Nasta Łojka: KDB topić, kab ludzi zastavalisia, MUS — kab źjazdžali
Što adbyvajecca ŭ turmach, jakoj moža być reforma pienitencyjarnaj sistemy, ci varta damaŭlacca pra niešta ź dziejnaj uładaj i chto bolš «libieralny» — KDB ci MUS, — pra heta i inšaje, u tym liku asabistaje, raspaviała pravaabaronca i byłaja palitźniavolenaja Nasta Łojka. Custreča ź joj adbyłasia ŭ Biełaruskim Zamku ŭ Vilni 17 žniŭnia, piša «Biełsat».
Ad historyi pra sabaku — da płanaŭ źmianiać turmy
Sustreču Nasta Łojka pačynaje z historyi, jakaja da palityki na pieršy pohlad nie maje dačynieńnia. Paśla vyzvaleńnia i pierajezdu ŭ Polšču jana pajechała ŭ Čechiju — da svajho sabaki. Jany nie bačylisia amal čatyry hady. «Ja zmahła ź im sustrecca. Jon vielmi dobra siabie adčuvaje, niahledziačy na toje, što jon užo stały, jamu dziesiać hadoŭ», — raskazvaje jana.
U dzień zatrymańnia, pavodle Łojki, siłaviki pahražali sabaku zabić. Paźniej u kałonii jaje pierakanali, što jon pamior. «U mianie byŭ momant, kali ja heta pieražyvała. Ale niahledziačy na ŭsio heta, jon žyvy, ź im usio dobra, i voś my zmahli pabačycca. Heta taki pryjemny dosyć chepi-end», — kaža pravaabaronca. Jana dadaje, što ciapier spadziajecca bačycca ź im čaściej, i adrazu pašyraje hetuju asabistuju historyju na dośvied inšych ludziej:
«Spadziajusia, što va ŭsich ludziej taksama budzie mahčymaść uźjadnacca sa svaimi blizkimi, rodnymi, žyviołami i ŭsimi tymi, z kim by vam chaciełasia. I ja ščyra vieru, što hety momant nastanie».
Paśla vyzvaleńnia pravaabaronca viarnułasia da pracy ŭ Human Constanta, ale turemny dośvied, pryznajecca, źmianiŭ jaje prafiesijnyja pryjarytety. Adna z hałoŭnych temaŭ ciapier — pienitencyjarnaja reforma.
Pry hetym Łojka havoryć nie tolki pra kałonii. Jana choča hladzieć na ŭsiu sistemu: Kryminalny kodeks, śledstva, sudy, pakarańnie i toje, što adbyvajecca z čałaviekam paśla prysudu:
«Heta nie toje, što ja viedaju, jak pavinna być. Chutčej ja chaču arhanizavać publičnyja dyskusii, daśledavańni: što jość u inšych krainach, što možna było b sabie adaptoŭvać».
Ideja, pavodle pravaabaroncy, u tym, kab zahadzia padrychtavać roznyja scenary reformy. «Na vypadak, kali biełaruskija ŭłady zachočuć zrabić voś takuju reformu, kab było pakrokava ŭžo zrazumieła, što rabić», — udakładniaje Łojka.
Jašče adna tema, na jakuju jana pačała hladzieć inakš paśla kałonii, — ludzi z ałkaholnaj zaležnaściu. «Heta ludzi, ad jakich advaročvajucca nie tolki rodnyja, ale i hramadstva, i dziaržava im nie dapamahaje», — kaža jana. Dla Łojki heta častka bolš šyrokaj prablemy zakrytych ustanoŭ, dzie čałavieka časta prosta izalujuć.
«Dać łožak, dać bazavuju ježu — hetaha jašče niedastatkova. U ludziej značna bolšy śpiektr patreb. I prosta ich izalavać i pry hetym dumać, što tak pavinna być, — adna ź vialikich prablem», — padkreślivaje pravaabaronca.
«Možna apisać pieršyja dvaccać chvilin paśla padjomu»
Z zały Łojku pytajuć, jak možna było pražyć u turmie čatyry hady.
