Viačasłaŭ Pialinak. Kalje Mahdaleny Radzivił

 AUDIATUR ET ALTERA PARS

Kalje Mahdaleny Radzivił

Šanoŭnaja Redakcyja i darahi čytaču, u №49—50 “NN” za 2000 h. byŭ nadrukavany artykuł ajca mitrata Alaksandra Nadsana “Tajamnica bryljantavaha kalje Mahdaleny Radzivił”, u jakim aŭtar vinavacić ajcoŭ Fabijana Abrantoviča, Andreja Cikotu i biskupa F.Bučysa ŭ złoŭžyvańni čužym dabrom, adkrytaj chłuśni i merkantylnaj manipulacyi achviarnymi namierami inšych asobaŭ.

U suviazi z hetym, Orden ajcoŭ maryjanaŭ adčuvaje abaviazak i biassprečnaje prava ŭnieści histaryčnuju jasnaść u padziei, apisanyja a.Nadsanam. Jak kazali ŭ staražytnym Rymie — audiatur et altera pars (niachaj budzie pačuty i inšy bok).

* * *

Kniahinia Mahdalena Radzivił u 1916 h. achviaruje na zasnavańnie ŭ Rymie duchoŭnaj seminaryi dla biełarusaŭ hreka-katalikoŭ bryljantavaje kalje. Za hetuju spravu ŭzialisia ajcy Francišak Budźka, Łukijan Chviećka i prafesar duchoŭnaj seminaryi ŭ Sankt-Pieciarburhu Fabijan Abrantovič, u jakoha da lepšych časoŭ i schavali kalje. U lutym 1920 h. pamiraje a.Budźka. U 1923 h. Chviećka traplaje pad aryšt1.

A.Abrantovič paśla Pieciarburhu pracuje ŭ Miensku rektaram duchoŭnaj seminaryi, a potym, razam ź biskupam Łazinskim, — u Navahradku. U 1925 h. Łazinski byŭ pryznačany ardynaryjem Pinskaj japarchii, a Abrantovič, majučy niemały dośvied, dapamahaŭ uładyku. Novaja japarchija znachodziłasia ŭ ciažkim ekanamičnym stanoviščy, i a.Fabijan vyrašyŭ pradać kalje i častku hrošaj pazyčyć Łazinskamu na stvareńnie duchoŭnaj seminaryi ŭ Pinsku2. Ale, pamiatajučy, što adkaznaść za kaštoŭny dar lažyć nie na im adnym, Abrantovič uzhadniaje svaje dziejańni z a.Chviećkam, jaki ŭ lutym 1925 h. byŭ vyzvaleny z balšavickaj niavoli. Padčas sustrečy ŭ Šymanovie pad Varšavaj a.Łukijan padtrymaŭ ideju a.Fabijana, ale da spravy z kalje pastaviŭsia davoli abyjakava3, uśviedamlajučy, što pry tahačasnaj polskaj palitycy zajmacca hetkaj spravaj niebiaśpiečna. Abrantovič pradaje kalje ŭ Navahradku za 15 000 dalaraŭ. Častku hrošaj jon układaje ŭ nieruchomaść, jakuju nabyvaje ŭ Navahradku, a 10 000 pazyčaje biskupu Łazinskamu4.

A.Fabijan razumieŭ, što spravu, za jakuju kaliści ŭzialisia try śviatary, jon pavinien realizavać adzin. Praca ŭ Pinskaj duchoŭnaj seminaryi mieła mała supolnaha ź biełaruščynaj, tamu ŭ 1927 h. Abrantovič ustupaje ŭ klaštar ajcoŭ maryjanaŭ u Drui, viadomy svajoj biełaruskaj skiravanaściu, i pryvozić tudy častku hrošaj, jakija mieŭ za pradadzienaje kalje.

Tym časam a.Chviećka, jaki ŭ 1926 h. staŭsia rektaram Uschodniaha Instytutu ŭ Lublinie, niečakana patrabuje vydać jamu častku hrošaj na patreby hetaj navučalnaj ustanovy. List da Abrantoviča Chviećka napisaŭ pa-polsku, i heta ŭzrušyła a.Fabijana bolš, čym jahonyja patrabavańni j niespraviadlivyja abvinavačańni ŭ prysvajeńni kalje: «Čamu… biełarusy, jakija daŭniej listavalisia i razmaŭlali pamiž saboj pa-biełarusku, siońnia pra biełaruskuju spravu pamiž saboju žadajuć spračacca pa-polsku?» 5.

