My patelefanavali viadomamu biełarusu ŭ Frankfurt-na-Majnie, dzie jon žyvie ŭžo čatyry dziesiacihodździ.
«Buduć inšyja śviatkavać, a nie ja. Čakaju, što chutka pamru, i nijakich płanaŭ», — skazaŭ Barys Uładzimiravič pra toje, jak sustrenie svoj čarhovy dzień naradžeńnia.
Užo 40 hadoŭ jon žyvie ŭ Hiermanii. Pryjechaŭ siudy na piensii vykładać matematyku dla sałdat na amierykanskich vajskovych bazach. A jak adpracavaŭ tak dvaccać hadoŭ, to tut i asieŭ. Ale zastajecca hramadzianinam ZŠA.
A pierad hetym udzielničaŭ u raspracoŭcy pieršych amierykanskich kaśmičnych i rakietnych sistem. Jon pieršym raźličyŭ pryncypy vykarystańnia vadarodu jak paliva dla kaśmičnych rakiet.
Viadomy kanstruktar rakietna-kaśmičnaj techniki Viernier fon Braŭn zapuskaŭ rakiety na śpircie. Ale tre' było vynajści niešta macniejšaje. I tady pierad Kitom pastavili zadaču: zrabić poŭny analiz vadkaha vadarodu jak mahčymaha paliva.
U čym sakret daŭhalećcia znanaha biełarusa? «Ničoha nie rablu dla hetaha. Absalutna», — skazaŭ Barys Kit. Vybirajusia hulać, «kali dobraje nadvorje».
Pra ŭnikalnaha biełarusa napisała siońnia ŭpłyvovaja niamieckaja hazieta «Frankfurter Allgemeine».
Barys Kit naradziŭsia 6 krasavika 1910 u Pieciarburhu. Pačatkovuju adukacyju atrymaŭ u Navahrudskaj himnazii. Skončyŭ fizika-matematyčny fakultet Vilenskaha ŭniviersiteta. Z 1933 h. vykładaŭ matematyku ŭ Biełaruskaj himnazii ŭ Vilni, a ŭ 1939 h. staŭ jaje dyrektaram. U 1940 h. zaniaŭ pasadu akruhovaha inśpiektara Baranavickaj navučalnaj akruhi, arhanizavaŭ pačatkovyja i siarednija škoły ŭ Baranavickim, Słonimskim, Vałožynskim i Vaŭkavyskim rajonach. Adnaviŭ Biełaruskuju himnaziju ŭ Navahrudku. Byŭ aktyŭnym udzielnikam biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu ŭ Zachodniaj Biełarusi.
U časy hitleraŭskaj akupacyi ratavaŭ biełaruskuju moładź ad vyvazu ŭ Hiermaniju. Trapiŭšy ŭ ruki hiestapa, ledź nie zahinuŭ u turemnym zaścienku. U 1940-ch vyjechaŭ u Hiermaniju, a zatym u ZŠA. Ź siaredziny 1960-ch udzielničaŭ u kaśmičnych prajektach.
Viedy Barysa Kita vysoka acenieny ŭ śviecie. Jon źjaŭlajecca akademikam Suśvietnaj akademii astranaŭtyki (Paryž), členam Amierykanskaha astranaŭtyčnaha tavarystva.
U Navahrudku stvorany muziej Barysa Kita.
Barys Kit u hutarcy z karespandentam «Našaj Nivy» narakaŭ tolki na adno: redka zajazdžajuć da jaho biełarusy ciapier.
Praviły žyćcia Barysa Kita
Drukujem asnoŭnyja žyćciovyja pryncypy, zasnavanyja na hutarkach z Vasilom Bykavym, zapisanych u 2000-2001 hh.
Najcikaviejšaja častka majho žyćcia — heta žyćcio ŭ Biełarusi
U Pieciarburhu žyć dalej było niemahčyma z pryčyny spačatku Lutaŭskaj revalucyi, a paśla kastryčnickaha pieravarotu. Ale chutka pačaŭsia strašenny hoład, prakarmicca było niemahčyma, tamu maje baćki vyrašyli pajechać dachaty, na viosku ŭ Biełaruś. Spačatku mianie advieźli da kreŭnych, da majoj ciotki, u viosku Sapatnica, što praź piatnaccać kiłamietraŭ ad Kareličaŭ. U vioscy taksama byŭ hoład, strašenny, biezumoŭna, vyklikany vajnoj. Na žal, lepš nie było. Daviałosia na pieršych časoch jeści krapivu i kapać hniłuju bulbu na panskich paloch.
