Мінуўшчына не павінна быць праклёнам: яшчэ адно слова па «недыскутабельным пытанні»

Днямі ўся беларуская інтэрнэт-супольнасць мела магчымасць азнаёміцца са зместам паштоўкі пана Анатоля Сідарэвіча, адрасаванай на маё імя. На лісты і паштоўкі звычайна прынята адказваць, што я і раблю.

Неразуменне выклікае ўжо самае першае сцвярджэнне Анатоля Сідарэвіча, што газета «Наша Ніва» «навязала дыскусію ў недыскутабельным пытанні».

Пасля тэзу пра «недыскутабельнасць» пытання і пра «навязанасць» дыскусіі аўтар палічыў патрэбным паўтарыць яшчэ раз, завяршаючы свой тэкст. Гучыць гэта крыху дзіўна, паколькі менавіта А. Сідарэвіч і распачаў сур’ёзную дыскусію на гэтую тэму, адгукнуўшыся на дзяжурную прапанову рэдакцыі «НН» абмяркоўваць апублікаваны перад гэтым артыкул Аксаны Рудовіч. Калі б не з’яўленне ягонага допісу, то ўся дыскусія з вялікай доляй імавернасці абмежавалася б, як гэта звычайна бывае ў падобных выпадках, пікіроўкай ананімных каментатараў на форуме «НН» і не набыла б асаблівага грамадскага рэзанансу. Майго папярэдняга адказу пану Сідарэвічу дакладна не было б.

Што да «недыскутабельнасці» пытання, то я не зусім разумею, што менавіта пан Сідарэвіч тут меў на ўвазе.

Тое, што гэта тэма нязручная і таму яе лепей было б увогуле не падымаць? Ці тое, што ў дадзеным пытанні ўсё і так зразумела, і дзеля таго падстаў для дыскусіі няма? Калі так, то не магу пагадзіцца ні з адным аргументам, ні з другім. Калі мы хочам успрымаць нашу гісторыю адэкватна і неперадузята, то мы не павінны абмінаць нават самых нязручных яе бакоў.

Тое ж, што ў стаўленні да дзейнасці Арміі Краёвай на тэрыторыі Беларусі сёння ў асяроддзі нацыянальна арыентаванай часткі беларускага грамадства няма нават адноснага адзінства, выразна засведчыла тая шырокая разбежнасць думак, выказаных у каментарах рознымі людзьмі на разнастайных інтэрнэт-рэсурсах, дзе выстаўляліся папярэдныя матэрыялы дыскусіі.

То як можа быць «недыскутабельнай» тэма, якая выклікае актыўнае абмеркаванне.

Але звернемся непасрэдна да тэксту адрасаванай мне паштоўкі пана Сідарэвіча. Сапраўды, цяжка не пагадзіцца з аўтарам, што «выраб такога вялікага крыжа-помніка, надпісу на ім, яго транспарціроўка, устаноўка — усё гэта каштуе не адзін мільён». Натуральна, што пажылая жанчына не магла самастойна ажыццявіць усю гэтую акцыю ад яе задумы да здзяйснення. Але ж гэта зусім не значыць, што яна не магла быць ініцыятаркай гэтай акцыі, без усялякага «падгаворвання» збоку. Тое, што ў яе знайшліся памочнікі для рэалізацыі гэтай задумы, можа сведчыць проста пра тое, што беларускія палякі куды больш згуртаваныя за беларускіх нацыянальных дзеячаў. І ў гэтым нам трэба з іх браць прыклад, а не рабіць выгляд, што нашае пастаяннае «сабачанне» паміж сабой і паталагічная няздольнасць самаарганізавацца — вартая для пераймання норма. Выказваючы ж упэўненасць у тым, што «словы пра тое, што кожны, хто жыў і памёр, мае права на крыж, Вераніцы Себасцяновіч падказаныя», А. Сідарэвіч дэманструе звычайную чалавечую непавагу да гэтай жанчыны. Што ў гэтых словах такога асаблівага, чаму яны не могуць самастойна ўзнікнуць у галаве шчырай верніцы, упэўненай у сваёй рацыі?

