Valery Paźniakoŭ.  Ci znojdziena Biełaja Ruś?

 Ci znojdziena Biełaja Ruś?

A.Bieły. Chronika Biełaj Rusi. Narys historyi adnoj hieahrafičnaj nazvy. – Miensk: “Encyklapedyks”, 2000. – 238 s. Nakład 1000 as. (Biblijateka časopisa “Biełaruski Histaryčny Ahlad”) ISBN 985-6599-12-1

Pošuki vytokaŭ nazvy “Biełaja Ruś”, dziakujučy namahańniam šmatlikich historykaŭ-prafesijanałaŭ, paŭprafesijanałaŭ i prosta amataraŭ, stali niečym nakštałt nacyjanalnaha vidu intelektualnaj hulni. Niama nivodnaj abahulnialnaj knihi pa historyi Biełarusi, školnaha ci ŭniversyteckaha padručnika, dzie b nie padavaŭsia tuzin versijaŭ pra pachodžańnie najmieńnia. Niekatoryja sproby patłumačyć zahadkavuju “Biełuju Ruś” vyhladajuć navukova i navat praŭdapadobna, niekatoryja – ekzatyčna, niekatoryja – jak z anekdotu. Usio zaležyć ad stupieni padrychtavanaści aŭtara i navat ad jahonaha pačućcia humaru. Ci nia dziva, što najnoŭšaja całkam navukovaja sproba razabracca ŭ “Biełaj Rusi” naležyć piaru nieprafesijnaha historyka? Ale sproba hetaja, jak vyhladaje, zastaniecca jašče na doŭhija hady padmurkam našaje “albaruteniki”. Śćvierdžańnie aŭtara pra toje, što “sapraŭdnaje navukovaje daśledavańnie nazvy “Biełaja Ruś” tolki pačynajecca”, śviedčyć, što z humaram u jaho ŭsio ŭ paradku.

Nazva knihi nie padmanvaje – heta mienavita chronika – chranalohija źmieny sensu nazvy “Biełaja Ruś” ciaham stahodździaŭ. Aleś Bieły sabraŭ jak nichto raniej bahata źviestak pra Biełuju Ruś z časoŭ najdaŭniejšych i amal da ciapierašnich i zrabiŭ cikavyja vysnovy. Sam termin – knižnaha pachodžańnia, viadzie svoj radavod ad kaŭkaskaj Albanii (“biełaj ziamli”) antyčnych aŭtaraŭ. Prastoru toj Albanii staražytnyja hieohrafy raściahnuli až da Dalokaj Poŭnačy, tamu ŭžo ŭ CHIII st. adukavanyja ludzi ŭ Zachodniaj Eŭropie viedali, što niedzie ŭ paŭnočnaj Rusi jość Albanija – ziamla “biełych” ludziej, inšymi słovami, “Biełaja Ruś”. Znajšlisia hetamu moŭnyja padmacoŭki – imia tamtejšaha narodu “vieś” dla hiermanskaha vucha hučała amal jak “vajs” – h.zn. “bieły” (a ludzi tyja, darečy, byli adnoj z najbolš śviatlavych etničnych hrup byłoha SSSR). Adsiul Biełaja Ruś – pieradusim Naŭharodčyna, Pskoŭščyna, a kali hetyja ziemli ŭ XV st. zachapiła Maskva, dyk i Maskoŭščyna. Paśla taho, jak Ivan Žachlivy zaniaŭ Połacki paviet, Biełaj Ruśsiu pačali čaściej nazyvać paŭnočna-ŭschodniuju častku sučasnaj Biełarusi. Nu, i ŭ XIX — pačatku XX st. Biełaja Ruś “achapiła” ŭsiu ciapierašniuju Biełaruś.