«Pa-roznamu. Časam heta było vielmi składana. Nu, heta navat było vielmi składana», — pryznajecca jana. Ale zamiest samych dramatyčnych epizodaŭ jana prapanoŭvaje ŭjavić zvyčajnuju ranicu ŭ kałonii.
«Voś kab zrazumieć žyćcio kałonii, možna apisać pieršyja 20 chvilin paśla padjomu», — kaža Łojka. Padjom a šostaj. A 6:20 užo treba stajać hatovaj da vychadu. Za dvaccać chvilin — paśpieć u prybiralniu, pačyścić zuby, adnieści rečy, pravilna zapravić łožak i padrychtavacca da stałovaj.
«Heta taki niaprosty kvest», — uśmichajecca jana.
Ale kali Łojka havoryć pra kałoniju, pobač ź ciažkimi ŭspaminami pastajanna ŭźnikajuć ludzi. «Časam heta byli vielmi ciopłyja pačućci i ŭspaminy dosyć dobryja, niahledziačy na ŭsio, tamu što tam byli cudoŭnyja ludzi», — raskazvaje pravaabaronca.
Asabliva jana zhadvaje ŭnutranuju salidarnaść pamiž žančynami. «Była vielmi vialikaja padtrymka našaja, haryzantalnaja, pamiž saboj. Ja paznajomiłasia z cudoŭnymi dziaŭčatami, ź niekatorymi i zaraz navat pierapisvajusia», — kaža jana.
Padtrymku, pavodle Łojki, jana adčuvała i zvonku — navat pry abmiežavańniach na listy, zvanki i spatkańni. «Ja viedała, što šmat ludziej pamiataje pra mianie, pieražyvajuć, štości robiać. I kali ja vyjšła, ja tolki ŭpeŭniłasia ŭ hetym. Tamu ja žyła ŭ čakańni i nadziei», — kaža jana.
Nie tolki palitviaźni
Razmova pra turemny dośvied pastupova pierachodzić da ludziej, pra jakich u biełaruskim publičnym poli havorać značna mienš.
«Ja vielmi chaču pačać kazać pra žančyn niepalityčnych. Tam vielmi šmat niespraviadlivych spraŭ», — kaža Łojka. Asobna jana zhadvaje žančyn, jakija ciarpieli chatni hvałt, a paśla sami apynulisia na łavie padsudnych.
«Toje, što za samaabaronu žančyny ŭ vyniku atrymlivajuć vializnyja terminy, chacia prosta abaranialisia ad chatniaha hvałtu, — heta vielmi raspaŭsiudžanyja rečy», — raskazvaje pravaabaronca.
Prablema, pavodle jaje, praciahvajecca i ŭ kałonii. «Žančynam nie akazvajuć psichałahičnuju dapamohu paśla hetaha. Jany vyzvalajucca i znoŭ viartajucca da tych ža mužčyn, i pa sutnaści ŭsio heta praciahvajecca», — tłumačyć Łojka. Paśla turmy, pryznajecca jana, jość žadańnie bolš raźbiracca nie tolki va ŭmovach utrymańnia, ale i ŭ tym, jak u Biełarusi kvalifikujuć złačynstvy i nakolki sudy ŭličvajuć samaabaronu.
Jašče adna tema, jakuju pravaabaronca stała značna lepš bačyć znutry, — inkluziŭnaść. «Pry mnie ŭ kałonii była žančyna z adnoj nahoj. Ale navat kab patrapić u stałovuju, treba prajści try prystupki», — raskazvaje Łojka. Da sančastki taksama viadzie krutaja leśvica, a paśla treba jašče padymacca ŭ kabiniety śpiecyjalistaŭ. «Jak byccam ludziej ź invalidnaściu ŭ Biełarusi niama», — zaŭvažaje jana.