U liście ad 8 sakavika 1927 h. ksiondz Chviećka dalikatna pytajecca ŭ Abrantoviča, jakoje «mudraje, rastaropnaje i pakajovaje vyrašeńnie hetaj spravy» prapanuje sam a.Fabijan6.

Ks.Abrantovič adkazaŭ svajmu siabru vielmi “niepakajovym” tonam: «Viarni nazad koła historyi, u jakoj chiba i Božaja pradbačnaść maje svoj udzieł, prynamsi na 12 hod, a abiacaju tabie, što nia budu z vami dzialić tajamnicaŭ i ŭ Miensk nie pajedu.

Viarni prynamsi maju prysutnaść u Ciabie ŭ Šymanovie i try hady tamu i skažy, kab addaŭ tabie kalje — addam.

Navat i siońnia, admoŭsia ad falšyvych zakidaŭ suproć mianie — prysvajeńnia rečy — nad jakoj ja navat nia mieŭ prava da apieki, uspomni sabie metu ŭsioj spravy i toje, što jość dla spaŭnieńnia hetaj spravy ŭ B. Łazinskaha ŭ rezervie — choć usio ŭžyvaj» 7.

Vielmi cikavuju pazycyju tut zajmaje a.Nadsan. Z adnaho boku, jon pryznaje niaščyraść Chviećki, jaki, kab zavałodać hrašyma, hatovy abviaścić Abrantoviča złodziejem. A.Nadsan nie biare pad uvahu ni faktu sustrečy śviataroŭ u Šymanovie, ni navat hatoŭnaści a.Fabijana ŭ luby momant addać kalje, kali hetuju spravu pažadaje davieści da kanca sam ks.Chviećka. Aŭtar niekalki razoŭ cytuje jahonyja listy z napadami na Abrantoviča, ale nivodnaha razu — listy a.Fabijana, dzie toj adkryta baronić svajo imia i biełaruskuju spravu. Voś, da prykładu, list a.Abrantoviča ad 20 sakavika 1927 h.:

«Staviačy mnie taki ciažki paprok, ty źnievažaješ siabie samoha, bo maje spravy jaŭnyja i ja zaŭsiody hatovy pierad Boham i ludźmi reddere rationem vilicationis meae (zdać cpravy z majho haspadarańnia).

Kali ciabie turbuje toje, što ja, a nia ty, jakomu bolš było tajnaŭ davierana, davioŭ spravu da kanca, to dzie ty byŭ dahetul? Les absents ont tort (adsutnyja nia majuć racyi) tym bolš, što ja da ciabie ŭ hetaj spravie pryjaždžaŭ i ciabie jana zusim nie cikaviła»8.

Užo ŭ pieršym liście da ks.Chviećki a.Abrantovič prapanuje jamu źviarnucca da kniahini ŭ spravie jejnaj achviary, što sam adrazu ž i čynić. Viadoma, ksiandzu Chviećku heta nie pryjšło ŭ hołaŭ. Jon sprabuje namović Łazinskaha, kab toj nie płaciŭ Abrantoviču doŭhu, źviartajecca da biskupa Eduarda Ropa, lvoŭskaha mitrapalita Šaptyckaha, davodziačy, što sprava Lublina važniejšaja za Druju i što Fabijan žachlivy čałaviek.

U liście da kniahini Radzivił a.Abrantovič ščyra raspaviadaje pra los kalje, pra doŭhuju abyjakavaść ks.Chviećki da hetaj spravy i pra raptoŭnuju “vajnu” za hrošy. A.Nadsan, cytujučy ad pačatku da kanca “ŭvieś” list Abrantoviča, dazvalaje sabie zabycca na adzin-adziny skaz pra toje, što da svajho lista a.Fabijan dałučaje taksama kopiju raśpiski Łazinskaha ab vypłacie doŭhu za kalje9. Zhadany skaz zaminaŭ by aŭtaru vinavacić Abrantoviča ŭ tym, što jon schavaŭ ad kniahini hety doŭh.

