Moŭnaja palityka i budučynia Biełarusi

Adnak rašuča adkinuć spravy i nadrukavać hetyja radki mianie prymusiła realnaja niebiaśpieka: Biełaruś staić na parozie straty svajoj dziaržaŭnaści i, adpaviedna, samastojnaści. Tak, litaraŭ u artykule šmat, ale jon napisany tak dla zručnaści ŭ sprečcy, kab (amal) na kožny arhumient svajho apanienta Vy mahli pradjavić jamu adpaviedny abzac.

A čym kiepska, kali Rasija i Biełaruś buduć razam? Heta ŭ lubym vypadku lepš, čym pastajannaja varožaść.

Kali stavić pytańnie jak «čornaje, ci biełaje», to biezumoŭna. Ź inšaha boku, ja hatovy dapamahać svaim siabram, rady, kali jany dapamahajuć mnie, ale nie dumaju, što budzie dobra, kali niechta z nas pačnie niepasredna kiravać astatnimi.

Razam z tym, dastatkova navat nievialikaha ekskursu ŭ historyju, kab ubačyć, nakolki staražytnyja karani kramloŭskaj impierskaj idei.

Tak, Žyrynoŭski ź jaho viečnym łozunham «usio dla ruskich» nie pieramahaje (prynamsi pakul što) na ŭsierasijskich vybarach, ale pracent, jaki jon nabiraje, całkam dazvalaje adčuć nastroi prostych rasijcaŭ. Dziakuj Bohu, u poŭny hołas razmovy pra adzinuju valutu Rasii i Biełarusi ŭsio jašče nie viaducca, ale navat sam fakt najaŭnaści takich dumak vielmi i vielmi tryvožny: pierachod ad ahulnych hrošaj nazad budzie vielmi prablematyčnym.

I całkam vierahodna, što toj, ad kaho buduć čakać vyrašeńnia hetaha pytańnia, vyrašać ničoha nie budzie, a prosta, kali pryciśnie, siadzie ŭ čartar i palacić kudyści preč; prostym biełarusam, jak vy razumiejecie, zrabić heta budzie našmat składaniej.

Nie, ja ŭ kursie, što mnohija ŭdzielniki Jeŭrasajuza karystajucca adzinaj valutaj — i ničoha. Ale raŭnapraŭnym partnioram Biełaruś zmoža być chiba što ŭ hetym samym policentryčnym Jeŭrasajuzie, a z Rasijaj u hetym sensie žarty drennyja. Niezaležny Tatarstan taksama ŭ 90-ja padpisaŭ fiederalnuju damovu ab supracoŭnictvie — u vyniku tudy byli pryznačanyja patrebnyja ludzi, i ciapier Kreml mocna trymaje tataraŭ na pavadku.

Narešcie, nie varta zabyvać, što Maskva i Rasija — heta roznyja płaniety. Zrazumieła, što pieratvaryć Biełaruś u Sibir, dzie navat elektryfikacyja dabrałasia nie da ŭsich viosak, naŭrad ci atrymajecca, ale i spadziavacca, što ŭ vypadku abjadnańnia Minsk tut ža pačnie ŭzbahačacca za košt pryrodnych resursaŭ Rasijskaj Fiederacyi, prynamsi naiŭna.

A pryčym tut biełaruskaja mova? Samastojnaść zvyčajna stračvajuć z palityčnych pryčyn.

Pravilna. Adnak nievypadkova absalutna ŭsie akupanty pačynali z taho, što naviazvali zavajavanym narodam svaju movu (a zaadno i kulturu): francuzy — bretoncam, ispancy — baskam, a ŭžo jak svaju movu raźnieśli pa śviecie anhielcy, zališnie i kazać. Pa-pieršaje, vielmi złuje, kali tubylcy ciabie nie razumiejuć, pa-druhoje, chaciełasia b i ich bieź ciažkaści razumieć, a pa-treciaje, čym mienš pamiž kałanizatarami i kałanizavanymi adroźnieńniaŭ, tym mienš kałanizavanyja siabie takimi adčuvajuć.

Prykładna tym ža zajmalisia i kiraŭniki Savieckaha Sajuza (niezaležna ad svajoj nacyjanalnaści): dla zachavańnia vielizarnaj raznamasnaj krainy nasielnictvu prosta nieabchodna było nasadzić adzinuju movu i adzinaje myśleńnie. U chod išli lubyja srodki: i aryšty, i represii, i departacyi. Pryčym dastavałasia ŭ pieršuju čarhu tym, chto moh pavieści za saboj inšych: nastaŭnikam, carkoŭnikam, navukoŭcam. A raboča-sialanskamu kłasu zvyčajna nie tak užo važna, što pišuć u knihach i hazietach, što raskazvajuć pa televizary, dy i z čužoj movaj hety kłas miryŭsia našmat bolš achvotna.

