Michaś Šupieńka. Anty-Makdonaldz

Anty-Makdonaldz

Voś my pryjšli ŭ restaran «Makdonaldz». Pasieli za plastykavyja stały. Zamovili niatannuju kavu. Jość čas parazvažać.

U kožnym horadzie śvietu znajomcy pryznačajuć spatkańnie la «Makdonaldzu». Bo ŭ kožnym jon jość. Meniu — adnolkavaje. Dabł — volny. Koler — čyrvona-žoŭty.

Chacia — na tym ža zachadzie dla mnohich jon darahavaty.

«Makdo» nie adziny ŭ hetkaj svajoj «hlabalnaj» nadakučlivaści. Naprykład, pa ŭsioj Eŭropie prosta na ścienkach visiać mapy miescaŭ z čyrvonaju značkaju «Q» u kucie — heta «Quick», jašče adno zaŭsiodnaje miesca sustrečaŭ. Ale ž mienavita kloŭnu Ronu daviałosia paspytać dzie ahresiŭnaj, dzie impulsiŭnaj — nianaviści z boku hrupoŭki, što raspaŭsiudziłasia, jak i sam restaran, pa ŭsim śviecie, nazvaŭšysia «Anty-Mak ruch». A pačynałasia ŭsio takim čynam.

U pačatku 70-ch u Londanie, viadomym nietradycyjnymi srodkami baraćby hramadzkich aktyvistaŭ, utvaryłasia hrupoŭka z nazvaju «London Greenpeace», jakaja, darečy, da suśvietnaha «Hrynpisu» nijakaha dačynieńnia nia mieła. Akramia ŭdziełu ŭ takich tradycyjnych anhielskich zabavach, jak šachciorskija strajki dy baraćba suprać pabudovy novych aŭtamahistralaŭ, maładyja ŭdzielniki hrupoŭki vyznačalisia asabliva nehatyŭnym staŭleńniem da ŭsiaho, što ŭ ich razumieńni atajesamlałasia z «manapalistyčnym» dy «karparatyŭnym» ładam žyćcia. «Makdonaldz», hetki svojeasablivy monstar suśvietnaje ŭnifikacyi, čymści asabliva nie zadavoliŭ ich, i ŭ 1985 hodzie hrupoŭka abviaściła pieršy mižnarodny «Anty-Mak» dzień — 16 kastryčnika, u mižnarodny AANaŭski «Dzień Ježy». Užo ŭ 1986-m hodzie ŭlotka na šaści staronkach «Što nia tak z Makdonaldzam, albo Ŭsio toje, čaho jany nia chočuć, kab vy viedali» raspaŭsiudžvałasia ŭ vialikaj kolkaści pierad šmatlikimi anhielskimi Mak-restaranami. Da pary ŭsio było cicha, tolki vehietaryjanski kaaperatyŭ «Veggies» z Notynhiemu atrymaŭ pa šapcy za toje, što prapanavaŭ anty-Mak ulotku svaim klijentam. Ale praces pajšoŭ. U 1989-m hodzie «Makdonaldz» raspaŭsiudziŭ svaju «anty-ŭlotku» McFact, u jakoj asprečvaŭ pastulaty londanskaje hrupoŭki.

A potym pryjšoŭ čas i bolš surjoznych «razborak». Zvažajučy na toje, što chvala anty-Makaŭskich vystupaŭ tolki ŭzrastaje, karparacyja vyrašyła pryciahnuć svaich krytykaŭ da sudovaje adkaznaści. A kali vyjaviłasia, što aktyvisty «Londanskaha hrynpisu» z-za svaich anarchičnych zvyčak nidzie hetuju supołku nie rehistravali, pryjšłosia pryvatnuju infarmacyju pra jaje ŭdzielnikaŭ zdabyvać z dapamohaju pryvatnych detektyvaŭ-«špijonaŭ» dy suviaziaŭ achoŭnaje słužby kampanii z palicyjaj Londanu. Tak ci inakš, ale nieŭzabavie byli vykrytyja piaciora z aktyvistaŭ anty-Makaŭskaje kampanii — im prapanavana było publična paprasić prabačeńnia ŭ dziadźki Rona, albo — być pryciahnutymi da sudovaha pracesu z abvinavačvańniem u paklopie. Dejv Morys, londanski paštaljon, dy sadoŭnica Chielen Ścił admovilisia ad prapanovy. Pačaŭsia samy doŭhi ŭ historyi Vialikabrytanii sudovy praces, jaki ŭ navinach 4-ha kanału brytanskaje televizii nazvali «najbujniejšaju karparatyŭnaju PR-katastrofaju ŭ historyi». Praz dva z pałovaj hady ad jaho pačatku, u lutym 1996-ha, sudździa Bełz začytaŭ kančatkovy verdykt — kala sudovaje zali jaho čakali pradstaŭniki bolš jak 50-ci miascovych dy suśvietnych mas-medyjaŭ. Praces, jaki abaroncy viali z 35000 sabranych hramadzkaściu funtaŭ dyj advakatam-dobraachvotnikam suprać kamandy vydatnych jurystaŭ ad karparacyi (Makdonaldz vydatkavaŭ sumu, bolšuju na paru paradkaŭ), skončyŭsia pałavinčatym prysudam. Było śćvierdžana, što źmieščanyja va ŭlotcy abvinavačvańni suprać kampanii — ekspluatacyja dziaciej dziela reklamy, ryzyka dla samych zaŭziatych amataraŭ «mak»-ježy i anty-trejd-junijanisckaja palityka — majuć hrunt. Adnak adkaznaść «Makdonaldza» za vyniščeńnie trapičnych lasoŭ, raspaŭsiudžańnie chvarobaŭ serca, raku dy kiepskija ŭmovy pracy nie była dakazanaja. U vyniku abaroncy musili vypłacić kampanii 60 000 funtaŭ — pałovu ad iskavaje sumy.