Łojka zhadvaje i toje, što nazyvaje hiendarnaj nieadčuvalnaściu: adsutnaść narmalnych pierapranalniaŭ na fabrycy, kamiery i prybiralni, jakija mohuć traplać pad videanazirańnie.
Refarmavać sistemu ci budavać novuju?
Z zały pytajuć, što rabić ź biełaruskaj turemnaj sistemaj u budučyni — refarmavać jaje ci faktyčna budavać nanoŭ.
Nasta Łojka bačyć dva mahčymyja šlachi. Pieršy — pryvieści biełaruskija turmy da mižnarodnych standartaŭ. Druhi — pasprabavać stvaryć sistemu, dzie hałoŭnaj metaj budzie nie pakarańnie samo pa sabie, a reabilitacyja.
«My možam uziać niejki klovy dośvied, jaki jość u śviecie, i zrabić supierhumannuju, supierefiektyŭnuju, supierekanamična abhruntavanuju novuju sistemu», — razvažaje jana.
Łojka dapuskaje, što jana moža być vielmi niepadobnaj da siońniašnich kałonij. «Heta moža być zusim inšaja sistema — u tym liku biezturemnaja, ja taksama dapuskaju», — kaža pravaabaronca. Ale pieršyja kroki, pavodle jaje, całkam kankretnyja: pierahledzieć Kryminalny kodeks, sankcyi i sam padychod da pakarańnia.
Adsiul razmova pierachodzić da jašče bolš sprečnaha pytańnia: ci jość sens siońnia źviartacca da biełaruskich dziaržaŭnych orhanaŭ, kali sama sistema parušaje pravy čałavieka. Łojka ličyć, što zahadzia admaŭlacca ad usich miechanizmaŭ nie varta. Jana zhadvaje časy pracy ŭ «Viaśnie», kali pravaabaroncy pisali skarhi na ŭmovy ŭtrymańnia, nie viedajučy, ci budzie z hetaha choć niejki vynik. Paźniej adzin z byłych aryštantaŭ raskazaŭ, što supracoŭniki CIP źviazvali ramont budynka ŭ tym liku sa skarhami.
«Ja była na CIPie ŭ 2011 hodzie i była ŭ 2022 hodzie. Ja chaču skazać, što heta zusim roznyja budynki», — adznačaje Łojka. «Akazvajecca, jość miechanizmy, jakimi my možam paŭpłyvać, prosta raniej my mała ich vykarystoŭvali», — robić jana vysnovu. Hetaja tema vyklikaje ŭ zale sprečku. Łojka pryznajecca, što paśla miesiaca za miažoj asabliva vostra adčuła roźnicu pamiž svaim pohladam i pohladam častki ludziej, jakija daŭno žyvuć u emihracyi.
«My navat nie sprabujem šukać varyjanty i dumajem, što tam u našaj hałavie vypalenaje pole i ŭsio. I my siadzim u damku i prosta svarymsia ŭ internecie», — kaža jana.
Na jaje dumku, zamiest taho kab zahadzia ličyć lubuju kamunikacyju biessensoŭnaj, možna šukać kankretnyja prablemy, dzie zastajecca chacia b minimalnaja mahčymaść niešta źmianić. «Nie prosta z pazicyi krytyki, što ŭsio kiepska, a z pazicyi kanstruktyŭnaj: voś my bačym takuju prablemu, davajcie pasprabujem razam spakojna heta vyrašyć», — tłumačyć Łojka.
Dyk što tam z KDB i libieralizacyjaj
U intervju «Zierkału» ŭ krasaviku Nasta Łojka kazała, što KDB i MZS «zaŭsiody byli simvałami, fłahmanami libieralizacyjnych pieryjadaŭ» i jany «bolš na našym baku».
Nasta pryznałasia, što nie paznaje jak svaju farmuloŭku pra KDB jak «fłahman» libieralizacyi (toje intervju było ŭzhodniena z Łojkaj. — NN).