Paśla vyśviatleńnia spravy z kniahiniaj ni ŭ kaho nie zastałosia sumnievaŭ u spraviadlivaści a.Abrantoviča. U krasaviku 1928 h. Chviećka napisaŭ da ks.Fabijana list, u jakim adroksia ŭsich svaich zakidaŭ. Chacia praz hod a.Chviećka jašče sprabavaŭ nahavorvać na a.Fabijana i ŭ drujskim klaštary, i ŭ kołach kaścielnaj hijerarchii. Heta vyvieła a.Fabijana ź ciarpieńnia, i jon paabiacaŭ padać na Chviećku ŭ kananičny sud, a ŭ jakaści śviedkaŭ zaprasić biskupa Łazinskaha, mitrapalita Andreja i kniahiniu10.

U svaim artykule a.Nadsan vielmi dziŭna pradstaviŭ spravu zakonnaha zapavietu a.Fabijana. Napisać zapaviet, pavodle aŭtara, a.Abrantoviča prymusiŭ niespakoj, vyklikany ks.Chviećkam, i ŭčyniŭ jon heta dziela taho, kab chutka zabiaśpiečyć hrošy maryjanam. Padobnyja zapaviety (Testamentum) pisali i pišuć usie manachi pierad svaimi zakonnymi šlubami. Heta farmalnaść, jakaja vykonvajecca zhodna z kanstytucyjami va ŭsich katalickich ordenach. Adnak, pakul žyvy aŭtar zapavietu, nia moža być i movy pra nastupstvy, u im pradbačanyja. Ćvierdzić, što svaim zapavietam a.Abrantovič pieradaŭ skarb Mahdaleny Radzivił maryjanam i pazbyŭsia pretenzijaŭ ks.Chviećki, prosta śmiešna.

Darečy, da kniahini Radzivił źviartalisia i inšyja achvotniki skarystacca jejnaj fundacyjaj, u tym liku i śviatar Okała-Kułak, adnak Mahdalena adkazvała admoŭna, spadziejučysia, što hrošy znajšli varty ŭžytak u Drui11.

Paśla “incydentu z kalje” kniahinia nia tolki nadalej zachavała dobryja adnosiny z a.Abrantovičam i a.Cikotam (tahačasnym ihumienam Drujskaha klaštaru), ale i hrašova padtrymlivała dziejnaść maryjanaŭ u Drui. Nieadnojčy ŭ svaich listach da Cikoty Mahdalena Radzivił pisała, što adčuvaje dakory sumleńnia, bo ŭ taki krytyčny momant dla Baćkaŭščyny žyvie na čužynie i vielmi mała joj dapamahaje12.

U 1928 h. a.Abrantovič byŭ pryznačany administrataram dla hreka-katalikoŭ Rasiei. Niezadoŭha da jahonaha adjezdu ŭ Charbin adnosiny kniahini da maryjanaŭ u Drui pačali źmianiacca. Usio čaściej i čaściej u svaich listach jana stała vykazvać niezadavalnieńnie. Nia duža padabałasia kniahini, što ŭ časopisie, jaki vychodziŭ u Drui, drukavalisia habrei, biez asablivaha aptymizmu jana staviłasia da vykładčyckaha kantynhientu himnazii, ale bolš za ŭsio Mahdalena čamuści nie zalubiła Drujskaha klaštaru siostraŭ eŭcharystak, jakim apiekavalisia maryjanie.

Kali a.Nadsan, spasyłajučysia na list Cikoty ad 27 krasavika 1928 h., piša: «...zabraŭšy ad kniahini ŭsio, ajcy Abrantovič i Cikota chacieli vyciahnuć ad jaje jašče bolš», jon maje na ŭvazie prośby a.Andreja. Pieršaja tyčyłasia vydańnia «Historyi Biełarusi» a.Hadleŭskaha. Kniahinia admoviła: «Historyja — heta pradmiet, jaki zaležyć ad pohladu aŭtara… ja ŭpeŭniena, što a.Hadleŭski i ja nie hladzim na jaje z adnaho punktu hledžańnia». Jašče a.Andrej prasiŭ kniahiniu dapamahčy siostram eŭcharystkam. Mahdalena vykazała svajo mierkavańnie na hety kont vielmi karektna: «Što datyčyć žanočaha klaštaru, to mahčyma jon i stanie kaliści ŭpryhožańniem Carkvy, ale ŭsio heta muzyka budučyni. Ja ž žadaju dapamahać kanhrehacyjam, jakija ŭžo isnujuć pa 80 hod i vydajuć bahatyja plony» 13.