Адносна самой «злачыннасці» Арміі Краёвай — то я аніяк не магу пагадзіцца з тым, што за злачынныя дзеянні асобных людзей мусіць быць абвешчана злачыннай уся арганізацыя.

Нядаўна мне давялося правесці дыскусію з групай грамадзян, якія ўжо шмат гадоў прыкладаюць намаганні для таго, каб наляпіць ярлык ваеннага злачынцы на вядомага беларускага нацыянальнага дзеяча Станіслава Станкевіча, які ў першыя гады нямецкай акупацыі займаў пасаду бурмістра ў Барысаве. Неаспрэчных доказаў непасрэднай віны Станкевіча ў арганізацыі масавых знішчэнняў мірнага насельніцтва выявіць пакуль што нікому не ўдалося, але, тым не менш, ягоныя ненавіснікі настойваюць: калі ўзначальваў цывільную адміністрацыю ў той час, калі ў горадзе і ваколіцах рабіліся злачынствы — значыць, апрыёрна вінаваты. І ніякіх доказаў не патрэбна. Я ж трымаюся цалкам процілеглай думкі — доказы патрэбны ў любым выпадку. А паколькі стараюся ў сваёй дзейнасці пазбягаць падвоеных стандартаў, то гэты прынцып стасую ў дачыненні не толькі да беларускіх дзеячаў, але і да ўсіх іншых. У дадзеным выпадку я не аспрэчваю таго, што «акоўцы» не былі святымі і на іх сумленні ёсць дзеянні, якія можна кваліфікаваць як злачынныя (дзеля прыкладу заўсёды спасылаюся на апублікаваныя дзённікавыя запісы ксяндза Адама Станкевіча, дзе той пра гэта ў некаторых месцах выразна піша). Таму іх прадстаўленне ў якасці беззаганных «крэсовых рыцараў», з чым часам можна сутыкнуцца, не выглядае слушным. Але

непасрэдны ўдзел у злачынных дзеяннях канкрэтных байцоў і камандзіраў Арміі Краёвай трэба даводзіць канкрэтнымі фактамі, канкрэтнымі сведчаннямі. Як, напрыклад, гэта зроблена ў дачыненні да вядомага падляшскага «беларусажэрцы» Рамуальда Райса («Бурага»). Адносна Анатоля Радзівоніка («Олеха») мне падобных фактаў не траплялася,

і Анатоль Сідарэвіч іх таксама не прывёў. Затое адназначна, як пра даведзены факт, маючы на ўвазе канкрэтны крыж у гонар Радзівоніка, гаворыць пра «помнікі беларусазабойцам і ворагам беларускай дзяржаўнасці», «помнік забойцам», «помнікі ворагам Беларусі і злачынцам супраць чалавечнасці». Мне такі падыход не падаецца бездакорным з маральнага пункту гледжання.

Думка пана Сідарэвіча адносна таго, што «меншасць павінна быць лаяльнаю ў дачыненні да тае дзяржавы, у якой жыве. І не правакаваць той народ, сярод якога жыве», зразумелая. І адначасова да болю знаёмая. Беларусы ў міжваеннай Польшчы таксама былі меншасцю, і беларускія дзеячы, якія намагаліся, нягледзячы ні на што, праводзіць там нацыянальную дзейнасць, пастаянна чулі прыблізна такія словы ад польскіх палітыкаў і публіцыстаў.