Ale samu dumku pra roznyja roli siłavych struktur u roznyja pieryjady jana nie admaŭlaje. Łojka pryhadała pieryjady 2008—2010 i 2015—2020 hadoŭ. Pavodle jaje nazirańniaŭ, padčas uzmacnieńnia represij bolšuju rolu adyhryvała Ministerstva ŭnutranych spraŭ. Kali pačynalisia pieramovy i adnosnaja libieralizacyja, bolš prykmietnymi stanavilisia KDB i MZS.
«Čym bolš aktyvizujecca KDB i čym bolšuju jany vykonvajuć rolu, tym bolš heta prykmieta taho, što štości idzie vakoł libieralizacyi», — adznačaje jana.
Pravaabaronca kaža, što peŭnyja prykmiety takoj aktyvizacyi bačyć i ciapier.
«Ja viedaju, što KDB znutry vielmi topić za toje, kab ludzi zastavalisia ŭ krainie. Jany zacikaŭlenyja ŭ tym, kab było za kim sačyć, kab źbirać infarmacyju, štości rabić. MUS, naadvarot, topić, kab usich vyhaniać ź Biełarusi. Ja baču kanflikt intaresaŭ», — kaža jana.
Pry hetym jana znoŭ padkreślivaje: havorka nie pra toje, što KDB stanovicca čyimści sajuźnikam. Jaho aktyŭnaść, pavodle Łojki, možna tolki razhladać jak adzin z mahčymych indykataraŭ pracesaŭ unutry sistemy.
«Biełsat» zadaŭ i jašče adno ŭdakładniajučaje pytańnie: kali čałavieka ŭžo nie sadziać za kamientar u internecie, ale prymušajuć jaho vydalić, ci možna ličyć heta prykmietaj libieralizacyi?
«Heta represiŭnaja sistema. Jana nie maje dačynieńnia da pravoŭ čałavieka», — adkazvaje Łojka. «Kali jany prosiać vydalić prosta tamu, što čałaviek vykazvaje svajo mierkavańnie, jakoje nie supadaje ź ideałohijaj, — heta biezumoŭna parušeńnie pravoŭ čałavieka», — padkreślivaje jana.
Ale raniejšyja razvahi pra takuju madel Łojka tłumačyć pošukam mienš žorstkaha scenaru.
«Dla mianie heta chutčej była sproba znajści va ŭsioj hetaj žeści, jakaja adbyvajecca, niejkija kampramisnyja varyjanty pierachodnaha pieryjadu», — kaža jana. I farmuluje heta prosta: «Nie sadžajcie, ale davajcie niejak damaŭlacca». U jakaści prykładu jana zhadvaje spravy za danaty, kali čałavieka mohuć nie adpravić u kałoniju, ale patrabujuć vypłacić sumu ŭ šmatrazovym pamiery.
Z zały Łojcy piarečać: adnym sapraŭdy ŭdajecca «adkupicca», inšych ža ŭsio roŭna sadziać. Pravaabaronca pryznaje, što adzinaha miechanizmu niama i pradkazać, jak buduć dziejničać siłaviki ŭ kankretnym vypadku, niemahčyma.
«U mianie niama dakładnych adkazaŭ, jak moža być», — kaža jana.
U kancy sustrečy Łojku pytajuć, čym jana płanuje zajmacca dalej — mižnarodnaj advakacyjaj ci sprobami pracavać niepasredna ź biełaruskimi prablemami. Na što jana adkazvaje, što płanuje pisać zvaroty, zajmacca advakacyjnymi kampanijami i vykarystoŭvać tyja lehalnyja jurydyčnyja miechanizmy, jakija jašče zastalisia. Kantaktavać ź ludźmi ŭ Biełarusi, kaža Nasta, budzie aściarožna, kab nie stvarać im dadatkovych ryzyk.
Kamientary
Vsie sosriedotočieny na sochranienii dołžnostiej, zvanii, pribylej i vłasti LUBOJ CIENOJ!
Radi etoho vyprut iz Biełarusi i posadiat połovinu nasielenija.
Połovina budiet sidieť, połovina storožiť sidiaŝich.
Niet problem ot soova sovsiem