«Antydepresant, jaki pavinny prapisvać u receptach śpiecyjalisty». Što novaje možna vyčytać u kołasaŭskaj «Novaj ziamli»
Ludzi jeździać u Tybiet, kab znajści siabie, a mahli b pračytać «Novuju ziamlu». Novaje pračytańnie paemy Kołasa — jak udar małankaj, piša žurnalist Dźmitryj Hurnievič.
Heta nijaki nie tvor pra sialan. Heta ŭniviersalnaja reč pra «pošuk Hraala». Davajcie pračytajem jaho jak tvor pra ludziej na fryłansie, najmanych rabočych, ofisny płankton, vypalenych pracaj supracoŭnikaŭ karparacyj, ludziej z kryzisam siaredniaha ŭzrostu:
«Bo ludzi kažuć: «Chleb słužačy
Nie nadta dobry chleb — sabačy!»
Žyvuć ludzi ŭ paemie, marać šmat što źmianić, mahčyma pra ŭłasnuju spravu, pracu na siabie, jak ciapier — pra ipateku, chutkuju spłatu i paśla, maŭlaŭ, zažyvu. Ale nie paśpiavajuć.
«Novaja ziamla» — pra tych, chto šukaje ŭ žyćci spakoj, idyliju, ale nie moža znajści. Absalutnuju bolšaść z nas.
Roznyja narody prydumlajuć cełyja fiłasofii: datčanie Hygge i Lykke, finy Sisu, šviedy Lagom, japoncy 侘び寂び (Wabi-sabi). A biełaruskaja, jak pa mnie, zapisanaja ŭ «Novaj ziamli». Prasłuchaŭ amal 8 hadin aŭdyjoknihi.
Tekst Kołasa — terapieŭtyčny. Heta antydepresant, jaki pavinny prapisvać u receptach śpiecyjalisty.
Dzivosna, što hetym razam ja ŭspryniaŭ tvor zusim inakš, čym u škole ci pračytaŭšy jaho raz hadoŭ z 15 tamu. Moj nastaŭnik biełmovy nazyvaŭ «Novuju ziamlu» encykłapiedyjaj biełaruskaha žyćcia. Jon sam byŭ ź Mikałajeŭščyny i prychodziŭsia Kołasu dalokim svajakom.
Usio heta praŭda, «Novaja ziamla» — hienijalny nacyjanalny epas. Ale nie tolki. Tvor nibyta aŭtabijahrafičny, pra siamju Kołasa, baćku-laśnika, jaki pracavaŭ na Radziviłaŭ i maryŭ pra ŭłasnuju ziamlu. I pamior, tak i nie realizavaŭšy svaju maru. Pierad śmierciu Michał (baćka Kołasa) kaža bratu:
«— Antocka!.. podny moj! kanaju…
Pepahapeŭ, adctaŭ, znikaju…
Biadzi ž ty pej, viadzi… adzin…
Boh ne cydziŭ mne bačyć voli
I kidać zepni ŭ cvae poli…
Ziamla… ziamla… tydy, tydy, bpat,
Bydyj jae… ty daj joj vyhlad…»
U hierojaŭ Kołasa hetaja mara ŭ svajoj ziamli, bo jana harantyja svabody ad pana, kab nie hnuć ni pierad kim karak. Ale tahačasny HR, adździeł kadraŭ laśnictva, kidaje siamju Michała tudy-siudy. A jon maryć pra svoj kavałak ziamli, a nie biaskoncy rost pa prafiesijnaj leśvicy, novyja pasady. Jon choča, kab praca była adrazu pry chacie, jak tolki vyjdzieš na hanak. Kab za laskom była rečka, kab usio svajo i kab nichto da ciabie nie čaplaŭsia.
Hieroi marać pra bijapradukcyju, svaju kapustu, ahurki, kab usio vyroščvać samim. By tyja ajcišniki, što marać pierajechać z haradoŭ u vioski. U horadzie hierojam paemy niaŭtulna, jany chočuć bližej da natury, u svaju schovanku. Natura dla Kołasa heta kluč idylii. Žyćcio pobač ź joj daje jaho hierojam ščaście.
Najbolšy spakoj hierojam daje pryroda. Tamu Kołas tak smačna pra jaje piša. Japoncy aformili cełuju fiłasofiju nazirańnia za halinkami, adčuvańnie vietru na skury. Ludzi dobryja, Kołas heta ŭsio apisaŭ sto hod tamu.
«Byvała, ŭletku, ŭ čas rabočy
Nie raz tam čuŭsia kryk viasioły:
— Ho, tata! dziadźka! vyjšli pčoły!
Na višni sieli kala płotu! —
Mužčyny kidali rabotu,
Kaśbu nad rečkaj za kustami,
I biehli šybka, kab časami
Na les dzie pčołki nie źlacieli,
Dyk ich tam pilnieńka hladzieli».
Heta ž čystaja miedytacyja. Mužyki kidali kosy i biehli słuchać pčołaŭ, a nie skrolić smartfon. Natura dla Kołasa heta kluč idylii. Žyćcio pobač ź joj daje jaho hierojam ščaście.
Ale taksama i štodzionnyja rytuały (sumiesnyja śniadanki, abiedy), ježa (apisańnie jaje prosta fantastyčaje), blizkija ludzi (siamja, siabry), chobi (rybałka), padarožžy (dziadźka ŭ Vilni) i relihija (vielmi asabistaje staŭleńnie da Boha). U horadzie hierojam niaŭtulna, jany chočuć bližej da natury, u svaju schovanku. Dla ich Chiuhie — heta lasok, płot sa zbanami, caberčyki ŭ padpavietcy, dreŭcy ŭ dvary, krynička za chataj. Heta daje im pačućcio sensu.
