Vadzim Karcaŭ. Son źviaroŭ

Vadzim KARCAŬ

Son źviaroŭ

Son — u hetym pryjemnym zaniatku prachodzić krychu bolej ci mieniej za tracinu našaha žyćcia. I heta nia marnaja zhuba času — adno praz son spraŭlajecca peŭnaja častka nieabchodnych fizyjalahičnych i fizyčnych patrebaŭ arhanizmu.

U staražytnym Kitai pa tym, jak chto śpić, navučylisia vyznačać peŭnyja rysy charaktaru asoby i navat jejnuju adpaviednaść ci nieadpaviednaść sacyjalnamu stanu. U sučasnym śviecie ŭsio pieraviarnułasia, i ŭžo nia poza taho, chto śpić, havoryć niešta pra jaho, a prosta zvyčajny zdarovy son staŭ zakładnikam pazycyi čałavieka ŭ hramadztvie. Dumajecca, bahata chto z našych biznesoŭcaŭ, palitykaŭ i žurnalistaŭ — dy kamu ciapier spakojna? — kruciacca nočču ŭ łožku, ličać aviečak, hłytajuć barbituraty, bo nia ŭ stanie zabycca na dzionnyja spravy. Niechta naohuł amal nia śpić, asabliva paśla 20 lipienia — šery tvar, miaški pad vačyma, schudniełaść śviedčać na toje biespamyłkova. Što zrobiš... Jak toj kazaŭ, kožny — haspadar svajmu losu.

A jak rasparadžajucca hetym kaštoŭnym daram tyja, u kaho niama nijakaha dzieła, kamu kłopatu — adno jeści dy pamnažacca — maju na ŭvazie žyviołaŭ. Voś kolki prykładaŭ dziŭnych, zabaŭnych, niazvykłych sposabaŭ spravić sabie adpačynak.

Majstry snu

Chto ŭ paŭdzionnaj śpiocy afrykanskaj savany ŭbačyć ilva, jaki śpić naŭznak dahary łapami, moža vysnović z zamiłavańniem: dziki źvier, a łahodny, roŭna chatni kot. Ale heta tolki ŭražańni. Jašče anhielski piśmieńnik XVII st. Thomas Campion zapytaŭ: «Chto advažycca dražnić ilva, jaki śpić?» Dziakuj Bohu, hetamu hroznamu drapiežniku, kab vyspacca, treba sama mała 20 hadzin na sutki, a to piešyja padarožžy pa samym ciopłym kantynencie stalisia b prablematyčnymi.

Sonnaja tuatara, vializnaja jaščarka rodam z Novaj Zelandyi, znachodzicca ŭ stanie lohkaje drymoty «ŭsiaho» jakijaś paŭhady. Tady jana takaja mlavaja, što zasynaje nat padčas trapezy. I taki daŭhi son robić joj dobruju słužbu — pavodle nazirańniaŭ vučonych, niekatoryja asobniki tuatary dažyvajuć da 100 hadoŭ!

Inšyja źviary zapadajuć u śpiačku na tydni j navat miesiacy, kab pieratryvać marazy. Barsuk, miadźviedź, rychtujučysia da zimy, zapasiać pad skuraj ahramadny słoj tłuščavaje tkanki, jakaja budzie spažyŭlenaja pad čas snu ŭ nary ci barłohu. A što ich ratuje ad zamiarzańnia? Aŭtary knihi «Inside the Animal World» («U śviecie žyviołaŭ») tłumačać, što mozah źviaryny pry achałodžvańni cieła da peŭnaj miažy inicyjuje źmianieńnie chimičnaha składu kryvi. Paralelna «antyfryz» zapavolvaje rytm serca j podych, ułasna z-za hetaha žyvioła j śpić.

