Alaksandr Nadsan pieršy raz pryjechaŭ u Biełaruś paśla saraka hadoŭ emihracyi. Minskaja moładź niečakana znajšła ŭ im toje, čaho nie bačyła ŭ svaich baćkach

U Alaksandru Nadsanie mianie dziviła mnohaje. Dakładniej, hledziačy na jaho, ja mnohamu ździŭlaŭsia ŭ samim sabie, i mnohaje adkryvaŭ u siabie. Naprykład, toje, što jon byŭ adnahodkam majho baćki, z 1926 hodu.

Z pačatku 1980‑ch ja ŭžo byŭ znajomy ź vilenskimi biełarusami, z Zośkaj Vieras i najpierš z pravadnikom da jaje «Lasnoj chatki», Lavonam Łuckievičam, u jakoha ŭ Vilni na vulicy Architektu my spynialisia i ź jakim ja mieŭ aktyŭnaje listavańnie. Ale heta ŭsio było jašče ŭ miežach Savieckaha Sajuzu. 

A tut zdaryŭsia sakavik 1990-ha, kali ŭ Miensk mieŭsia pryjechać čałaviek z Zachadu, śviatar Alaksandar Nadsan z dapamohaju paciarpiełym ad Čarnobylskaj katastrofy. I tady, jašče nieznajomy ź im, ja sprabavaŭ paraŭnoŭvać jaho sa svaim ułasnym baćkam, davoli važnym čynoŭnikam savieckaj systemy. U ministerstvie ŭnutranych spraŭ baćka byŭ pałkoŭnikam i ŭznačalvaŭ adździeł palityka-vychavaŭčaje pracy.

Mnie było vidavočna, što ŭ savieckaj Biełarusi ŭ nas prosta nie było šancaŭ na dalejšaje isnavańnie… Farmalna jany abodva — i baćka, i Nadsan — frantaviki minułaj vajny, pryčym z umoŭnaha adnaho boku, bo vajavali na linii pieramožcaŭ. I ciažka było skazać, što b ich mahło abjadnoŭvać.

Akurat tady śvietapohladna ja ŭžo vyznačyŭsia sa svaim bokam — ź biełaruskaj, a značyć niesavieckaj Biełaruśsiu, tady jak moj baćka, saviecki biełarus da biełaruskaj Biełarusi nia mieŭ nijakaha dačynieńnia, chutčej jon byŭ suprać jaje. Jon curaŭsia biełaruskaj movy, histaryčnaje praŭdy pra tyja ž stalinskija represii i taki byŭ jahony vybar, zrobleny jakraz u savieckim vojsku. 

Jahonaja viaskovaja maci była čystaj biełaruskaj, i ja nikoli b nie nazvaŭ jaje savieckaj biełaruskaj, što ŭžo adździalała jaje ad syna, całkam sabie savieckaha karjerysta i kamunista. To bok baćka byccam vypadaŭ z tradycyi pakaleńniaŭ, choć ličyŭ, što vypadaju ja.

Słovam, kali maja žonka Tania Sapač abviaściła, što ź Londanu pryjechaŭ Alaksandar Nadsan i jana budzie rabić ź im interviju ŭ svajoj pieradačy na radyjo «Albarosika», ja zrazumieŭ, što toje interviju abaviazkova pojdzie ŭ čarhovy numar hazety «Svaboda», vydańnie jakoj ja tolki pačaŭ z tematyčnaha numaru, jaki nazyvaŭsia «Dzień Voli», bo vyjšaŭ jon u sakaviku 1990 hodu, akurat na 25 sakavika, jak byccam da pryjezdu našaha londanskaha niesavieckaha biełarusa.

«Dzień Voli» drukavaŭsia ŭ Łatvii i pradavaŭsia ŭ Miensku na vakzalnaj płoščy prosta z hruzavika. Pamiataju, nakład byŭ 45 tysiač. Uładzimier Arłoŭ napisaŭ u toj numar ese «Niezaležnaść — heta…», a Siarhiej Chareŭski namalavaŭ plakat «Niežaleznaja Biełaruś», jaki ŭžo sam tłumačyŭ, što takoje niezaležnaść — heta kali biaz militaryzmu, biaz tankaŭ, biaz pomnikaŭ Leninu… Byli tam i teksty 3‑ch Ustaŭnych hramat, i znajomstva ź pieršymi asobami BNR.

