Vincuk Viačorka. PIŠAM TARAŠKIEVICAJu. 10 PAMIATAK BIEŁARUSKAHA PRAVAPISU. Pieradruk z "Našaj Nivy" za 1991 h.

Pišam taraškievicaju

10 pamiatak biełaruskaha pravapisu

Na prośbu našych čytačoŭ my pieradrukoŭvajem ź pieršaha numaru adnoŭlenaje «NN» artykuł Vincuka Viačorki pra asnoŭnyja pryncypy klasyčnaha biełaruskaha pravapisu.

Da 30-ch hadoŭ biełaruski pravapis raźvivaŭsia pastupova j naturalna. Stychijny adbor lepšych napisańniaŭ išoŭ da 1918 hodu, kali Branisłaŭ Taraškievič uparadkavaŭ pravapis i hramatyku. Systema taraškievicy ŭdakładniałasia, pašyrałasia pracaju inšych navukoŭcaŭ (Jazep Losik, Jan Stankievič), supolnaju dumkaju biełaruskich movaznaŭcaŭ (Akademičnaja kanferencyja pa reformie biełaruskaha pravapisu i azbuki, Miensk, 1926).

U BSSR pravapis i hramatyka Taraškieviča byli ŭ 1933 hodzie skasavanyja dy zamienienyja — źnianacku, hvałtam, pry vymušanym maŭčańni navukovaje hramady — na zrusyfikavanyja. Na toje była adpaviednaja pastanova «Sovnarkoma». U Zachodniaj Biełarusi, na emihracyi ŭviadzieńnie narkomaŭki sustreli pratestami j nadalej pisali pavodle Taraškieviča, pavodle žyvoje movy. Asobnyja niepaśladoŭnaści (pravapis j, ŭ; pravapis čužaziemnych słovaŭ z dyftonhami) paradkavaŭ Anton Losik, a na emihracyi —Jan Stankievič, Valantyna Paškievič, inšyja.

Narkomaŭka roźnicca ad taraškievicy najpierš adarvanaściaj ad žyvoje movy j klasyčnaje tradycyi biełaruščyny. Reforma 1933 hodu žyvasiłam uviała ŭ našuju movu nieŭłaścivyja joj hramatyčnyja formy j navat vymaŭlenčyja praviły. Źmianili słoŭny zapas, kasujučy samabytnaje dy ŭvodziačy «objediniajuŝieje», źmianiłasia navat budova skazaŭ. Tamu, kab viarnucca da žyvoje taraškievicy, zamała tolki pisać i vymaŭlać pa-taraškievičaŭsku, pa-kupałavamu. Ale z čahoś pačynać treba. Zručniej — z pravapisu.

DZIESIAĆ PAMIATAK — dla tych, chto ŭmieje pisać narkomaŭkaj. Jany datyčać tolki pravapisu (nie hramatyki, h.zn. źmieny słovaŭ). Taraškievica praściejšaja ad narkomaŭki, bo ŭ joj našmat mienš vyklučeńniaŭ, da jaje amal zaŭsiody stasujecca pryncyp «jak čuvać, hetak pišacca — i naadvarot». Tolki biada, što dziesiacihodździ panavańnia narkomaŭki pryvučyli mnohich vymaŭlać biełaruskaje słova niasłušna: čeŠSki, nJe budu (treba: česki, nia budu — praściej i bolš śpieŭna). Ale praz taraškievicu jość šaniec viarnuć našaj movie spradviečnuju miłahučnaść.*

1. Miakki znak, jak i naležyć, paznačaje miakkaść: śviata, abiedźvie, praź mianie, ćviordy, śćvierdzić u Frońcie dy ŭ Kliŭleńdzie.

Paśla S Z C DZ N pišacca pierad miakkimi zyčnymi, aproč H K Ch.

(Nahadaju: miakkija buduć tyja zyčnyja, za jakimi jduć I Je Jo Ju Ja ).

Śvisnuŭ, ale skinuŭ; raŚli, ale biełaruski. Ź Lodziaju, ale z Łukašom, z Kirpatrykam.