Kniahinia, dapuskajučy mahčymaść, što ajcy maryjanie vykarystoŭvajuć jejnyja hrošy i na hetyja spravy, u nastupnych listach stała bolš vyrazna vykazvać niezadavolenaść. Hetak, da a.Fabijana jana pisała: «Jak ža nia stracić hałavy viaskovaj dzieŭcy (wiejska dziwka), nia tolki pieramienienaj u “Chrystovuju Niaviestu”, ale da taho ž jašče paklikanaj, kab inšych vučyć i farmavać, a heta ŭsio biez zbaviennaha navicyjatu pad kiraŭnictvam daśviedčanaj asoby, u asiarodździ inšych, z tym ža pryvilejem, što i jana (dzievak) ...A. Cikota, sam budučy tolki niekalki dzion zakońnikam u novaŭvaskrosłym Ordenie, adkul moža mieć dośvied na samavolnaje stvareńnie klaštaru, biez ustanoŭlenych rehułaŭ, u krainie, dzie ad socień hod nichto zakońnic i nia bačyŭ» 14.

Naturalna, što kniahinia Radzivił viedała pra Druju nia tolki ad ajcoŭ maryjanaŭ. Vakolnaja polskaja šlachta nie mahła prabačyć maryjanam dziejnaść spamiž «chłopaŭ». Ab tym, što maryjanie ciahnuć u klaštar “ciemień”, jany kryčali ŭ vilenskaj presie i paviedamlali ŭ naležnyja orhany ŭłady.

Svaje mierkavańni ab “śviatarskim pachodžańni” kniahinia vykazała hienerału Ordenu ajcoŭ maryjanaŭ biskupu F.Bučysu: «Na čale duchoŭnych seminaryjaŭ (u značeńni — supolnaściaŭ) užo šmat hod znachodziacca śviatary chałopskaha pachodžańnia, a va ŭsim byłym Rasijskim Carstvie chałopy pakazali, jakoje ichnaje paniaćcie ab pačcivaści» 15.

U studzieni 1931 h. u suviazi z ekanamičnym bankructvam kniahinia admaŭlajecca materyjalna padtrymlivać Druju hrašyma:

«Bolšaść usiaho, što ja mieła, znachodzicca ŭ balšavikoŭ... Tuju drabnicu, što maju ŭ Polščy, jašče źmienšyli praz padatki, dary dla Baćkaŭščyny, rekvizycyi, i, što jašče horš, praź niesumlennuju administracyju… A toje, što maju z dachodaŭ, paśla adličeńnia pracentaŭ za daŭhi, vypłaty pensij starym pracaŭnikam albo ichnym udovam chapaje mnie tolki na vielmi ścipłaje žyćcio ŭ klaštary na vioscy. Tamu bolš prašu ad mianie ničoha nie spadziavacca, bo ničoha bolš dać nie mahu». Listavańnie pamiž kniahiniaj i a.Cikotam doŭžyłasia dalej. A.Andrej až da 1932 h. nia viedaŭ, što z pačatku 1930-ha pamiž kniahiniaj i maryjanami ŭ Polščy išła zaciataja vajna. Nadsan bačyć asnoŭnaj pryčynaj kanfliktu tolki “tajamnicu kalje”, jakaja była tolki niaŭdałym finałam prykraj i dobra viadomaj maryjanam historyi.

Na pačatku minułaha stahodździa kniahinia Mahdalena fundavała ŭ Varšavie na vulicy Maniuški kaścioł Dziciatki Jezusa i adpaviednyja budynki dla dušpastyrstva katalikoŭ «litoŭskaha pachodžańnia». U 1915 h. arcybiskup Kakoŭski paviedamiŭ kniahini Radzivił, što zabaraniaje ŭ svajoj japarchii asobnaje dušpastyrstva nacyjanalnych mienšaściaŭ. Pracu ŭ hetym kaściole jararch prapanavaŭ ajcam maryjanam. A pakolki tady pieravažnaja bolšaść maryjanskich śviataroŭ mieła litoŭskaje pachodžańnie, sytuacyja mała źmianiłasia. Adnak paśla radykalnych źmienaŭ va ŭnutranaj palitycy Polščy na pačatku 30-ch i źjaŭleńniem u varšaŭskaj parafii śviataroŭ-palakaŭ zachavać litoŭski charaktar dušpastyrstva było niemahčyma16.