U pačatku 90-ch vyśvietliłasia, što daloka nie ŭsie narody z roŭnym pośpiecham vystajali ŭ hetaj niaroŭnaj baraćbie. Biełaruś nie vielmi vialikaja, dy i da Maskvy niedaloka — voś biełarusy i zrabilisia vielmi padobnymi da rasijcaŭ i ŭ sensie movy, i ŭ sensie kultury, i ŭ sensie śvietapohladu.

Što, pa sutnaści, adroźnivaje nas ad «starejšych bratoŭ»? Luboŭ da bulby? Narodnyja abrady? Rusyja vałasy?

Ciapier naš apošni barjer słabieje ŭsio bolš, i kali, nie daj Boh, na čarhovych vybarach pieramoža prapłačany Maskvoj kandydat, na šlachu pieratvareńnia Biełarusi ŭ Biełaruskuju hubierniu asablivych pieraškod užo nie paŭstanie. Nie spračajusia, mova — nie panaceja, i navat u vypadku poŭnaha tryumfu biełaruskaj movy Kreml moh hetak ža vystavić svajho kandydata i zaniacca dałučeńniem Biełarusi, ale ciapier heta našmat praściej.

Možna pryvieści prykłady Aŭstryi, jakaja karystajecca niamieckaj movaj (choć aŭstryjskija dyjalekty ŭsio ž surjozna adroźnivajucca ad narmatyŭnaj niamieckaj), abo pieravažna anhłamoŭnaj Irłandyi, ale ci varta ŭsurjoz čakać, što Hiermanija ci Anhlija voźmuć kantrol nad imi ŭ svaje ruki? U toj čas jak Rasija ciaham usioj svajoj historyi demanstravała, što čym bolš, tym lepš (choć u vielizarnych impieryj niedachopaŭ ledź nie mienš, čym dobrych jakaściaŭ), i niama nijakich padstavaŭ mierkavać, što ŭ najbližejšaj budučyni situacyja źmienicca.

Dy nam rasijskaja ŭžo jak rodnaja — niaŭžo vy hetaha nie razumiejecie?

Roznyja rehijony vyrašajuć moŭnuju prablemu pa-svojmu, i zusim nieabaviazkova ažyćciaŭlać narodnaje «čamadan, vakzał, Rasija» (mienavita tak zrabili hordyja čačency: prosta vyhnali preč usich ruskamoŭnych). Časta ŭspaminajuć i Łatviju, dzie dla atrymańnia hramadzianstva treba zdać ekzamien pa historyi i movie, a zrabić heta (z roznych pryčynaŭ) lohka nie ŭsim. Napeŭna, tak, kab voś zusim-zusim nikoha nie pakryŭdzić, viarnuć movie stračanyja pazicyi nie atrymajecca. Ale pravieranyja sposaby zrabić heta maksimalna płaŭna i biazbolna ŭsio ž isnujuć.

Pieršaje, što kidajecca ŭ vočy ŭ vypadku ź biełaruskaj movaj, — jaje vielmi nizki prestyž, jaki dastaŭsia joj u spadčynu ad taho ž Savieckaha Sajuza. Sapraŭdy, dla ŭsich surjoznych metaŭ tady vykarystoŭvałasia rasijskaja, a voś kali treba niejki narodny abrad pravieści, tut užo biełaruskaja całkam padychodziła. Mnohija da hetaha času śmiajucca, sutykajučysia ź biełaruskaj na prastorach internetu, u kramach bytavoj techniki i da t.p.

A ŭsia sprava… pravilna, u štučna stvoranym stereatypie. Instrukcyja da chaładzilnika na charvackaj movie vas nie mocna naśmiašyła?

Naturalna, dyrektar pryvatnaj łavački sam vyrašaje, na jakoj movie jamu pisać šyldu (my zanadta humannyja ludzi, kab vysyłać jaho za heta ŭ HUŁAH, ci nie tak?), ale na siońniašni dzień bolšaść dyrektaraŭ, kab naturalnym čynam paźbiehnuć nie samych pryjemnych asacyjacyj ź vioskaj, addaduć pieravahu tamu, kab nazvać svaju kramu akurat pa-rasijsku. A voś kali pa-biełarusku buduć kamientavacca futbolnyja matčy zbornaj, buduć vychodzić paznavalnyja pieradačy, budzie vieścisia dziaržaŭnaja dakumientacyja, kali buduć dobryja biełaruskija škoły — całkam mahčyma, što hetamu dyrektaru dla nazvy spadabajecca i pryhožaje biełaruskaje słova. I kali pa-biełarusku da vas buduć źviartacca na vulicach u asnoŭnym intelihientnyja i adukavanyja ludzi, chiba heta nie budzie pakazčykam statusu movy?