Напрыклад, рэгулярнае святкаванне ў Вільні ўгодкаў абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі польскімі ўладамі інакш, як «правакацыя» ды «антыдзяржаўная акцыя», не ацэньвалася. Адпаведна, правядзенню прызначаных на гэты дзень урачыстых мерапрыемстваў заўсёды чыніліся розныя спачатку дробныя, а пасля ўсё больш буйныя перашкоды, аж да іх афіцыйнай забароны. Цяпер на тэрыторыі Беларусі ролі памяняліся, і пан Сідарэвіч з імпэтам кляймуе прадстаўнікоў польскай меншасці, якія асмельваюцца адкрыта шанаваць сваіх нацыянальных герояў. Што ж, гісторык мае права на такую думку, але паслядоўнасць вымагае таго, каб у такім выпадку з поўным разуменнем успрымалася і негатыўнае стаўленне уладаў і грамадстваў іншых краін на спробы мясцовых беларусаў ушанаваць важныя для сябе, але непрыемныя для тытульнай нацыі падзеі.

З другога боку, і беларускамоўныя свядомыя беларусы ў сённяшняй Беларусі знаходзяцца ў відавочнай меншасці. Можна меркаваць, што і іхныя акцыі, скажам, па ўсталяванні крыжоў на ўшанаванне памяці слуцкіх паўстанцаў у Семежаве ці ў памяць пра загінулых ад рук савецкіх партызанаў жыхароў вёскі Дражна Старадарожскага раёна не сустракаюць гарачай падтрымкі з боку расійскамоўнай, як правіла, абыякавай да сваёй гісторыі пераважнай большасці насельніцтва. То, можа, таксама не варта гэтых людзей, якія нас атачаюць у штодзённым жыцці, «правакаваць», даць ім святы спакой? І варта быць лаяльнымі да той дзяржавы, у якой жывём, падпарадкуючыся большасці, якая да нашых святыняў глыбока абыякавая?

Цікава таксама — якая асабістая пазіцыя пана Сідарэвіча адносна ліквідацыі ўладамі ці проста невядомымі памятных знакаў (у тым ліку і ў выглядзе крыжоў), саматужна пастаўленых асобнымі беларускімі нацыянальнымі актывістамі? Ці абавязкова патрэбен (як робіцца, паводле А. Сідарэвіча, у любой краіне) дазвол ад уладаў, напрыклад, на ўсталяванне вялікага паводле памераў крыжа ў памяць ахвяраў сталінскіх рэпрэсій у Курапатах?

Пан Сідарэвіч так і не сфармуляваў дакладна, што, на ягоную думку, мы мусім атрымаць ад палякаў за крыўды, нанесеныя беларусам у мінулым.

Прызнаў, праўда (добра і гэта!), што патрабаваць нейкія канкрэтныя рэпарацыі з Польшчы позна. Трэба затое «нагадваць Польшчы і палякам пра іх віну перад Беларуссю трэба, бадай, штодня. І самім ні на міг не забываць». Але што гэта дасць сучасным беларусам і сучасным палякам (бо большасць з непасрэдных крыўдзіцеляў і пакрыўджаных ужо ў магіле)?

Няўжо цяжкая мінуўшчына так і павінна вісець над намі нейкім адвечным праклёнам, і з-за яе немагчымыя будуць добрыя адносіны паміж двума народамі і ў будучыні?

Адна справа — сумленна і шматбакова вывучаць нават і нязручныя бакі сумеснай гісторыі (і гэтым самым пра іх і сабе, і іншым нагадваць), а зусім іншая — свядома спрыяць перарастанню ўсяго гэтага ў нейкія цяжкія для лекавання комплексы.

Катэгарычнае настойванне пана Сідарэвіча на жыццёвай неабходнасці ў выстаўленні іншым народам рахункаў за ўчыненыя імі дзясяткі гадоў таму грахі не магло не прыгадаць мне кардынальна іншага падыходу да гэтай праблемы, выказанай у свой час вядомым польскім інтэлектуалам. Маю на ўвазе невялікую паводле аб’ёму, але грунтоўную паводле зместу кніжку пад назвай «Беларусы, літоўцы, украінцы: нашыя ворагі ці сябры?». Яе аўтар — польскі публіцыст, пісьменнік і грамадскі дзеяч Багдан Скарадзінскі (псеўданім Казімеж Падляскі).