Kniahinia Radzivił, viedajučy, što nia moža paŭpłyvać u hetaj spravie na varšaŭskaha biskupa, pačała vyśviatlać adnosiny z tahačasnym hienerałam Ordenu ajcoŭ maryjanaŭ biskupam Jazepam Sipovičam, raz-poraz nahadvajučy jamu, što jahonyja duchovyja syny žyvuć u jejnych pamiaškańniach (prykaścielnyja zbudavańni byli ŭłasnaściu Mahdaleny).

Hienerał Bučys u šmatlikich i doŭhich listach tłumačyŭ, što jejnyja pretenzii da maryjanaŭ nia majuć padstavaŭ, što ŭ Polskaj dziaržavie isnuje Kanstytucyja i Kankardat z Rymam, jaki rehuluje spravu movy ŭ śviatyniach, ale ŭsio było daremna. Bučys aficyjna źviartaŭsia da varšaŭskaha biskupa ŭ spravie dušpastyrstva litoŭcaŭ pry kaściole Dziciatki Jezusa, ale atrymaŭ admovu.

Kniahinia nia dumała adstupacca i, kab kranuć zaćviardziełyja sercy maryjanaŭ, zhadała pra daŭniuju kryŭdu ad ks.Abrantoviča. Biskup Bučys nia viedaŭ raniej hetaj spravy i akreśliŭ pavodziny a.Fabijana adnym skazam: «Učynak ks.Abrantoviča, jaki pani mnie apisała ŭ liście z dnia 15 b.m., sapraŭdy hodny nahany». Kniahinia zrazumieła, što hienerał choča vyśviatlać spravu, i chutkim listom paśpiašałasia jaho ŭłahodzić: «Prašu ni ab čym nie pisać a.Abrantoviču pra toje, što ŭ apošnim liście ja daniesła. Nikoli ja da jaho słova paproku nie pramoviła i žalu da jaho nijakaha nia maju» 17.

Rasčaravanaja ŭ maryjanach, kniahinia abiacaje ajcu Bučysu prymusić jahony Orden pakinuć parafiju Dziciatki Jezusa praz pasiarednictva Lihi Nacyjaŭ, dzie ŭ sakrataryjacie pracavała bratavaja kniahini Habryjeła Radzivił. Hetaja mižnarodnaja arhanizacyja atrymała ad Mahdaleny jašče ciažejšaje zadańnie, čym maryjanie. Mieła jana znajści manaski orden, pavodle zakonaŭ jakoha pasadu hienerała nia moža zajmać palak18.

Paśla doŭhich biezvynikovych sprečak z maryjanami, rasčaravanaja hijerarchijaj Kaściołu i Lihaj Nacyjaŭ, paśla kansultacyi (pavodle jaje słovaŭ) z “mudrymi ajcami ź inšych šlachietnych ordenaŭ”, Mahdalena Radzivił kidaje na šali apošniaje svajo patrabavańnie: viarnuć układzienyja ŭ Druju hrošy, hałoŭnym čynam, vyručanyja za kalje.

Toje, što kniahinia ničoha nia viedała ab zvarocie doŭhu a.Cikotu Pinskaj kuryjaj, — čarhovaja niapraŭda z artykułu a.Nadsana. Pra toje, što Cikota ničoha nie kazaŭ kniahini ab pryniatym doŭhu, jana napisała tolki adnojčy biskupu Łazinskamu, adkazvajučy na padziaku za dapamohu ŭ adbudovie seminaryi. Łazinski adnačasova vysłaŭ apošniuju sumu doŭhu a.Cikotu ŭ Druju i padziaku kniahini ŭ Niamieččynu, jakuju Mahdalena atrymała chutčej za paviedamleńnie ad a.Cikoty ab spłačanym doŭhu. Pra heta jana daviedałasia ŭ časie sustrečy z a.Cikotam u Niamieččynie, pra što apošni paviedamlaje ŭ liście, paŭtarajučy, pavodle tahačasnych etykietnych normaŭ, viadomyja kniahini rečy: «…kuryja ŭ Pinsku ŭ pieršym miesiacy 1931 hodu była łaskavaj vypłacić doŭh, … atrymany za dar Najšanoŭniejšaj. Chacia, kali ja asabista byŭ u Hodesberhu, infarmavaŭ Kniahiniu Pani, jak hetymi hrašyma rasparadžajusia, siońnia jašče raz chaču ćvierdzić, što ab jejnaj voli pamiataju» 19.

