Chacina dziadźki Baraka

Pośpiech Baraka Abamy maje nia tolki palityčnyja składniki, ale i kulturnyja. Jaho karani palahajuć u raźvićci afraamerykanskaj kultury, litaratury, jakija viaduć svoj radavod ad časoŭ rabstva.

Hetaja litaratura nia tolki ahučyła i prezentavała hołas čornaj hramady, ale i padściabnuła ŭsiu Ameryku dumać šmatkulturna. Bačyć siabie jak šmatrasavuju krainu, dzie jość adroznaść pamiž ludźmi, i dzie kožny maje svaju admietnaść.

Ja taksama Ameryka

Afraamerykanskaja litaratura pačała svaju chadu ŭ peryjad rabstva ŭ vyhladzie dziońnikaŭ i apoviedaŭ, jakija pisali raby i rabyni. Najvialikšy pośpiech u tyja časy mieła aŭtabijahrafija volnaadpuščańnika Frederyka Dahłasa: «Amerykanski rab: historyja žyćcia». Kniha źjaviłasia ŭ 1845 hodzie i ŭvadnačaśsie zrabiłasia bestseleram. Choć jaje ŭpłyŭ na hramadztva, historyki, zbolšaha biełyja ludzi, nia brali pad uvahu. Tolki ŭ 60-ch hadach XX stahodździa, kali pačałasia baraćba za pravy čałavieka i paŭstali afraamerykanskija asiarodki intelektuałaŭ, pačali vyvučać padobnuju litaraturu i jaje ŭździejańnie na amerykanskuju hramadzkuju dumku.

«Ja naradziŭsia ŭ Takaha, la Hiłsbara, jakich dva dziesiatka milaŭ ad Istanu, akruha Tałbot, Meryłend. Ja dakładna nia viedaju, kolki mnie hadoŭ, bo nikoli nia bačyŭ nijakich papierak, u jakich pisałasia, kali ja naradziŭsia. Ułasna kažučy, pieravažnaja bolšaść raboŭ viedaje kolki im hadoŭ nia lepiej za koniej. Nakolki mnie viadoma, haspadary chočuć, kab ichnija raby zusim nia dumali pra heta. Nia pamiataju ja taksama, kab mnie choć kali sustreŭsia rab, jaki dakładna viedaŭ, kali naradziŭsia».

Aŭtabijahrafija Dahłasa naroŭni z tvoram Haryjet Bičer-Stoŭ «Chacina dziadźki Toma» — viacha ŭ historyi Amerycy. Kniha viarnuła čornaj hramadzie vieru ŭ svaje zdolnaści, a biełyja amerykancy pačali lepiej razumieć dušu raba, jaki niadaŭna vysłabaniŭsia ad pryhonu. Bolš za toje, Dahłas śćvierdziŭ, što supraciŭ rabstvu pryviadzie Złučanyja Štaty da spraŭdžvańnia idei roŭnaści, da sapraŭdnaj, šyrejšaj demakratyi, jakaja zachopić navat ludziej z uzbočyny hramadztva.

Harlemski Renesans

Paśla skasavańnia rabstva rasavaje adasableńnie (sehrehacyja) pa-raniejšamu isnavała, ale na pačatku XX stahodździa na Poŭnačy, pieravažna ŭ Ńju-Jorku, užo sfarmavałasia siaredniaja klasa, składzienaja z afraamerykancaŭ. Čornaja kultura pačała rabicca ŭsio papularniejšaj. Adzin ź jaje pradstaŭnikoŭ — paet, dramaturh i prazaik Lenhstan Hjuz (1902-1967), jaki ci nia pieršy siarod afraamerykancaŭ atrymaŭ zvańnie hanarovaha doktara va ŭniversytecie Harvard. «Ja taksama Ameryka», — šakavaŭšy mnohich, prakryčaŭ jon na ŭsie Štaty ŭ svaim znakamitym vieršy, nia viedajučy, što mnoha hod paśla jaho Barak Abama ŭ toj ci inšaj formie, taksama ašałomlajučy, zajaŭlaćmie: «Ja taksama zdolny kiravać Amerykaj».

U 60-ja hady paśla pastanovy Viarchoŭnaha sudu ZŠA rasavaje adasableńnie skončyłasia i pačałasia masavaja mihracyja afraamerykancaŭ u paŭnočnyja harady ZŠA. Nealiberalnaja palityka 80-ch značna adbiłasia na mabilnaści čornaha nasielnictva, a bieły nacyjanalizm ŭzmacniŭsia. Čornyja supolnaści, jakija paśla baraćby 60-ch datul tolki duželi, ciapier hibieli ŭ vyniku skaračeńnia datacyjaŭ i spaŭzali ŭ złačynnaść. U čornyja kvartały pryjšoŭ krek, kakain, i sabraŭ svoj bahaty plon. Kryminalnyja bandy pačali panavać u rajonach biednaty ŭ vialikich haradach. Zaniapad u pobycie afraamerykancaŭ pryvioŭ taksama da zaniapadu ŭ «čornaj» kultury. Vieru ŭ hramadzkija pieramieny čornaj hramadzie viarnuŭ prychod da ŭłady Biła Klintana ŭ 90-ja. Sam Klintan zaŭsiody ŭzhadniaŭ svaju palityku z afraamerykanskaj hramadoj. Viadomy vypadak, kali i ŭ adnoj sa svaich štodzionnych prabiežak jon apranuŭ majku ź litaraj Ch, hetak śviadoma reklamujučy film, jaki tady vyjšaŭ na ekrany, pra lidera čornaha ruchu, pravaabaroncu, musulmanina (i tut suviaź z Abamam!) Malkalma Eksa, «Malkalm X».

Niekalki hadoŭ paśla abrańnia Klintana, u 1993, Toni Morysan, afraamerykanskaja piśmieńnica, atrymała Nobeleŭskuju premiju pa litaratury. Jaje pryznańnie vyklikała cikaŭnaść da čornaj litaratury ŭvohule, ad momantu jaje paŭstavańnia. Tvory Morysan — najskładaniejšyja z napisanaha ŭ amerykanskaj litaratury. Morysan zajmajecca dušoj čornaha čałavieka i jaho žadańniem pazbycca zdaniaŭ klataj minułaści i ciažkaj ciapierščyny. U adnym svaim ese jana zaklikaje da bolš hłybokaj acenki adnosinaŭ pamiž rasami ŭ ZŠA i ŭ peŭnaj stupieni dystancyjujecca ad hałasoŭ, jakija zaklikajuć da rasavaha adzinstva, navat siarod čarnaskurych. «Zdajecca, mienavita ciapier možna i treba razmaŭlacć na temy rasy i hienderu bieź pieraškodaŭ, zmoŭčvańniaŭ i saramlivych pierapynkaŭ u hutarcy. Užo, vidać, usim zrazumieła, što čornyja ludzi dumajuć pa-roznamu i zrazumieła, što minuŭ čas dzialeńnia na svaich, čornych, i čužych — biełych.

Morysan jašče raz raz śćvierdziła, što vybitny palityčny čyn maje svoj padmurak u kultury. Darečy, u pieradvybarčaj honcy jana adkryta padtrymała Abamu.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0