Jak bačna, najnoŭšaja traktoŭka “Biełaj Rusi” vielmi aryhinalnaja. Kali raniej sensavy nacisk rabili na słova “Ruś” (a Biełaja Ruś tady – niejkaja admietnaść prosta Rusi), dyk ciapier samastojnaje pachodžańnie vyšukvajecca ŭ terminie “Biełaja”. Kali lohiku aŭtara skarystać dla adšukańnia karanioŭ terminaŭ “Čornaja Ruś” i “Čyrvonaja Ruś”, heta taksama moža dać niečakany plon. Praŭda, z “Čornaj Ruśsiu” tak užo sprabavali abyścisia. Niedzie na terytoryi zachodniaj Biełarusi, u ziamli jaćviahaŭ lažała zahadkavaja Kirsnovija, peŭna “Čornaja ziamla” (pa-staražytnaprusku “kirsnan” – “čorny”). Niekatoryja daśledniki ŭ Kirsnovii bačyli jaćviaskaje plemia kirsnovu, jakoje, takim čynam, pieradała svajo imia Čornaj Rusi. Z Čyrvonaj Ruśsiu ciažej. Pošuki jakoha-niebudź “čyrvonaha” narodu va Ŭschodniaj Eŭropie nie dajuć vyniku. Ale voś staražytnahreckaja nazva Dźviny – Rubon — pieraklikajecca z “Rubra Rusija” siaredniaviečnych krynic – toj ža Čyrvonaj Ruśsiu.

Raniej uva ŭsich pošukach sensu “Biełaj Rusi” była adna tendencyja, jakuju abminuć niemahčyma. Prynamsi z CHIII st. “Ruś” stałasia ahulnapryznanym synonimam pravasłaŭja, adsiul u “Biełaj Rusi” šukali admysłovy relihijny, i čaściej nadzvyčajny sens (asabliva čystaje pravasłaŭje?). Relihijny aspekt nie abminuŭ uvahaj i Aleś Bieły, ale jon bačyć u hetym tolki techničnuju detal: uzdym cikavaści na Zachadzie da Rusi (i Biełaj Rusi), a značyć, bolš-mienš masavaje źjaŭleńnie adpaviednych nazvaŭ na staronkach dakumentaŭ nazirałasia tady, kali ŭźnikali spadziavańni na jaje chutki pierachod u katalictva, zaklučeńnie relihijnaj unii.

Uvohule aŭtaru bolš daspadoby padychod “z pazycyjaŭ hieahrafičnaj navuki”, pry jakim vialikaja ŭvaha nadajecca hieahrafičnym mapam. Nadpis “Biełaja Ruś” na ich davoli časty hość, choć i vandruje z adnaho abšaru na druhi. Ci jość patreba šukać tut niejki sens? Mabyć, jość, choć, ź inšaha boku, nia ŭsie staryja kartohrafy byli dobrasumlennyja. Klijenty patrabavali ad ich paŭnaty źviestak, zvažajučy na pracy ich papiarednikaŭ. Kali raniej na mapach była nazva “Biełaja Ruś”, dyk najnoŭšyja kartohrafy byli vymušanyja i na svaich mapach jaje źmiaščać: kali jany nia viedali, dzie jana, ci dla Biełaj Rusi prosta nie było kutka, dyk jaje ssoŭvali niekudy ŭbok, na svabodnaje miesca.

Ale ŭsio heta tearetyčnyja razvažańni, jakija vynikajuć z dośledaŭ Alesia Biełaha. Što da kankretyki, dyk aŭtar dosyć suvora pastaviŭsia da šmatlikich ramantyčnych ujaŭleńniaŭ pra “Biełuju Ruś”. Kolki razoŭ pisałasia pra biełarusaŭ u słavutaj paemie Jana Viślickaha “Pruskaja vajna”! Aleś Bieły z cytatami ŭ rukach pakazaŭ, što tam upaminajucca rutety (rusy, ruskija). Udakładnieny čas źjaŭleńnia pieršaj mapy, dzie ŭ zahałoŭku była “Biełaja Ruś”. Abviarhajecca šyroka raspaŭsiudžanaja dumka pra Biełuju Ruś u tytule vialikaha kniazia maskoŭskaha Ivana III. Jašče raz pakazanaja biespadstaŭnaść śćviardžeńniaŭ rasiejskaha historyka XVIII st. Vasila Taciščava pra nibyta Biełuju Ruś u CHII st. na paŭnočna-ŭschodniaj Rusi. Narešcie, Aleś Bieły adšukaŭ najraniejšuju (ź viadomych na siońniašni dzień) zhadku pra Čornuju Ruś u krynicach – heta niamieckamoŭnaja chronika Vuhorščyny Hienrycha fon Miuhielna siaredziny XIV st. Poŭny śpis adkryćciaŭ Alesia Biełaha možna doŭžyć i doŭžyć. Aŭtar ščyra zaprašaje da praciahu pracy pa vyvučeńni “Biełaj Rusi”, nazyvaje najbolš imaviernyja masyvy histaryčnych krynic, dzie mahčymyja novyja znachodki, zaprašaje i da krytyki svaich pabudovaŭ.

Valery Paźniakoŭ