Vodhuk

 Vodhuk

Pra Vajskovyja mohiłki ŭ Miensku

Vysokapavažany spadaru Muchin!

Ź vialikim zacikaŭleńniem ja, Vitaŭt Kipiel, i maja žonka, Zora Kipiel (dziavočaje proźvišča Zora Savionak), pračytali ŭ “NN” Vaš repartaž-raskaz pra Vajskovyja mohiłki ŭ Miensku. Ja j Zora — aboje miančanie, narodžanyja ŭ Miensku, — dziacinstva našaje całkam źviazana ź Mienskam, a majo j z mohiłkami. Zora daŭhija hady žyła niepadalok tych mohiłak u bok «hałanciarejki» (jejny dom stajaŭ, dzie ciapier nievialički park). Chata majho dzieda Vasila Zubkoŭskaha była za paru sotniaŭ metraŭ ad mohiłak na Hornym zavułku, idučy navierch z pravaha boku. Tuju chatu moj dzied sam budavaŭ niedzie ŭ 1906–1907 hh. U hetaj chacie ja žyŭ paru hod pa narodžańni. Potym, kali našu siamju vysłali ŭ 1930 h. u Rasieju, pačynajučy ad 1933 da 1938 h., ja kažnaje leta pravodziŭ u dzieda. Dyk tyja mohiłki byvali dla mianie i parkam, i miescam hulniaŭ. Ja j ciapier, kali byvaju ŭ Miensku, častavata adviedvaju tyja miaściny. Napeŭna, chacia heta, mabyć, i «tapor pad łavaju», tyja mohiłki značna pašyranyja. Vidać, paśla vajny. Aleja mahiłak savieckich žaŭnieraŭ, što zajmaje pałažeńnie źvierchu ŭniz ad Čyrvanazornaje da Daŭhabrodzkaje, adpaviadaje byłoj vulicy Jamnaj, što złučała Čyrvanazornuju z Daŭhabrodzkaju. Horny zavułak da Jamnaje nie dachodziŭ, a tam byŭ niby zyhzah. Na druhim kancy Hornaha zavułku była vulica, što viała na plac Jakuba Kołasa (tam ciapier schodki).

U hady pierad vajnoju byvali časy, kali dźviery ŭ carkvu na mohiłkach byli adčynienyja. Miascovyja ludzi pilnavali toj uvachod, časta toje-sioje padramantoŭvali. Najbolš pracavali kala carkvy sp. Sudnik i moj dzied Vasil Zubkoŭski. Darečy, Sudnik byŭ katalik, mieŭ na Hornym zavułku svajo pradpryjemstva (za cara) i pierad revalucyjaj vymaściŭ plitami značnyja pavierchni pierad Čyrvonym kaściołam. Ja pra heta raskazaŭ sp. Zacharu Šybieku, i jon pra Sudnika ŭspaminaje ŭ biełaruskamoŭnaj knizie «Miensk. Staronki žyćcia darevalucyjnaha horadu». Ale najbolej carkvu pilnavała niejkaja Eŭfrasińnia, jak nam, dzieciam, kazali, «biespracoŭnaja». Tej asobie nia vydali pašpartu j nidzie nia brali na pracu, bo jana nie zhadziłasia, kab u pašparcie napisać «Frosia» zamiž «Eŭfrasińnia».

Staryja kazali, što «ŭłaści» chacieli, kab ahrady budavali z kryžami z «kasoju papiarečkaju», bo «tak nada» było, a nie «pa-staromu», heta značycca, biez kasoje papiarečki. Dobra zrazumieŭ ja heta ŭžo značna paźniej! Kali my stavili pomnik na mahile maje babki (jana pachavana z pravaha boku carkvy, metraŭ dziesiać ad budynku darohaju da armianskaha pomnika ź biełaruskim nadpisam), u dabavak da klasyčnaha kryžu na aharodžy my jašče pastavili j kryž Eŭfrasińnieŭski dy dali historyju siamji.

