušij kłass»? Biarozkin ličyŭ, što tak, toje samaje, tolki vielmi kiepska. Vyhladaje, što tak jano i jość, ale… Ale voś strafa paśla radkoŭ pra «zaštatnaha paeta» Sirano de Bieržeraka, jaki piŭ vino, kachaŭ žančyn dy stralaŭsia na duelach:

Siahońnia paeta — zusim nie taki…
Asobny hatunak i ranh…
Nikoli ni ad čyjoj ruki
Nie mieŭ ja duelnych ran.

Kali pračytać i zrazumieć takoje naŭprost i ŭsurjoz, dyk lepš nie čytać i nie razumieć. I nie pisać…

Ale tut — ironija. Tut adzinaje miesca ŭ vieršy (chistkim i šmatsłoŭnym), dzie jana (ironija) pračytvajecca. Paśla hetaha ŭsio stanovicca na svaje miescy navat u zusim idyjockaj (kali čytać jaje naŭprost i ŭsurjoz) apošniaj strafie: «A zaraz, kali pryhadaŭ ja vas, dyk heta tolki tak… Bo źmioŭ tvajo imia ŭsieŭładny čas, Sirano de Bieržerak!»

Nie viedaju: moža, praz maje simpatyi da Taŭbina (da Chadyki, da Klaštornaha, da Žyłki, da Volnaha, da Bahuna, Darožnaha — da ŭsich, kaho zakatavała i źniščyła čekisckaja svałata) ja prydumaŭ u hetym vieršy iraničny padtekst, ale i Biarozkin pra toje, što hałava Taŭbina była ŭładkavanaja niejak tak, što mieła roznyja siehmienty, dakładna viedać nie moh.

* * *
«List u Sibir» Todara Klaštornaha (taho samaha, jaki napisaŭ: «Chodzim my pad miesiacam vysokim, a jašče — pad HPU», za što HPU jaho j rasstralała):

Astryžan klon asieńnimi siarpami —
Listoŭ niama…

Siarpami žnuć, a nie stryhuć, ale ž asieńnich nažnic nie byvaje, tak što takoj biady, što niedakładna, kali choraša. Jak i:

O, viečar, viečar,
Što zaviečaryŭsia?

Niby j ničoha niama, a choraša.

Choraša zrabić ź ničoha — heta i jość talent. I jašče talent — adčuvać, što jość choraša. Chaj navat prajechaŭšy na tym samym vobrazie, jak na sankach z hary, jašče raz (navat dva razy, bo radki hetyja i ŭ pieršaj, i ŭ apošniaj strafie):

Stynie ŭsio… Ledzianymi siarpami
Vyjšła vosień rabinu kasić.

Heta ŭ vieršy «Zazimak». Tut, praŭda, siarpy ŭžo kosiać, a nie stryhuć. Bližej da dakładnaści, ale dalej ad taho, što jość choraša.

* * *
Adzin z najbolš viadomych radkoŭ pra Biełaruś — vydych Uładzimira Duboŭki: «O, Biełaruś! Maja šypšyna…»

Pryhoža, ale heta pryhožaja paštoŭka. Vydych nie na hłybokim dychańni — viercham lohkich.

Voś vydych kudy hłybiejšy:

My idziom nie platni apiavać,
My składajem paemy mašynam…
O, kraina, aziornaja hładź,
O, maja darahaja kraina…

Heta nie paštoŭka — adčajny list Todara Klaštornaha. Pryčym adčaj aŭtara ŭźnik praz samoha siabie, praz toje, što jon (zmušana, bo ŭžo 1927 hod i tak treba) u tym ža vieršy napisaŭ pierad hetaj (apošniaj) strafoj:

U viačerniuju ciemru i styń
Nie pałaje łučyna u chacie,
Pramianiaŭ biełarus-sielanin
Siniavuju strachu na pałacy.
I pad novaj žaleznaj strachoj,
Dzie splalisia śvitalnyja cieni,
Naradziŭsia Šekśpir i Tałstoj,
Zaśpiavaŭ biełaruski Jasienin…

Nu, poŭny, što nazyvajecca, atas. Tut mižvoli za hałavu schopišsia: «Što ty, Todar, viarzieš?!." I vydychnieš z adčajem, prabačajučysia za ŭsich biełaruskich Šekśpiraŭ, Tałstych i Jasieninych, a taksama za siabie samoha: «O, kraina, aziornaja hładź, o, maja darahaja kraina…»

* * *
20-hadovy siabar (u 40 hadoŭ rasstralany) litaraturnaha abjadnańnia «Maładniak» Siarhiej Famin pačynaje adzin sa svaich vieršaŭ:

Za aknom zadychajecca viecier…

Dalej u vieršy aby-što, ale hety radok — jakaja mietafara taho času!..

I siońniašniaha.

* * *
Dźvie strafy ź vierša Alesia Dudara «Pasiekli kraj naš»:

Raspaŭsia b kamień ad žalby,
Kali b jon znaŭ, jak torh nad nami
Viaduć maskoŭskija raby
Ź vialikapolskimi panami.
O, hańba, hańba! Ŭ našy dni
Taki razłom, tuha takaja!
I bajuć bajki bajuny
Sieviero-Zapadnoho kraja…

Kali nie viedać, što napisany vierš u 1928 hodzie, dyk i nie skažaš, što jon nie pra našy dni hańby, razłomu, tuhi…

* * *
U Michasia Čarota:

Ja šumlivy čarot, ja miaciežny buntar,
Ja bałota budžu hučnym šumam…

Dziela čaho budzić bałota? Jakoj moža być meta, a hałoŭnaje — vynik?..

U bałocie pračnułasia pačvara, jakaja nazyvałasia «vyjaznaja siesija vajennaj kalehii» — i 29 kastryčnika 1937 hoda Čarota rasstralali.

Pierad śmierciu jon napisaŭ:

Pradažnych zdrajcaŭ lichviary
Mianie zacisnuli za kraty.
Ja prysiahaju vam, siabry,
Maje pali,
Maje bary,
Kažu vam: ja nie vinavaty!

Ja časta dumaju pra jaho, pra ŭsich ich, burapiennych, chto budziŭ bałota, nie padumaŭšy, dla čaho…

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0