Izia Bieruć. Hołaja maral

Hołaja maral

Taisa Bondar, «Błasłaŭleńnie Maryi». — «Połymia», 10—11/98

Etyka — heta estetyka budučaha.
Žan-Luk Hadar

Tvor «Błasłaŭleńnie Maryi» napisany ŭ žanry ramana-misteryi — heta admysłova adznačajecca napačatku. Zvyčajna akcentavańnie žanravaj raznavidnaści daje aŭtaru mahčymaść dadatkova ŭździejničać na čytackaje ŭsprymańnie tekstu. Tamu źjaŭleńnie tvoru z takim padnajmieńniem śviedčyć pra peŭnuju advahu, a moža, i vyklik piśmieńnicy, bo ŭ apošnija paŭstahod́dzia tvorcy adzin za adnym robiać kultavyja samahubstvy ŭ honar čytača.

Raman pačynajecca z taho, jak hałoŭnaja hierainia, piśmieńnica Anela Bahinskaja, ratujučy małuju dziaŭčynku, traplaje ŭ aŭtakatastrofu. Hety vypadak vymušaje jaje pieraasensavać svajo žyćcio dy ŭvieś navakolny śviet, što pryvodzić jaje da nastupnaj dumki: «ludzi zabylisia, što jany ludzi». Jejny były muž Daniła, viadoma ž, pje, a ŭ minułym u ich, jak zaŭždy, zahublenaje nienarodžanaje dzicio; dyk voś Daniła hetaksama pakutuje ad ŭsieahulnaj biezduchoŭnaści i svajho zahublenaha talentu ŭ pryvatnaści, i ŭrešcie skančaje samahubstvam. Niaciažka zdahadacca, što ŭsie hetyja padziei pryvodziać Anelu da Boha.

Pobač z realnymi (sučasnymi) padziejami raźvivajecca historyja Maryi Mahdaleny, pra jakuju hałoŭnaja hierainia napisała raman «Błudnica». Z taho, što Anela peŭnym čynam atajasamlivaje siabie z hetaj asobaj, pabudova ramana moža ŭsprymacca i jak «tekst ŭ tekście» i jak dva roŭnaznačnyja, paralelnyja teksty. Hetkaja kampazycyja adrazu vyklikaje ŭ pamiaci «Majstra i Marharytu» Bułhakava i ajtmataŭskuju «Płachu». Darečy, u tekście jość niepasrednyja paraleli ź pieršym tvoram. Tak, słavutaje «rukapisy nie harać» u varyjancie «Apakalipsys Taisy Bondar» hučyć jak «zroblenaje zastajecca». Jak bačym, maralna-etyčnyja pretenzii aŭtarki razychodziacca z mastackim vykanańniem.

Ciaha da vialikaj litaratury hetym nie abmiažoŭvajecca. Daniła ŭjaŭlaje saboj vylehčany varyjant Ivana Karamazava, a druhi raździeł ramana — heta prosta «Dastajeŭski dla pačatkoŭcaŭ». Uvohule, užo paśla pračytańnia pryblizna treciaj častki tekstu ŭźnikaje ćviordaje pierakanańnie, što aŭtarka zadumvała hety tvor jak paklikany ilustravać iluzornuju słavianska-pravasłaŭnuju mentalnaść, chacia nasamreč mulažnaściu vobrazaŭ, pradkazalnaściu padziejaŭ i schiematyčnaściu kampazycyi raman nahadvaje chutčej amerykanskija komiksy.

Nikomu nia pryjdzie ŭ hałavu asprečvać śviatuju chryścijanskuju ideju, na jakoj paŭstała i našaja kultura. Ale deklaravanaja maralnaść, naŭmysnaja etyčnaść idei ramana vyklikajuć naściarožanaść i niedavier. Histeryčnaja, bažavolnaja natura hałoŭnych hierojaŭ, moža, i adpaviadaje vobrazu «božjich ludziej», ale vyhladaje falšyvaj ci navat sfalšavanaj.

Nienaturalnaść prasiakaje litaralna kožny radok. Stylistyka frahmentaŭ, jakija apisvajuć Maryju z Mahdały, bolš daskanałaja, jarkaja, moža, krychu hruvastkaja, ale vielmi cikavaja. Z druhoha boku, ščyraść hetych peryjadaŭ moža być patłumačanaja jašče j peŭnaj ekzatyčnaściu tematyki, što aŭtarka, darečy, staranna padkreślivaje, demanstrujučy viedańnie «miascovych realijaŭ». Jašče Borchies, spasyłajučysia na Hibona, pisaŭ pra toje, što Mahamiet byŭ arabam i viedaŭ, što možna zastavacca im, nia siedziačy na viarbludzie; a voś roznyja turysty, falsyfikatary buduć jakraz akcentavać tak zvany miascovy kalaryt, to bok tych ža viarbludaŭ. Darečy, chranatop «realnych» padziejaŭ ramana vielmi razmyty i značna sastupaje «paralelnamu» tekstu. Bolš za ŭsio heta tyčycca tapanimiki.

Asabliva dziŭnymi padajucca dyjalohi (darečy, u kino zaraz modna mieć asobnaha aŭtara dyjalohaŭ. Dobraja praktyka). U ich absalutna adsutničaje razmoŭnaja dynamičnaść i stvarajecca ŭražańnie, nibyta hieroi razvažajuć usłych. Chacia, moža, aŭtarka hetaha i dabivałasia. Vobrazy Aneli i Daniły niepranicalnyja nia tolki dla čytača. Hetyja hieroi dbajuć pra ŭsiaśvietnuju duchoŭnaść, a ŭ ramanie źjaŭlajecca tolki adzin imienavany persanaž — Fiodaraŭna (napeŭna, pavinna symbalizavać narod). Astatnija zastajucca natoŭpam jak dla hierojaŭ, tak, napeŭna, i dla aŭtarki. Samanadziejnaść uražvaje.

Banalnyja siužety — zaŭsiody vyprabavańnie majsterstva piśmieńnika. Naŭrad ci aŭtarcy ramanu «Błasłaŭleńnie Maryi» tre było na heta aśmielvacca. Dobra, kali tolki ciažar idei nie dazvoliŭ realizavacca amal nivodnamu z zajaŭlenych farmalnych pryjomaŭ, a aholenaja maral — štuka intymnaja, časam až da nieprystojnaści.

Izia Bieruć