U hetym liście, jak u papiarednich, a.Cikota padrabiazna raskazvaje kniahini pra Druju, ramonty, pra toje, što ŭ Rymie vučacca piać biełaruskich seminarystaŭ.

U 1932 h. kniahinia dasłała a.Andreju list, dzie nazvała jaho ašukancam. A.Nadsan cytuje jaho ŭ svaim materyjale i nazyvaje “apošnim dakumentam sumnaj historyi”. Pytańniaŭ paŭstaje vielmi šmat. Čamu kniahinia, jakaja ŭ šmatlikich listach dakazvała a.Bučysu, što Orden pavinien viarnuć joj hrošy, nikoli nie napisała pra heta ni a.Cikotu, ni a.Abrantoviču? Ci nia dziŭna, što maryjanie ŭ Rymie na hieneralnaj kapitule razhladajuć spravu daŭhoŭ Ordenu Mahdalenie Radzivił, a Cikota ŭ toj čas piša poŭnyja padziaki listy Kniahini Pani? Čamu Mahdalena Radzivił piša a.Cikotu list z abvinavačańniami ŭ apošniuju čarhu, kali toj źjaŭlajecca “pieršym złodziejem”? Urešcie, čamu kniahinia stavić Cikotu pierad faktam tolki paśla taho, jak aficyjny ŭrad Ordenu ŭ Rymie admoviŭsia viartać fundacyju na padstavie kananičnaha prava i darčaha aktu, pra jaki šmat razoŭ biezvynikova sprabuje nahadać kniahini Bučys.

Na toj momant, kali kniahinia pisała list da a.Cikoty, joj, viadoma, užo nie prychodzili na dumku ŭłasnyja słovy, jakimi jana ŭ svoj čas acaniła dapamohu a.Fabijana Pinsku: «…praca ci dabračynnaść dla viery… źjaŭlajecca dobrym učynkam i moža vyprasić błasłavieńnie na kraj, našamu sercu bolš blizki. Kali seminaryja ŭ Pinsku… spryčynicca da ŭzdymu łacinskaha duchavienstva na Biełarusi, to tym samym moža pravasłaŭnych va ŭłońnie Sapraŭdnaha Kaściołu pryvieści, ale prychodziać takija chviliny, kali za łacinskim ksiandzom ja baču fanatyka-palaka, prašu mnie heta vybačyć» 20.

Niapraŭda i toje, što list kniahini da a.Cikoty byŭ apošnim. U sakaviku taho ž 1932 h., a.Cikota piša da kniahini: «Nadmier pracy nie dazvoliŭ mnie dahetul adkazać na list Kniahini Pani i pierasłać joj adpisy jejnych daŭnich listoŭ, ź jakich jaŭna vynikaje, što ani ks.Abrantovič, ani ja, nie zasłužyli na pastaŭlenyja nam zakidy. Ale adčuvaju, što zrablu heta lepš, kali sam stanu parad Kniahiniaj Pani, jak tolki nadarycca na heta momant» 21. Dalej a.Cikota raśpisvaje samyja roznyja mahčymaści sustrečy, ź jakich, na žal, kniahinia nie pažadała skarystać.

* * *

A.Nadsan nazvaŭ hetuju historyju sumnaj. Sumnaj jana była i dla mianie, kali čytaŭ pra “amaralnaść” našych ajcoŭ, pra ichnuju chłuślivaść, a zusim sumnaj jana stałasia tady, kali zaŭvažyŭ, jak ź ichnych listoŭ źnikajuć radki, jak zamoŭčvajucca niekatoryja listy, jak koštam “kananizacyi” adnych u niahodnaść zrynutaja vysakarodnaść inšych.

Mahčyma, usia hetaja sumnaja historyja vyhladała b zusim inakš, kab 80-hadovaja kniahinia žyła ŭ toj čas nie za miažoj, a na radzimie, nia majučy apieki “mudrych daradcaŭ ź inšych pačesnych ordenaŭ”.

Nia viedaju, ci možna historyju maryjanaŭ u Drui skončyć skazam: «A maryjanaŭ u Drui i śled prastyŭ, jak byccam ničoha tam biełaruskaha nikoli i nie byvała», jak heta čynić a.Alaksandar.