I asabliva mianie ŭraziła, jak ludzi ŭ paemie staviacca adzin da druhoha z pavahaj. «Novaja ziamla» — raj dla empataŭ. Dzieci siadziać z baćkami za stałom, dziadźka Antoś havoryć ź imi jak z darosłymi. Usie dbajuć adzin pra druhoha. Niama abyjakavaści. Praktyčna nul taksičnaści.
U škole nas vučyli, što hałoŭnaje pasłańnie paemy ŭ hetych radkach:
«Kupić ziamlu, prydbać svoj kut,
Kab z panskich vyputacca put,
I tam zažyć sabie nanova:
Svaja ziamla — voś što asnova!»
Nasamreč, heta ŭniviersalny tvor pra kožnaje pakaleńnie biełarusaŭ. Jon značyć bolš čym prosta pra kavałak ziamli. Heta tvor pra pošuk miesca, dzie tabie dobra.
«Panskija puty» — nie prosta biurakratyja. Ja b skazaŭ, što heta lubyja abmiežavańni, jakija nie dajuć pražyć žyćcio tak jak chočacca. Sa svaimi ludźmi. Z pryrodaj, jakaja daje tabie adčuvańnie dzenu. Z zaniatkami, jakija ciabie zachoplivać. Heta nie tolki pra miesca, ale i stan duchu, kali adčuvaješ, što heta mienavita toje, dzie chočacca zrabić apošni ŭzdych.
Ciapier čytajuć
Doktarka, jakaja vučyłasia pa metavym nakiravańni, adpracavała paŭtara hoda ź piaci — i pierajechała ŭ Polšču13
Doktarka, jakaja vučyłasia pa metavym nakiravańni, adpracavała paŭtara hoda ź piaci — i pierajechała ŭ Polšču
Ci patrebnaja biełaruskaja mova tym, chto razmaŭlaje pa-rusku? Azaronak zadaŭsia takim pytańniem na STB, a vypusknik Akademii MUS prapanavaŭ zamianić uroki fakultatyvami4848
Kamientary
Jakija k čortu chiuhie-łahom, kali ŭvieś tvor baraćba za vyžyvańnie? Kali dziaciej ź piaci hadoŭ zaprahajuć ŭ ahłobli biaskoncaj sialansksj pracy?
Kali zamiest škoły adpraŭlajuć na paŭhady parabkam ŭ čužuju dalokuju haspadarku? "Try rubli dajuć za leta I chałacik novy" (5 rubloŭ kaštavała nie nadta dobraja karova, akład drobnaha čynoŭnika 34 rub/miesiac. Paraŭnajcie z chałacikam i zp za letni siezon).
Dźmitryj, pčołami nie lubavacca biehli, a łavić ich. Łavić roj. Kidaj ŭsio i biažy leź na višniu.
I takoje "chiuhie" biaskoncaje - nie paśpieŭ zrabić adno, jak kidajsia rabić inšaje. A pačytajcie ŭ "Novaj ziamli" pra žanočaje "chiuhie". Dakładna nie pamiataju, ale prykładna "i praca , što kanca nie maje I tolki ruki adryvaje".
Dyk pra što hety tvor?
Moža łubok pra chiuhie?
A pra toje, što sialanstva skončyłasia. Mietafizičny, ekzistencyjny Sielanin (Michał) pamior. Jahonyja mary nie spraŭdzilisia. Pamior, pakinuŭšy žoncy z płojmaj dziaciej biezdachodnuju zapuščanuju ziamlu i jašče na šyju bankaŭski kredyt.
Zastalisia tolki ŭspaminy:
" Voś jak ciapier, pierada mnoju
Ustaje kutočak toj pryhoža:
Krynički vužieńkaje łoža
I jełka ŭ pary z chvainoju.... "
"Novaja ziamla" pra nieabchodny, chaj i balučy vybar. Vybar ramiž staroj paoadyhmaj zajeładzienaj ŭ Siaredniaaječča i novaj epochaj.
Dźmitryj, pračytajcie jašče raz raździeł "Dziadźka ŭVilni". Kołas humaryst, hety cyvilizacyjny razłom prapuskaje praz kamičnaje, ale ŭ kantekście ŭsioj paemy śmiech tut horki.
Dyk što prapanuje Kołas?
Prapanuje ładzić novaje žyćcio, šukać svaju Novuju Ziamlu : "na novy ład, Kab žyć nanova."
Tut nie pra chiuhhie.
Tut "Na rostaniach", bo vakoł "Dryhva".
A pavodle Mieleža "Ludzi na bałocie". Tam ŭžo pad balšavikami jašče bolšaje i chiuhhie i łahom.
Raźvitańnie ź minułym pierad niapeŭnaściu budučyni.
I heta było mejnmtrymam taho času. Uzhadajcie Hareckaha "Na impieryjalistyčnaj vajnie", "Dźvie dušy", apaviadańnie maładoha Zareckaha "Nadzieja"..
"Staim my pierad budučyniaj našaj
I ŭsio varožym sočym jejny chod.... (s) Bahdanovič.
Janka Kupały "Paŭlinka", "Tutejšyja"...
A jašče raniej Dunin-Marcinkievič "Pinskaja šlachta" i E. Ažeška "Cham", "Ramanicha".
Zou samym pieošvm i piaročym adbyšsia Mickievič sa svaim rpźvialnym ramanam "Pan Tadevuš".
I tak ad Mickieviča da Pimiena Pančanki, Kulašova, Tanka - prablema vybaru epochi, raźvitańnia i viernaści sabie.
Chiuhhie tolki ŭ dziciačych ŭspaminach - tak sabie chiuhhie.