2. Raździalalny miakki znak pišam paśla S Z N Ł pierad Je Jo Ju Ja, a taksama I, kali jano pad naciskam: bjaźjadzierny, źjedu, paśjans, mańjak, ź imi ci biaź ich.

3. Doŭhija miakkija huki pišam praź miakki znak: kałośsie, pałoźzie, sudździa. Nia tyčycca prystavak na D: ad-dzieł, ad-ciemić.

4. Źbiehi zyčnych pišucca jak čuvać: čech — čeSki, Paryž —parySki, u Ryzie — rySki. UzbeCkaja j KazaSkaja

respubliki. HahauSkaja prablema.

Uvaha: šved-ski vymaŭlajem «švecki», ale zamiest hłuchoha C pišam zvonkaje DZ: šveDZki, haraDZki, irlanDZki.

Pišam, jak čuvać: jeŽDŽu, piaŠČany, pakaŠČyk (varyjant A.Losika i Ja.Stankieviča). Ja śmiajusia — ty śmiajeśsia.

Nia tyčycca prystavak i prynazoŭnikaŭ: sšytak, razžyŭsia, biaz Čornaha.

5. U I zaŭsiody skaračajucca paśla hałosnych, kali pierad imi niama znaku prypynku j na ich nia padaje nacisk: na Ukrainie, na jmia, Hanna jšła, va ŭniversytecie, ja j kažu, na Jvana, Tajland, aŭdyjakaseta, Modraŭ z Čaŭšesku. Uvaha: kalokvIJum, kansyłIJum.

6. Čužaziemnyja (zachodnia-eŭrapiejskija) słovy majuć Ł miakkaje, jak i ŭ tych movach, adkul jany pryjšli: lamant, akulary, kalona, plan, klamka, pluralizm, klub, metal, detal.

Uvaha: u kancy słova moža być Ł ćviordaje: hienerał.

U rasiejskaj movie tut niepaśladoŭnaść: Finlandija —Hołłandija, lumpien — łuza, bo słovy jšli praz knihu. Na Biełaruś ža zachodnija słovy, najpierš łacinskija j niamieckija, traplali praz žyvy kantakt z nośbitami hetych movaŭ, praz masavaje vyvučeńnie taje ž łaciny ŭ siaredniaviečnaj škole.

7. Z hetaje ž pryčyny ŭ čužaziemnych (zachodnia-eŭrapiejskich) słovach paśla zyčnych, akramia Ł i K, pišam E: peryjad, metar, servis, praspekt, hazeta. Ale: ankieta.

Uvaha: paśla H i Ch moža pisacca Je: chJeŭra j chEŭra, hJenerał i hEnerał.

U čužaziemnych słovach paśla Z S D T pišacca j vymaŭlajecca Y: synonim, dyktar, maksymum, Brazylija.

Uvaha: -zija, -sija, -zijny, -sijny pišacca praz I: kalizija, kamisijny, sesija.

Varta zaciemić taksama: nakturn, minijatura, Eŭropa, eŭrapiejski, neŭtralny.

8. Vymaŭlajecca j pišacca -TAR, -DAR u słovach: teatar, metar, litar, kadar, monstar i padobnych. Ale: 36 kadraŭ.

Varta zaciemić: nerva, interviju.

9. Paśla U vymaŭlajecca j pišacca V pierad A: u vadzin vahon, u varanžavym śviatle, u Vanhielščynie.

10. Je pierachodzić u Ja ŭ pieršym składzie pierad naciskam u NIE j BIEZ, navat kali jany pišucca asobna: biaz voli, nia pryjdzieš, ale: biez achvoty, nie vyznačalny. Taraškievica maje peŭnyja inšyja praviły artahrafii, naprykład, dosyć składanaje praviła pierachodu Je ŭ Ja (ciapierašniaje aficyjnaje — zručniejšaje), detali padadzienych tut praviłaŭ. My ž padali najvažniejšaje, dastatkovaje dla taho, kab pisać taraškievicaju.

Vincuk Viačorka

«Naša Niva», 1,1991

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0