Ci praca ajcoŭ maryjanaŭ u Charbinie — heta nie praciah jaje? A śmierć a.Abrantoviča ad katavańniaŭ u Butyrskaj viaźnicy, hibiel a.Cikoty ŭ Tajšeckim lahery, błukańni šmatlikich maryjanaŭ-biełarusaŭ pa barakach Sybiry, Kazachstanu, Čukotki — ci ŭsio heta nie balučy praciah našaj biełaruskaj Drui? Ci z historyi Drujskaha klaštaru mahčyma vykraślić lutuju śmierć ajcoŭ Kašyry i Laščeviča — siońnia śviatych našaj ziamli? Dy ci mahčymaj była b siońniašniaja misija ŭ Londanie, kab u svoj čas Druja nie ŭzhadavała ajcoŭ Časłava Sipoviča, Jazepa Hiermanoviča, Tamaša Padziavu, Franciška Apiačonka?

Nia spoŭnilisia praroctvy kniahini Radzivił i adnosna siostraŭ eŭcharystak. Hetyja “viaskovyja dzieŭki” sapraŭdy stracili hałavu, ale nie ad pychi, a ad hora, kali, zastaŭšysia na vialikich prastorach Biełarusi adzinym žanočym Ordenam, uziali na svaje plečy nadmierny ciažar, nieśli ŭ nialudzki čas praŭdu Chrysta ŭ spuściełyja bieź śviataroŭ i kaściołaŭ prychody.

Pra historyju chryścijanstva ŭ Biełarusi vielmi ciažka pisać — sumnaja jana i balučaja. Jašče bolš sumnaju robicca tady, kali na jaje niaščyra pasiahajuć. Tym nia mienš, dakazvaje heta sumnaja i davoli zabłytanaja historyja niepachisny i mocny dla biełarusaŭ pastulat: žyć dla našaj Radzimy zaŭsiody było lahčej za miažoj, bo tyja, što tam žyli i žyvuć, lepiej ad nas bačać, jak tut treba pracavać, malicca i zmahacca.

Viačasłaŭ Pialinak,
maryjanin (MIS)

Spasyłki i zaŭvahi:

1 Abrantovič Fabijan da Radzivił Mahdaleny 1927.3.12 Dast. Połon. F.1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

2 Tamsama.

3 Abrantovič Fabijan da Chviećki Łukijana 1927.3.14 Dakt. et Ms. Połon 1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

4 Abrantovič Fabijan da Radzivił Mahdaleny 1927.3.12 Dast. Połon. F.1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

5 Abrantovič Fabijan da Chviećki Łukijana 1927.3.26 Dakt. Połon 1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

6 Abrantovič Fabijan da Chviećki Łukijana 1927.3.14 Dakt. et Ms. Połon 1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

7 Tamsama.

8 Abrantovič Fabijan da Chviećki Łukijana 1927.3.20 Dakt. Połon F.1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

9 Abrantovič Fabijan da Radzivił Mahdaleny 1927.3.12 Dast. Połon. F.1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym

10 Abrantovič Fabijan da Chviećki Łukijana 1927.5.12 Dakt. et Ms. Połon 1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

11 Radzivił Mahdalena da Abrantoviča Fabijana 1928.4.25 Ms.Poł. F.2, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

12 Radzivił Mahdalena da Cikoty Andreja 1928?7.21. Ms. Poł. F.4, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

13 Radzivił Mahdalena da Cikoty Andreja ?8.13. Ms. Poł. F.2, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

14 Radzivił Mahdalena da Abrantoviča Fabijana 1928.4.25 Ms.Poł. F.2, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

15 Radzivił Mahdalena da Franciška Bučysa 1930.04.22 Ms. Połon. F.1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

16 Radzivił Mahdalena da Franciška Bučysa 1930.03.21 Ms. Połon. F.4, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

17 Tamsama.

18 Tamsama.

19 Cikota Andrej da Radzivił Mahdaleny 1932.1.5 Ms. Poł. F.3, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

20 Radzivił Mahdalena da Abrantoviča Fabijana 1928.5.18 Ms.Poł. F.2, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.

21 Cikota Andrej da Radzivił Mahdaleny 1932.3 28 Ms. Poł. F.1, u: Hieneralny Archiŭ a.Maryjanaŭ, Rym.