Idučy pad armianski pomnik pravym bokam uzdoŭž carkvy, pabačycie nievialički hranitny kvadracik z nadpisam pryblizna takoha źmiestu (u rasiejskaj movie): tut spačyvaje rab Božy Jaan Kušnier. Heta mahiłka śviatara Ivana Kušniera, jaki zahinuŭ u 1943 h., uzarvaŭšysia na minie. Heta byŭ nastajaciel taje carkvy. Pachodziŭ ajciec Ivan z Navahradčyny. U Miensk pryjechaŭ u časie akupacyi j adrazu pačaŭ uvodzić biełarusizacyju ŭ tuju carkvu: źbiraŭ moładź, arhanizavaŭ chor, pravodziŭ biełaruskuju pracu. Časta, idučy da chaty (a. Ivan žyŭ na Kładbiščanskaj vulicy), jon zatrymlivaŭsia na pahareliščach, dzie my najčaściej paśvili kozy ci karovy, dy ahitavaŭ nas, a było nas šmat, zapisvacca ŭ carkoŭnyja arhanizacyi. Niekatoryja z maich siabroŭ dałučalisia da carkvy, ale ja «adniekvaŭsia», bo zajmaŭsia inšym. Za paru hod toj śviatar staŭsia vielmi papularny na Kamaroŭcy. Jaho chavali tysiačy ludziej, dziasiatki śviataroŭ, niekalki japiskapaŭ. Pramovy ŭsie byli pa-biełarusku, i byŭ pastaŭleny vialiki kryž ź biełaruskim nadpisam. Toj kryž źniščyli i ŭsio «ŭraŭnali».

U vialikaj pašanie ŭ naviednikaŭ była mahiła prafesara Blijaduchi, naleva ad uvachodu ŭ carkvu, ale jašče na darožcy da carkvy. Chadziła lehienda, što hety čałaviek chacieŭ, kab Biełaruś była niezaležnaja, kab Biełarusi ŭsiaho było davoli.

Pieršy kryž na mahile Eduarda Samujlonka pastavili Lavon Savionak i Anton Šukiełojć.

Paru słoŭ pra mahiłu Ŭsievałada Ihnatoŭskaha. 25 sakavika 1944 h. pry hetaj mahile my składali prysiahu Biełarusi. Byŭ toj dzień vielmi ŭračysty. Nas, junakoŭ, było sotni paŭtary, a moža j bolej. Siabry Sajuzu Biełaruskaje Moładzi byli ź mienskich škoł, vialiki źviaz moładzi z radyjozavodu, z seminaryi, z felčarskaje škoły dy navat ź inšych miascovaściaŭ. Cyrymonija doŭžyłasia paru hadzin, byli dziasiatki bieła-čyrvona-biełych ściahoŭ i harnisty. Praŭda, byŭ vielmi chałodny dzień, i ŭ tych uniformach było zdorava choładna! Z pramoŭcaŭ ja pamiataju A.Komara z Sajuzu Biełaruskaje Moładzi, zdajecca, pramaŭlaŭ D.Stelmach.

Pra mahiłu Janki Kupały dasyłaju ŭspamin Apalonii Savionak.

Z hłybokaju pašanaju
Vitaŭt i Zora Kipieli

Prypaminaju...

U časy niamieckaj akupacyi Miensku ŭletku, niedzie pad kaniec červienia 1942 h., zusim niečakana, na ledź značnaj siarod ruinaŭ vulicy, što viała ad Vierchniaje Lachaŭki na vakzalnuju płošču, spatykaju Hannu Łucevič, małodšuju siastru Janki Kupały. Nidzie ni dušy. Jana błukała jak nieprytomnaja. U rospačy kinułasia da mianie. «Sam Boh pasłaŭ mianie sustreć Vas», — ledź vymaviła ŭ ślozach. Chacia takaja rospač była na tuju paru zvykłaju źjavaju, adnak u spakojnaje Hanny heta było niešta nadzvyčajnaje.

— Što stałasia? — pytajusia, mocna abdymajučy jaje dy starajučysia supakoić.