Гэтая праца была напісана ў першай палове 1980-х гг. і першапачаткова выйшла ў свет як падпольнае выданне «Салідарнасці». Хоць зусім блізкага краху камуністычнага рэжыму ў Польшчы і СССР тады яшчэ ніхто не спадзяваўся, Б. Скарадзінскі загадзя паставіў пытанне: якой у выпадку змены сітуацыі мусіць быць польская ўсходняя палітыка, то бок узаемаадносіны з гістарычна і культурна звязанымі з палякамі народамі — беларусамі, літоўцамі і ўкраінцамі. Крытычна разгледзеўшы ранейшы гістарычны досвед гэтых узаемаадносін (не адмаўляючы ў іх негатыўным складванні віны ў тым ліку і польскага боку), аўтар заўважыў, што яны трапілі ў пэўнае заганнае кола. Спачатку палякі, узмоцніўшыся, наносяць удар па інтарэсах іншых народаў, пры змене расстаноўкі сілаў тыя народы палякам помсцяць, а пасля палякі, зноў узмоцніўшыся, помсцяць у сваю чаргу. Такое становішча магло б працягвацца да бясконцасці, і Б. Скарадзінскі, усведамляючы, што гэты шлях вядзе ў нікуды, бачыў выхад з заганнага кола ў тым, што пры новай змене сітуацыі,

калі ўсе чатыры народы цалкам ці часткова вызваляцца ад дыктату Масквы, наймацнейшы з іх (то бок Польшча) мусіць, насуперак ранейшай логіцы, не помсціць іншым за старыя крыўды, а прапанаваць ім руку сяброўства і дапамогі. Натуральна, што пры гэтым палякі мусілі адназначна і недвухсэнсоўна прызнаць непарушнасць усходніх межаў сваёй дзяржавы, а канкрэтная палітыка адносна кожнага з народаў павінна была залежаць ад іх уласнага стану і патрэбаў. З літоўцамі палякі мусілі праяўляць салідарнасць у іх памкненні да волі, украінцам мелі прабачыць іхныя грахі, адначасова просячы пра прабачэнне сваіх уласных, беларусам жа павінны былі аказаць дапамогу ў правядзенні арганічнай працы, скіраванай на канчатковае дафармаванне нацыі.

Так шмат месца на пераказ асноўнага зместу гэтай невялікай брашуры я прысвяціў дзеля таго, што ідэі, выказаныя ў ёй, у значнай ступені знайшлі сваё ўвасабленне ў той палітыцы, якую польская дзяржава вядзе адносна сваіх усходніх суседзяў апошнія больш за два дзясяткі гадоў.

Вядома, гэтая палітыка магла ў пэўных нюансах змяняцца і карэктавацца ў залежнасці ад таго, якія канкрэтныя асобы і партыі знаходзіўся ў Варшаве пры ўладзе, але ў любых абставінах Польшча ўжо шмат гадоў паслядоўна аказвае нацыянальна арыентаваным беларусам дэклараваную некалі Б. Скарадзінскім дапамогу ў правядзенні арганічнай працы.

Канкрэтныя прыклады гэтага — фінансаванне польскім урадам дзейнасці цалкам беларускамоўнага тэлеканала «Белсат», існаванне безлічы разнастайных адукацыйных і навуковых стыпендый, стажыровак ды праграм як для беларускай моладзі, так і для навукоўцаў ды педагогаў сталага ўзросту.

Чаму гэта панам Сідарэвічам не залічваецца як сплата таго доўгу, пра які ён не стамляецца пастаянна нагадваць? Таму, што гэта не дае імгненнага эфекту і па-ранейшаму, кажучы словамі паэта, «о, як далёка нам яшчэ да Беларусі»? Але ж палякі за нас нашую арганічную працу не зробяць, яны могуць толькі ў ёй дапамагаць. Асноўныя ж высілкі, хочаш не хочаш, мусім рабіць мы самі, тут і цяпер. А калі з гэтым сёння ёсць праблемы, то лепей скіраваць энергію на ўдасканаленне ўласнай працы, а не на пошук рэальных і міфічных ворагаў.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0