Jak ža hetym intelihientnym i adukavanym ludziam havaryć na biełaruskaj, kali atočany rasijskamoŭnym asiarodździem mozh čysta aŭtamatyčna (bieź nijakaha złoha namieru) vydaje słovy zusim nie na biełaruskaj movie? Heta moža zdacca paradaksalnym, ale ciapier kožnamu z nas sustrecca ź biełaruskaj našmat praściej, čym hadoŭ 30 tamu: tady mahła «nie dapamahčy» navat pajezdka ŭ viosku, ciapier ža dastatkova vybrać sa śpisu adrasoŭ u internecie. Ale, viadoma, samym važnym ruparam u naš čas pakul jašče zastajecca telebačańnie, i bieź jaho sadziejničańnia damahacca masavaj «litaści» da toj ci inšaj movy davoli składana.

Zaŭvažcie: nichto nie prapanuje zabaranić rasijskuju movu, adklučyć rasijskija telekanały (a jany ž prysutničajuć u nas u takich kolkaściach mienavita «z pavahi» da rasijskamoŭnych, bo, skažam, u Polščy złavić tranślacyju z Maskvy našmat składaniej), spalić knihi na rasijskaj, terminova pieravieści ŭsie haziety na biełaruskuju, štrafavać rasijskamoŭnych minakoŭ (choć Kreml i takija strašyłki moža prydumać) i da t.p. Prosta niachaj budzie vybar: kamu nie padabajecca — sprava haspadarskaja, a chtości natykniecca — dy i zacikavicca. Anałahična i biełaruskija škoły pavinnyja źjaŭlacca nie prymusova, a suvymierna z popytam na ich. Bo heta hłupstva — usich zapar prymušać vučyć movu, na jakoj niama ničoha sučasnaha-cikavaha, čysta na ŭstanoŭcy «heta mova dziadoŭ-pradziedaŭ». Stvarajcie jakasny kantent, zacikaŭlivajcie — ludzi pacichu paciahnucca sami.

U nas i na ježu hrošaj nie zaŭsiody chapaje, a vy tut z movaj leziecie.

Naŭrad ci amal 10-miljonnaja Biełaruś — pieršaja kraina, jakaja zadajecca pytańniem nakont taho, ci nielha «sekanomić na movie». Zusim pobač prykładna miljonnaja Estonija, jakaja dzialiła z nami savieckuju prastoru, i voś niemaviedama adkul u jaje srodki i na telebačańnie na estonskaj, i na vyšejšuju adukacyju, nie kažučy pra ŭsio astatniaje. Jašče bolš pierakanaŭčy prykład Isłandyi z nasielnictvam u 300 tysiač, jakaja nie tolki nie imkniecca pierajści na našmat bolš mahutnuju anhielskuju, ale jašče i nie vielmi achvotna biare ź jaje novyja terminy, addajučy pieravahu stvareńniu svaich. Što da hrenłandskaj movy z 50 tysiačami nośbitaŭ, to na joj vy, viadoma, vyšejšuju adukacyju, nie atrymajecie (daviadziecca pierachodzić na dackuju), ale ŭsio astatniaje jość.

Tak, napeŭna, u ciapierašnich umovach nie tak prosta budzie adrazu vydać samyja roznyja padručniki dla VNU na biełaruskaj (dyk moža, nie budziem adstavać ad prahresu i pastupova piarojdziem na elektronnyja?), ale na toje, kab dublavać (nie zdymać!) filmy na biełaruskaj movie, prynamsi zachodnija, patrebnyja sapraŭdy nievialikija srodki. U maštabach dziesiacimiljonnaj krainy — i zusim maleńkija. Ci vypuskać naviny: daŭ dyktaru adpaviedny tekst — dy i ŭsio. Pa-biełarusku čytać nie tak užo składana, nie japonskaja ž.

Nichto nie kaža pra toje, što my pavinnyja luboj canoj sprabavać stvaryć na biełaruskaj stolki ž, kolki isnuje na rasijskaj, ale zabiaśpiečyć movie tytulnaj nacyi choć by hodnaje isnavańnie (bo dla mnohich jana ŭsio roŭna zastajecca rodnaj i lubimaj) nam całkam pa siłach. Chaj budzie choć by adzin jakasny telekanał, choć by adna prestyžnaja VNU, chaj u škołach na biełaruskaj vykładajuć chacia b niekatoryja pradmiety, chaj buduć biełaruskija dziciačyja sadki; rasijskuju ŭ sučasnaj Biełarusi my nie zabudziem dakładna. Ale, na žal, pakul što biełaruskaje telebačańnie, jak i VNU, masava rasijskamoŭnaje, kolkaść biełaruskamoŭnych škoł skaračajecca, a dziaciej, jakija biez asablivych prablem razumiejuć biełaruskuju movu (što ŭžo kazać pra tych, jakija vykarystoŭvajuć), usio mienš.

