Z USICH STARON
Polšča
Viartańnie levych
29 młn. polskich vybarščykaŭ učora abrali 460 deputataŭ Sejmu i 100 senataraŭ. Apazycyjny chaŭrus Sajuzu Lavicy Demakratyčnaj i Unii Pracy (SLD-UP) pieramoh kiroŭnuju “Salidarnaść”, što vymušanaja apošnim časam litaralna zmahacca za svajo isnavańnie.
Navat vybitnyja asoby, kštałtu premjera Ježy Buzka, jakich “Salidarnaść” vystaviła svaimi kandydatami, nie vyratavali sytuacyi. Zaniapad “Salidarnaści” tłumačycca zamiašanaściu pravych u šerahu skandałaŭ. Viancom usiamu stałasia sprava ź dzirkaj u dziaržbiudžecie.
U adroźnieńnie ad “Salidarnaści”, šyroki chaŭrus sacyjał-demakratyčnaj aryjentacyi (SLD-UP) zdajecca ludziam harantyjaj stabilnaści, a biznes nie baicca jaho, bo pakazaŭ svaju zdolnaść i žadańnie pravodzić reformy. Kiroŭnyja pasty ŭ SLD časta-husta zajmajuć kolišnija kamunisty — jak kiraŭnik Sajuzu Lešak Miller. Ale dla novaha pakaleńnia kamunistyčnaja minuŭščyna niekatorych palitykaŭ značyć niašmat.
Apazycyju levamu chaŭrusu ŭ parlamencie składuć liberały kštałtu z Hramadzianskaj platformy (apytańni abiacali joj prykładna 14% hałasoŭ) i ahrarniki ź Sialanskaj partyi (kala 12%). Jany ž mohuć stać partnerami SŁD pa ŭradavaj kaalicyi ŭ vypadku, kali levyja sami nia buduć mieć bolšaści ŭ parlamencie. “Salidarnaść” i Unija Volnaści majuć šancy patrapić u Sojm. Svaju rolu moža adyhrać i sialanskaje abjadnańnie “Samaabarona”, papularnaść jakoha apošnim časam raście.
U Polščy, jak u bolšaści eŭrapiejskich krainaŭ, źmianiajuć adzin adnaho levyja, pravyja, siarednija, stvarajucca bloki, chaŭrusy, ale chto b ni pryjšoŭ da ŭłady, pahrozy dla demakratyi, rynkavaj ekanomiki i atlantyčnaha sajuzu nie ŭźnikaje, i źniknieńnie z palityčnaha dalahladu niejkaje partyi nie aznačaje ŭcisku svabody.
Jazapat Zmysła
Vosiem polskich partyjaŭ: chto za što
Svaje partyjnyja śpisy na parlamenckich vybarach u Polščy zarehistravali 8 palityčnych partyjaŭ, što pradstaŭlajuć uvieś palityčny spektar. Paradak raźmiaščeńnia partyjaŭ u biuleteni vyznačaŭsia losavańniem, i žerabia, zdajecca, sapraŭdy ciahnuła ruka losu, nastolki admietnym atrymaŭsia hety paradak.
Pad pieršym numaram – pieramožca. Bačačy peŭnaść svajoj pieramohi, SLD-UP, čym bližej da vybaraŭ, rabiła svaje lozunhi ŭsio bolš universalnymi (“dziaržava – spraviadlivaja i tannaja”), a abiacanki bolš strymanymi (“pasprabujem dapamahčy ŭsim, ale heta nialohka”). Raniejšyja radykalnyja prapanovy – likvidacyja Senatu, skaračeńnie kolkaści ministerstvaŭ, spynieńnie pryvatyzacyi niekatorych dziaržpradpryjemstvaŭ, čystka specsłužbaŭ – apošnim časam prycichli. Prahrama atrymałasia biez sensacyjaŭ – u EZ pojdziem, ale na vyhadnych dla nas umovach; sialanam, šachcioram, nastaŭnikam damo dziaržaŭnuju padtrymku; stvorym umovy dla raźvićcia ajčynnaha biznesu j zamiežnych investycyjaŭ.
Druhi numar – u Akcji Wyborczej Solidarność (AWS), jakaja ŭžo daŭno nia pieršaja j nie druhaja siła ŭ krainie. Za čatyry hady znachodžańnia pry ŭładzie jana adšturchnuła ad siabie chaŭruśnikaŭ – centrysckuju Uniju Volnaści, razvaliłasia sama – z AWS vyjšaŭ ceły šerah partyjaŭ i asobnych palitykaŭ. Jaje razvalili ŭnutranyja supiarečnaści pamiž imknieńniem jejnaha ŭradu liberalizavać ekanomiku i žadańniem prafsajuznaha łobi zabiaśpiečyć pracoŭnym sacyjalnyja harantyi. Napiaredadni vybaraŭ AWS svajoj zadačaj ličyła “likvidacyju patalahičnych źjavaŭ u hramadzkim žyćci, chutkaje j paśpiachovaje ŭstupleńnie ŭ EZ, raźvićcio nacyjanalnaj navuki i kultury”. Hałoŭnym kozyram AWS byŭ “siamiejny pakiet” – šerah zakonaprajektaŭ, skiravanych na ŭsiebakovuju dziaržaŭnuju padtrymku šmatdzietnych, niebahatych i biespracoŭnych siemjaŭ. Najbolšaja prablema pravych u tym, što im nichto nia vieryć. Lozunh pravych “Inšyja šmat havorać – my ž źmianiajem Polšču”.