Paźniej my pierajechali ź vioski Sapatnicy ŭ Kareličy, u maleńki dom. Vialikaha doma ciažka było pabudavać, ale niejkuju chatku moj baćka zbudavaŭ. Na žal, była biednaja takaja chatka, draŭlanaj padłohi my nikoli nie mieli, žyli na ziamli, biez padłohi. Baćka mieŭ 1 hiektar ziamli, i jamu ŭvieś čas davodziłasia chadzić u panski majontak na zarobki. Ja spačatku vučyŭsia ŭ Kareličach — u polskaj pačatkovaj škole.
Treba zaznačyć, što biełaruskaja vioska tych časoŭ zaŭsiody była patryjatyčna nastrojena na biełaruskaść. Dziakujučy joj my mieli rodnuju movu, jakuju paźniej saviety, kali pryjšli, stali vyniščać. Maje siabry, školniki, zmahalisia suprać apalačańnia. Centram biełaruskaści byli biełaruskija himnazii. My taksama dapamahali palityčnaj dziejnaści hramadstva.
Napačatku Polšča była demakratyčnaja. A paśla taho, jak Piłsudski zrabiŭ pieravarot, u Polščy ŭstanaviłasia dyktatura, raspačałosia źniščeńnie biełaruskaha etnasu.
My, vučni himnazii, jeździli pa vioskach i zakładali hurtki. Ja sam zakłaŭ hurtok u Kareličach, dzie majho baćku abrali na staršyniu. Usia vioska sabrałasia ŭ baćkavaj chacie i vyrašyła zasnavać hurtok. Moj baćka byŭ intelihientny čałaviek, pryjechaŭ ź Pieciarburha. Ale, na žal, Biełaruskaja sialanska-rabotnickaja Hramada isnavała niadoŭha.
Kamunisty mianie vabili da siabie ŭvieś čas. Ale što mianie ad ich ratavała? U nas byŭ dyrektar Ciechanoŭski, biełaruski nacyjanalist, dyk jon uzhadoŭvaŭ nas biełaruskimi patryjotami, zasnavaŭ biełaruski hurtok i ŭsio ahitavaŭ pracavać tolki na biełaruskuju nacyjanalnuju spravu. I tym nas vyratavaŭ.
U maładości ŭsie my byli nadta liberalnyja. Jak niekali Čerčyl skazaŭ: chto da 30 hadoŭ nie byŭ libieralny, to jon serca nie mieŭ, a chto paśla 30 nie zrabiŭsia kansiervataram, to jon hałavy nie mieŭ. Ale my ŭvieś čas byli pieradusim biełaruskija patryjoty. Usie 10 hod, jak ja nastaŭničaŭ, ja pravodziŭ biełaruskaść. Navat u kłasie pa matematycy čytaŭ biełaruskija vieršy, kab zachapić vučniaŭ. Bo kab zachapić matematykaj, treba niešta asablivaje rabić, i ja lekcyi pačynaŭ ź vieršaŭ. Čytaŭ Iljaševiča, Chmaru, Tanka, Arsieńnievu.
U Polščy było vosiem biełaruskich himnazij. Najbolš dziejnyja: Radaškaŭskaja, Kleckaja, Navahradskaja i Vilenskaja. U 34-m hodzie naša Navahradskaja była ŭžo začynienaja. Jany začynialisia, bo polskija ŭłady chacieli asimilavać Zachodniuju Biełaruś, jakuju jany nazyvali «Kresy Uschodnija». Ale biełarusy rabili svajo. Ale toje było vielmi ciažka, bo polskija ŭłady zmahalisia prociŭ nas. Z druhoha boku, duža pieraškadžali kamunistyčnyja ŭpłyvy z Uschodniaj Biełarusi, jakija davali ŭładam padstavu začyniać himnazii.
Ja byŭ represavany polskimi ŭładami, siadzieŭ u roznych turmach — za Hramadu ŭ Navahradku, na Łukiškach za spravu Tavarystva biełaruskaj škoły. Na Łukiškach siadzieŭ razam z Šyrmam, jaki z Chvorastam byŭ u susiedniaj kamiery.
Abo voś los vydatnaha biełaruskaha piśmieńnika i dramaturha Alachnoviča, jaki prabyŭ šmat hod na Sałaŭkach. Jašče da vajny jaho vymieniali na Branisłava Taraškieviča. Tady Alachnovič pryjechaŭ u Vilniu, napisaŭ słavutuju knihu «U kipciuroch HPU», jakaja razyšłasia pa śviecie ŭ dziesiaci ci bolej movach.