Ci nie lepš vyvučyć adnu movu, ale narmalna?

Asvojvajučy luby dadatkovy navyk, my schilnyja ŭsprymać jaho praz zvykłyja miechanizmy. Ale chiba drenna ŭmieć hulać i ŭ futboł, i ŭ valejboł? Jość, viadoma, imaviernaść, što, doŭha zajmajučysia valejbołam, my padčas futbolnaha matču reflektorna adabjem miač rukami, ale kali ŭ havorcy vypadkova praskočyła biełaruskaje słova (abo pamyłkovy nacisk), heta naŭrad ci pryviadzie da niejkich niepapraŭnych nastupstvaŭ.

Ź inšaha boku, što daje viedańnie druhoj movy?

Akramia taho, kožnaja mova jak by prymušaje čałavieka «bačyć» adno i nie źviartać uvahi na inšaje (pamiatajecie prykazku: «Kolki movaŭ ty viedaješ, stolki razoŭ ty čałaviek»?). Tamu šmatmoŭnym ludziam u paraŭnańni z adnamoŭnymi zvyčajna praściej pryniać punkt hledžańnia inšaha čałavieka, jany ŭ cełym bolš psichałahična ŭstojlivyja «pry źmienie kantekstu» i da t.p. Praŭda, u našym hramadstvie nam časam hetaha vielmi nie chapaje?

Nie spračajusia z tymi, chto zaraz zajavić, što bolš hnutkaje ŭsprymańnie śvietu možna raźvivać i z dapamohaj bolš «patrebnaj» anhielskaj, kitajskaj i h.d. Adnak usio tyja ž navukoŭcy kažuć nam, što dvuchmoŭnym ludziam nastupnyja zamiežnyja movy dajucca našmat lahčej (a ź biełaruskaj pačać, jak ni kruci, u Biełarusi praściej), dy i ŭ zajavach takoha kštałtu adčuvajecca nie žadańnie stvaryć mocnuju aporu dla svajoj nacyi i krainy, a imknieńnie schavacca za dadatkovymi (taksama całkam mocnymi) śpinami. Napeŭna, z punktu hledžańnia peŭnaha čałavieka heta taksama niadrenny vybar, ale darahija maje biełarusy, čas zrazumieć: kali my tak i nie zhurtujemsia i dalej budziem ciahnuć koŭdru kožny na siabie, našaj krainy ŭ chutkim časie prosta nie budzie.

Navat kali ŭsio heta tak, kudy nam padzieć naš mientalitet, jaki składvaŭsia stahodździami?

U adroźnieńnie ad mnohich inšych narodnaściaŭ, biełarusy ŭsio ž zdoleli vybić sabie status paŭnavartasnaj sacyjalistyčnaj respubliki — chiba heta nie pakazčyk taho, što my nie zaŭsiody byli takimi? Dastatkova biehła pračytać padručnik historyi, kab ubačyć, kolki (i jakich!) biełarusaŭ addali svajo zdaroŭje i žyćcio akurat za nacyjanalnyja kaštoŭnaści — i my hatovyja pierakreślić usie hetyja namahańni?

Tak, napeŭna, naš mientalitet krychu «sapsavany» ciažkimi padziejami XX stahodździa — ale chto skazaŭ, što na adnaŭleńnie patrebna jak minimum niekalki pakaleńniaŭ?

Nie, dziadźku Pieciu, jaki kožny viečar pahłynaje paŭbutelki harełki, los usiaho biełaruskaha tak ci inakš budzie pa barabanie, ale śviet zaŭsiody mianiajuć dva pracenty aktyvistaŭ, a inšyja ŭ najlepšym vypadku skardziacca na hetyja źmieny na kuchniach, a potym usio ž niejak pryvykajuć. Z dapamohaj internetu i znachodzić hetych aktyvistaŭ, i zachoŭvać pamiž imi suviaź, i płanavać budučyja dziejańni našmat lahčej, čym kali-niebudź.

Narešcie, kali b ja nie vieryŭ u Biełaruś i ŭ biełaruskuju movu, to nie dapisvaŭ by ciapier hety artykuł. Ciažka? Składana? Daloka? Nu, tym kaštoŭniejšaj budzie pieramoha.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0