Praz dva dni Dejv i Chielen, a poruč ź imi aktyvisty nia tolki ŭ Brytanii, ale j pa ŭsim śviecie, raspaŭsiudzili pierad dźviaryma restaranaŭ bolš za paŭmiljona ŭlotak. Sprava praciahnułasia dyj tolki nabyła razmach — veb-sajt Mcspotlight.org, stvorany ŭdzielnikami pracesu, tolki ŭ pieršy miesiac naviedała kala miljonu čałaviek, ź ich 2700 — z karparatyŭnych kamputaraŭ firmy «Makdonaldz». Na siońniašni dzień kolkaść anty-Mak ulotak, raspaŭsiudžanych pa ŭsim śviecie, mahčyma, pieravyšaje kolkaść hamburhieraŭ i čyzburhieraŭ, źjedzienych va ŭsich restaranach «Makdonaldz» za ŭsiu jahonuju historyju.

Adno z abvinavačvańniaŭ, va ŭsialakim razie, z tych, što źmieščanyja ŭ klasyčnaj «anty-makaŭskaj» ulotcy — ekspluatacyja dziaciej — možna pradjavić i stvaralnikam reklamy vialikaha «M» u Biełarusi. Pieršaja chvala naviednikaŭ, jakaja ŭźnikła paśla adkryćcia mienskich restaranaŭ, patrochu syšła, dy — z časam — ledź nie da nula — nadta darahija stali bihmaki dla dzionnaha pierakusonu. Dobra, što ŭ kamory reklamnych stratehaŭ ad «MakDo» znajšłasia harmata bujnoha kalibru — kalekcyja cacak pad adzin z varyjantaŭ kompleksnaje ježy «Hepi Miłz». Dzieci, nahladzieŭšysia telebačańnia, davodziać da žachu matak i baćkoŭ, bo niesupynna jenčać dyj patrabujuć adpačynku ŭ haścioch u Rona. «Hepi Miłzu», pryčym, jany pryncypova nie jaduć — kudy bolš vabiać tannyja dyj błaznavatyja cacki.

Ale — jakaja ž alternatyva? Možna ŭ suviazi z hetym zazirnuć u soniečnuju Italiju, dzie šmat hadoŭ užo isnuje tavarystva amataraŭ «Pavolnaje ježy», kolkaść supolnikaŭ jakoha pa ŭsim śviecie pieravyšaje 65 tysiač. Stvaryŭ jaho Karła Petryni, jaki svaje lavackija ideały abviaščaŭ jašče na pačatku 70-ch ź pirackaje radyjostancyi ŭ Pjemoncie. «Ja zrazumieŭ, — kaža Karła, — što toj, chto pakutuje ad niaščaściaŭ inšych, prynosić bolej škody dla čałaviectva, čym toj, chto prosta žyvie z asałodaju». Tamu pieršy pryncyp tavarystva — treba jeści. Druhi — treba jeści dobra. Nazva tavarystva havoryć sama za siabie. «My nia suprać Makdonaldzu, — śćviardžaje Petryni, — my suprać abmiežavanaha pohladu na taki značny kavałak žyćcia, jak toje, čym my charčujemsia. Niachaj kožny daviedajecca, pakaštuje i abiare sam». Na vialikim festyvali ježy «Salone del gusto», jaki tavarystva (sam italjanski premjer Masima D'Alema źjaŭlajecca jahonym supolnikam) pravodziła na praciahu piaci dzion u Turynie, možna było pakaštavać tvorčaść — mienavita tvorčaść — kulinaraŭ z usiaho śvietu, dy, najpierš — adčuć smak nacyjanalnych tradycyjaŭ u stravie. A ich, na mierkavańnie ŭdzielnikaŭ «Pavolnaje ježy», treba zachoŭvać, jak tych ptušak i źviaroŭ, što źnikajuć z pavierchni planety Ziamla. Vytvorcam unikalnaha syru, technalohija jakoha zachavałasia, mo, u dvuch-troch hornych viosačkach Francyi ci Švejcaryi, nie źmianiŭšysia praz stahodździ — nia vytryvać u kankurencyi z «chutkaježniami». Ale heta — samaja kultura, tradycyja, sa źniknieńniem jakoje čałaviectva sapraŭdy źbiadnieje. Tamu z kłopatu viasiołaha dyj dzivakavataha Karła, jaki, ździejśniŭšy svaju maru, staŭ adnym z samych udałych dy najpapularnych žycharoŭ Italii, varta trochi i pavučycca.

Michaś Šupieńka