Son pad čas lotu

Niejkija z božych stvareńniaŭ vymušanyja adpačyvać u nadzvyčaj niazručnych umovach. Čarnaśpinnaja čajka — akijaničnaja ptuška — pakinuŭšy hniazdo, lacić u bok vady j moža hadami (!) nie viartacca na bierah, palujučy na pavierchnievych rybaŭ. U adroźnieńnie ad inšych čajek, čarnaśpinnaja nia maje niepramakalnaha apiareńnia, kab sieści na vadu, i pieraponak miž palcaŭ, kab pa vadzie razahnacca dy ŭźlacieć.

Kali ž jana śpić? U knižcy «Water, Prey, and Game Birds of North America» («Vodnyja, drapiežnyja j palaŭničyja ptuški Paŭnočnaje Ameryki») havorycca: «Małavierahodna, kab čarnaśpinnaja čajka spała na pavierchni akijanu, bo tady namokli b jejnyja piory. Niekatoryja vučonyja miarkujuć, što hetyja ptuški śpiać pad čas lotu, balansujučy ŭ patokach ciopłaha pavietra».

Padvodnaja syjesta

Ci ryby śpiać? Pavodle «The World Book Encyclopedia» (Encyklapedyja «Kniha śvietu») z usiaje faŭny «tolki hady, ptachi j sysuny śpiać pa-sapraŭdnamu, sa źmienami fazaŭ mozhu». Ale j ryby — choć bolšaść ź ich nia mohuć zamykać vačej — majuć peryjady adpačynku.

Častka rybaŭ robić heta na baku, inšyja dahary brucham abo ŭ pazycyi pijona. Kambała ŭ časie aktyŭnaści pierabyvaje na samym dnie mora, a adpačyvaje metram vyšej.

U kalarovaj ryby-papuhi adychodu da snu papiaredničaje cikavy rytuał — nadziavańnie «načnoj kašuli». Kali nadychodzić čas adpačynku, taja ryba vydzialaje śliź, što spavivaje jejnaje cieła. Ź jakoj metaj? «Mahčyma, dziela zaściarohi ad napadu drapiežnikaŭ», — ćvierdzić pamianionaja encyklapedyja. Pa pračynańni ryba-papuha vyślizhvaje z abaronnaha futarału.

Z raspluščanymi vačyma

U žorstkim śviecie dzikaj pryrody tolki j pilnuj, kab nia zžerli, tamu siakija-takija ź istotaŭ navat śpiać z raspluščanymi vačyma. Ichny mozah pad čas snu zachoŭvaje peŭnuju aktyŭnaść, što dapamahaje reahavać na kožny ruch, zaścierahajučysia ad niebiaśpieki.

Ptachi, što žyvuć hramadami, kali śpiać, z peŭnaj peryjadyčnaściu raspluščvajuć vočy, kab chutka adskanavać navakolle. U sukupnaści, u luby momant čarada maje chacia b paru vačej «na stromie».

Hetak sama supolna pilnujucca afrykanskija antylopy j zebry. Cełym statkam jany siadajuć na ziamlu j trymajuć vysoka hałovy. Praz kolki chvilinaŭ adna za adnoj ci pa niekalki kładucca na bok i vyhodna vyciahvajucca na ziamli na hadzinu-dźvie, paśla čaho znoŭku ŭzdymajuć hałovy. I hetak pa čarzie, pakul nia vyśpicca ŭvieś statak.

Statkami śpiać i słany. Darosłyja samcy zvyčajna stajać i tolki dremluć, peryjadyčna pahladajučy j nastaŭlajučy vušy. Samki pad nadziejnaj apiekaj mohuć dazvolić sabie paspać jakuju hadzinku, ale taksama stojačy. A małyja słaniatki spakojna valacca na bok i hłybaka zasynajuć na niekalki hadzinaŭ. U knižcy «Elephant Memoires» («Uspaminy słana») aŭtarka Syntyja Mos pieradaje ŭražańni ad sustrečy z sonnym statkam słanoŭ: «U miesiacovym śviatle heta nahadvała pole, zavalenaje ahramadnymi šerymi vałunami, jakija... jakija mierna chrapuć».