I ŭžo ŭ pieršym, nastupnym numary «Svabody» pra važnaść hetaj padziei kazaŭ sam tekst: «Unačy 10 sakavika ciahnik Huk-van-Holand — Maskva pierajechaŭ raku Buh. La vakna vahonu stajaŭ čałaviek, jaki pilna ŭhladaŭsia ŭ vonkavuju ciemru. Što jon adčuvaŭ u takuju chvilinu? Ciažka skazać. Tolki vusny jahonyja cicha šaptali słovy «Pahoni» Bahdanoviča… Tym pasažyram byŭ aŭtar hetych radkoŭ, jaki pieršy raz jechaŭ na Baćkaŭščynu paśla bolš jak saraka hadoŭ…

Pryjezd na Baćkaŭščynu paśla tak doŭhaha času byŭ spaŭnieńniem majoj zapavietnaj mary, i ja jechaŭ tudy ź vialikim dušeŭnym chvalavańniem. Adnak hałoŭnaja meta majoj pajezdki była nie asabistaja. Jaje možna nazvać adnym słovam: Čarnobyl».

Nadsan kaža, što, zdavałasia, za hetyja hady paśla avaryi straści byccam by ŭcichli dyj sama biada nie takaja strašnaja, ale heta było nia tak. Asabliva jaho kranuli lejkoznyja chvoryja dzieci, prosta pra ich patreby nichto nie havoryć. Ale maštab patrebaŭ sapraŭdy byŭ ŭražvalny. 

Nadsan raspavioŭ pra toje, jak adsłužyŭ słužbu ŭ Kurapatach, jak pradstaŭlaje Skarynaŭskuju biblijateku ŭ Londanie, jakaja adkrytaja dla ŭsich, chto cikavicca biełaruskimi spravami, zhadvaje i najezdy na jaho prapahandystaŭ, jakija ŭpikajuć emihrantaŭ minułaj vajnoj. 

Jon piša: «Viestki ab majoj asobie znajści niaciažka, ale varta było b užo pisać usio. Ja naležu da pakaleńnia tych, što raśli ŭ časy vialikaha vajennaha zakałotu, siarod padziej, značeńnia jakich my časta nie mahli zrazumieć. Dumaju, što ŭžo para napisać historyju hetaha pakaleńnia, a taksama tych ludziej, jakija nie dali nam zahinuć duchoŭna, starajučysia ŭzhadavać i zachavać u nas pačućcio ludzkoj i nacyjanalnaj hodnaści. 

Dla mianie takimi ludźmi byli vykładčyki biełaruskaj nastaŭnickaj seminaryi ŭ Niaśvižy, dzie ja vučyŭsia ad vosieni 1942 da kanca traŭnia 1944, i jakaja mnie dała nia tolki hruntoŭnyja viedy, ale zrabiła pierakananym biełarusam na ŭsio žyćcio. Treba spadziavacca, što Sajuz biełaruskaj moładzi, da jakoha ja naležaŭ z mnohimi maimi adnahodkami, taksama dačakajecca svajho abjektyŭnaha historyka. Sproby zrabić nas siłkom niamieckimi žaŭnierami nia mieli vialikaha pośpiechu. Užo na treci dzień paśla pryjezdu ŭ Francyju bolšaść nas apynułasia ŭ francuskim lesie».

Pavialičyć

Dla čaho ja dałučyŭ hetyja radki bijahrafii? Dla taho, što mianie nichto nie rabiŭ pierakananym biełarusam na ŭsio žyćcio. Mianie rabili savieckim čałaviekam, ale ŭžo pry maim žyćci saviecki čałaviek pieratvaryŭsia ŭ ništo, jak saviecki pašpart, šanavać jaki vučyŭ mianie moj baćka, saviecki čałaviek…

Samaje važnaje, što taja ŭłada, a ciapierašniaja asabliva, ličyła kramołaj uzhadavańnie ŭ čałavieku biełarusa.

Ale tady, u čarnobylskija časy, u pavietry adčuvałasia, što niešta musić adbycca z nami i našaj historyjaj paśla savieckaha času. Biełaruś musiła stać saboju — z usioj svajoj tysiačahadovaj historyjaj, movaj, kulturaj… Inakš kažučy, nam z Nadsanam było pra što pahavaryć.

Čarnobyl nia byŭ dla nas, biełarusaŭ, svaim, kab pra heta dumać. «Nie svaja prablema». Svajo tady ŭ nas tolki pačynałasia. Pryvatyzavanaja kvatera, mašyna… My tolki ździŭlalisia hetamu, bo ŭ nas nikoli nie było ničoha svajho. Navat nas samich. My naležali systemie, a nie samim sabie. Jak z hetym razabracca? Aleh Abłažej pisaŭ: «Ja — heta słova, admytaje ad my», Siarhiej Astraŭcoŭ adkryvaŭ pieršy numar «Našaj Nivy» apaviadańniem «Mytyja jabłyki» (u sensie «My — tyja…»). Tak ci inakš, heta była kanstatacyja ci pratest — suprać razumieńnia siabie častkaju systemy, jakaja nasamreč była Čarnobylem. Chtości byŭ bolš aściarožny, chtości zharaŭ u joj, spajany ź joj na viaki. Ale ŭsie jašče byli razam i niaŭciamna pazirali na zachvarełych łysych dziaciej. U vioscy na takoje nichto nia žaliŭsia, prosta nie było takich chvarobaŭ. Tamu pamirali prosta i niaŭciamna. I efemernaść hetaja padkreślivałasia efemernaściu radyjacyi, jakuju prosta nie było jak ni ŭbačyć, ni pamacać, ni zrazumieć. 