— Mama pamierła. Ja nia viedaju, što rabić, — vycisnuła jana, ledź dychajučy.

Boža moj! Kupałava maci pamierła, a ja nia viedała navat, što jana žyvie tut, u Miensku, nia viedała, jak žyvie. A Hanna tymčasam žaliłasia:

— Nia viedaju, jak zdabyć damavinu, vykapać doł. Ničoha nia viedaju. I siostram jak pierakazać, nia viedaju.

— Supakojciesia, pačakajcie, moža, što-niebudź zaradzim.

I paviała jaje ŭ redakcyju «Biełaruskaje hazety».

Pa darozie jana raskazała, što žyli jany z matkaju na Hrušaŭskim pasiołku, što pierakazać siostram jana nia maje nijakaje mahčymaści — tak tady ciažka było z kamunikacyjaj — skazała, što matarjalna jany majucca vielmi słaba.

U redakcyi, jak daviedalisia pra śmierć Kupałavaje Matki, uzialisia zrabić samaje kaniečnaje, što možna było ŭ tych abstavinach: zrabić damavinu, razdabyć transpart, dastać dazvoł na pachavańnie, na miesca na mohiłkach, vykapać doł. Na tuju paru heta byli nialohkija spravy. U «Biełaruskaj hazecie» było padanaje ŭ čornych ramkach paviedamleńnie pra śmierć Benihny Łucevič...

My z Hannaju pajšli da jaje na kvateru. My sami ŭdźvioch abmyli, jak mahli, niabožčycu, apranuli ŭ čystaje. Sukienka była ŭžo hatovaja. Bronzavaja ŭ śvietłyja krapinki. Złažyli na ŭsłon. Nia mieli ni śviečki, ni abrazka. Nazaŭtra była pryvieziena damavina.

Na treci dzień na hruzaviku, zvykłym rabočym hruzaviku, pryjechali ŭstojački ludzi z redakcyi, siarod ich hałoŭny redaktar Kazłoŭski, paetka Natalla Arsieńnieva, Anton Adamovič, Lavon Kryvičanin i inšyja dy ks. Hadleŭski. Źjavilisia śviečki j kryžyk. Śviatar adpraviŭ rekvijem.

Na čas vynasu cieła sabrałasia ładnaja hramadka susiedziaŭ. Na hruzavik vynieśli damavinu, a vakoł pastali ŭsie, chto mieŭ pravodzić na mohiłki. Hruzavik padkidvała na raźbitych vulicach.

Pachavali matku Janki Kupały na vajskovych mohiłkach, niedaloka ad carkvy. Ks. Hadleŭski, aśviaciŭšy adkrytuju mahiłu, skazaŭ kolki słovaŭ. Ničoha nia pamiataju ź jahonaje pramovy, tolki apošnija słovy: «Dzie syn Tvoj, harotnaja biełaruskaja maci?» Była jašče pramova Antona Adamoviča ad redakcyi «Biełaruskaje hazety», i zapamiatalisia ź jaje słovy, što serca Kupały pavinna było vyčuć, što maci jahonaja pamierła i my jaje siańnia chavajem. Tolki paźniej my daviedalisia, što ŭ hety samy čas zahinuŭ Kupała niedzie daloka ad Baćkaŭščyny.

Hanna zapłakała, vycirajučy ślozy kancom biełaje chustki, što była zaviazanaja pad baradu. Usio ž u svajoj hłybokaj rospačy nie zabyłasia padziakavać prysutnym, kazała, što nie spadziavałasia takoje dapamohi, što jak ź nieba spuściłasia da jaje. Prasiła vybačeńnia, što nia moža, jak naležała, pryniać udzielnikaŭ pachavańnia. Ale kab i mahła, heta niepatrebna, bo nichto nie zatrymlivaŭsia, usie razyšlisia. U tuju paru ŭsie ŭsiaho bajalisia. Žudasny čas vajny.

Tak ścipła pachavali my maci našaha vialikaha Pieśniara.

A[palonija] S[avionak]

Pavodle hazety «Biełarus»,
№ 287, 1981 h.