Adnojčy, jak ja jechaŭ da svaje chaty ŭ Lebiedzievie, mianie aryštavali i pasadzili ŭ turmu. 30 dzion ja siadzieŭ u Hłybokim. Mianie abvinavačvali, što ja nibyta maju suviaź z partyzanami, što ja anhła-amierykanski špijon i h. d. Umovy ŭ turmie byli strašennyja — na dvare ściuža, a ŭ sklepie stajała adna piečka, jakaja zaŭsiody kapciła. Ja nakryvaŭsia kažuchom, kab źbierahčy vočy. Kožnuju noč čakaŭ śmierci. Nas było tam čałaviek 30, dyk kožnuju noč rasstrelvali čałaviek 25, na nastupny dzień znoŭ nahoniać i znoŭ balšyniu rasstralajuć unačy. I tak ciaham miesiaca. Mnie ščaściła zastavacca ŭ liku tych piaci.
U Amjeryku ja pryjechaŭ adnym z samych pieršych.Śpiarša tydni dva my musili žyć u hateli, u Ńju-Jorku. Treba było padumać, što rabić dalej. Ja viedaŭ, što našyja biełarusy ŭžo niekali pryjazdžali siudy i niedzie sialilisia. Najbolš u štatach Ńju-Jork i Ńju-Džersi. Niepadalok byŭ haradok Saŭt-Ryver — «Paŭdzionnaja raka» pa-biełarusku, tam žyli staryja emihranty. Ja tudy i pajechaŭ. I znajšoŭ tam biełarusaŭ navat ź dziavočym proźviščam majoj žonki Korsak. Ale pracu ja dastaŭ u susiednim horadzie Ńju-Branśviku, na vialikaj farmaceŭtyčnaj firmie. Paśla ja samavukam avałodaŭ anhielskaj, što ŭvohule mnie davałasia niaciažka, bo ja dobra viedaŭ niamieckuju i francuzskuju.
U Kalifornii ja nje mieŭ kreŭnych dy i znajomych taksama. Chiba što ŭ adnoj siamji moh niadoŭha načavać. I ja šukaŭ pracu. Z pracaj, jak zaŭždy, było duža ciažka. Tady zapisaŭsia čornarabočym na fabryku televizii. Paśla pryjšło paviedamleńnie, što mianie pryniali ŭ adnu chimičnuju łabaratoryju chimikam. Chimičnaja labaratoryja doktara Chovarda ŭ Łos-Andželesie, praź niekalki krokaŭ ad samoha Halivuda. Adnak ja papracavaŭ tam tolki paru miesiacaŭ. Paśla mianie pryniała inšaja, bahaciejšaja, farmaceŭtyčnaja firma.
U Kalifornii ja spatkaŭ najvydatniejšych vučonych Amjeryki, pracavaŭ z doktaram Džonam Brekvałam. Heta byŭ hienijalny matematyk, jakoha klikali dla kansultacyi ŭ roznyja adździeły majoj firmy. Dyk jon na vyrašeńnie ciažkich pytańniaŭ pa matematycy zaŭsiody zaprašaŭ mianie. To byŭ najščaśliviejšy peryjad majho žyćcia…
U 1972-m hodzie ja vyjšaŭ na pjensiju ź dziaržaŭnaj pracy ŭ Vašynhtonie. Apošnim časam ja tam pracavaŭ u ministerstvach abarony, kamunikacyi, kamiercyi i transpartu. Va ŭsich hetych ministerstvach my, matematyki, rabili adnu spravu — raźvivali novyja mietady padniaćcia efektyŭnaści administracyjnaj dziejnaści.
Paśla vychadu na piensiju ja vykładaŭ matematyku ŭ Mierylandskim univiersytecie, staŭ poŭnym prafiesaram. Nieŭzabavie atrymaŭ prapanovu pajechać u Jeŭropu. U Niamieččynu ja ja pryjechaŭ i pačaŭ vykładać matematyku, pražyvajučy ŭ Frankfurcie-na-Majnie, dzie znachodžusia až da siońnia.
Adnojčy ŭ Frankfurcie mnie patrebna było pierakłaści niekatoryja dakumienty na niamieckuju movu, i ja zajšoŭ da adnoj pierakładčycy, jakaja pachodziła ź Vilni. I jana mianie paznajomiła z Tamaraj. Jana naradziłasia ŭ Kijevie. Tady ja byŭ jašče davoli małady i žvavy, i ŭ nas z Tamaraj pačałosia ciesnaje znajomstva. U nas ź joj znajšłosia šmat supolnych intaresaŭ. Mianie zachapiła jaje intelihientnaść, luboŭ da mastactva, jana pieršakłasna hraje na rajali, niabłaha śpiavaje, a ŭ maładyja hady była balarynaj. Toje ŭsio razam dapamahło mnie žyć u Frankfurcie. Hetak my razam žyviom až 30 hadoŭ, choć žyviem u roznych kvaterach. Jana jość maja spadarožnica žyćcia.
Kamientary