* * *

Zdajecca, heta byŭ 1998 hod, u Londanie adznačali kruhłuju datu BNR, mianie zaprasiŭ Alaksandar Nadsan, i my ź Vincukom Viačorkam apynulisia na schodzie «svaich ludziej». Schod byŭ nadzvyčaj pradstaŭničy, spres niesavieckija biełarusy i niebiełarusy, dzie možna było pabačyć uvieś «naš śviet». My zaviali siabrynu ź Lavonam Šymancom — Simaniekam na francuski ład, a mianie nazyvali Dubaviek i my jašče schilali mastaka Navumoviča, kab pad nazvaj Navumavek dałučyŭsia da hetaha dureńnia.

Nadsanu, miž inšym, padabalisia takija štuki, jon byŭ jaŭna ŭ siabroŭstvie z humaram. Mianie ździŭlała studenckaja atmasfera ŭ Londanie. Svaboda, hetyja šerahi kubkaŭ na ścianie, i nievierahodnyja niemiasajedzkija kuchonnyja fantazii…

A nastupny vizyt byŭ pryvatny. My pryjechali z žonkaj na Trojcu ŭ 2005 hodzie. Ja paprasiŭ, kab ajciec achryściŭ mianie i abviančaŭ nas. Viera Ryč, pierakładčyca, apiekavałasia nami, padaryła nam šykoŭny Troicki kryž, byli chrosnyja Iryna Dubianieckaja i Ihar Łabacevič. U vyniku, dapracavany ŭžo ŭ Vilni, vyjšaŭ zbornik Taninaj paezii pa-anhielsku.

Ja raskazvaŭ ajcu pra našy pajezdki ŭ samuju Čarnobylskuju, zakrytuju zonu, kudy ŭdałosia razdabyć dazvoł. I ja raspaviadaŭ pra viosku, ad jakoj užo mała što zastałosia… My byli tam druhi raz i ŭsio vyhladała jak biazład i chaos: pravalenyja dachi, ablehłyja ścieny, na viaskovaj kuchni haspadaryła — hrymieła načyńniem — čarapacha… I voś na nastupny raz my ŭžo nie pabačyli vioski, ale pabačyli roŭny małady čysty les, byccam hatovy dla eciudaŭ. To bok čystaja harmonija naradziłasia z chaosu i biazładździa. I vysnova: z paradku harmonija nie naradžajecca.

Mnie zdajecca, što jamu byli cikavyja maje historyi. Časam jon navat adkarkoŭvaŭ butelku italjanskaj hrapy, i razmova mahła doŭžycca za poŭnač.

Mnie dumajecca, što my malilisia adnym baham, i pieršaj ź ich — Łarysie Hienijuš. Ja bačyŭ, što Nadsan žyvie pavodle jaje žyćciovaha hodła:

Adzinaj mety nie zrakusia, 
I serca mnie nie zadryžyć
Jak žyć, dyk žyć dla Biełarusi,
A bieź jaje zusim nia žyć.

Prynamsi nichto tak dakładna hetaje hodła nia vykazaŭ. Nadsan z pašanaj zachoŭvaŭ kataržanskuju kašulu Hienijuš z HUŁAHu. 

Mnie bačycca hłybokaja suviaź takich ludziej jak Hienijuš i Nadsan. «Kali ciažka, ale niebieznadziejna» — napisała jana mnie na svajoj knižcy. Što jana mieła na ŭvazie? Nadsan abaviazkova patłumačyŭ by z humaram. Jon zaŭsiody ŭžyvaŭ humar.

My kali-niebudź uspomnim biełaruskuju emihracyju vajny. Tuju, što stała praciaham našaniŭstva, BNR i biełarusizacyi 1920-ch. I jany heta pranieśli da našych dzion. I ŭ zaŭtra.

* * *

Tekst byŭ napisany dla Nadsanaŭskich čytańniaŭ, jakija adbylisia ŭ Jeŭrapiejskim humanitarnym univiersitecie 14—15 krasavika 2026 hoda.

• 31
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 2