Treci numar – Unija Volnaści (UW). U jejnych šerahach – pieršy niekamunistyčny premjer Tadevuš Mazaviecki, “baćka polskich pieraŭtvareńniaŭ” Lešak Balcarovič, ministar zamiežnych spravaŭ Branisłaŭ Heremak i h.d. Adzin čas UW navat achryścili “partyjaj ułady”. Śmiarotny ŭdar pa UW naniesła źjaŭleńnie Hramadzianskaj platformy, što adabrała ŭ Unii bolšaść rasčaravanaha elektaratu – “čystych” liberałaŭ i maładych prahmatykaŭ.
Čaćvierty – navastvoranaja partyja “Samaabarona”. Na pačatku 90-ch heta była prafsajuznaja supołka sielskahaspadarčych rabotnikaŭ. Asnovu jaje składajuć fermery, jakija paśla bankructva abrali šlach “sialanskaha buntu” zamiest viartańnia kredytaŭ. Ichny pravadyr Andžej Leper viadomy tym, što zładziŭ kolki hučnych blakadaŭ aŭtamahistralaŭ i pahražaŭ paprasić prytułak u Łukašenki. Tady jon jašče nie vydavaŭ svaich namieraŭ zrabić palityčnuju karjeru, nazyvajučy prezydenta Kvaśnieŭskaha “najvialikšym hultajom krainy”, a Leška Balcaroviča “ekanamičnym idyjotam i bandytam”. Siońnia Leper kaža, što “pryjšoŭ čas razblakavać Polšču”. Hałoŭnym arhumentam, jaki jon pryvodzić, zaklikajučy hałasavać za siabie – “usie astatnija ŭžo napravilisia”. “Samaabarona” suprać ustupleńnia ŭ EZ i za ŭtrymańnie biednych koštam bahatych. Samaabaronaŭcy abiacajuć paśla prychodu da ŭłady šmat kaho pasadzić za kraty.
Piataja – partyja “Prava i spraviadlivaść”. Nazva partyi adnačasova źjaŭlajecca jejnym lozunham. Jaje kiraŭniki – braty-bliźniaty Lech i Jarasłaŭ Kačyńskija, dobra viadomyja z časoŭ “Salidarnaści” jak “ćviorda pravyja”. U partyi vysoki rejtynh – 8%, dziakujučy imidžu “samotnaha šeryfa, baraćbita z mafijaj i karupcyjaj” Lecha Kačyńskaha, jaki jon nabyŭ za hod pracy na pasadzie ministra justycyi. Hałoŭny punkt prahramy možna vykazać słynnaj frazaj “Złodziej pavinien siadzieć u turmie”. Partyja vystupaje taksama suprać eŭtanazii, abortaŭ, homaseksualnych šlubaŭ i źnižeńnia padatkaŭ, bo “nia taja sytuacyja”. Prapanoŭvajecca taksama časova adnavić śmiarotnaje pakarańnie.
Šostaja – Polskaja Sialanskaja Partyja (PSL). Adzinaja klasavaja partyja – sialanskaja. Za 10 hod paśla padzieńnia PNR jana zmahła zachavać svoj elektarat na ŭzroŭni 10–12% hałasoŭ. Polski palitolah praf.Unuk-Lipiński nazvaŭ hałoŭnym paradoksam isnavańnia PSL toje, što partyja, jakaja abaraniaje intaresy biednaha sialanstva, sama zacikaŭlenaja ŭ zachavańni hetaha słoju hramadztva, bieź jakoha nie było b i samoj partyi. PSL i jejny lider Jarasłaŭ Kalinoŭski deklarujuć “blizkaść da ludzkich spravaŭ”, h.zn. taho, što chvaluje ludziej u dadzieny momant, i kažuć, što nia varta abciažarvać palakaŭ novymi kłopatami, kštałtu reformaŭ. PSL havoryć pra “kantrol dziaržavy nad hałoŭnymi sektarami ekanomiki”, varoža stavicca da “ekanamičnaha liberalizmu i filazofii hramadzkaha ehaizmu”, vystupaje suprać “biezumoŭnaj adkrytaści” Polščy dla EZ i patrabuje 18-hadovaha maratoryju na prodaž polskaj ziamli inšaziemcam paśla ŭstupleńnia ŭ EZ.
Siomaja – “Hramadzianskaja Platforma” – u apytańniach nabiraje prykładna stolki ž, kolki i PSL. Platformaj kiruje tryjumvirat: biznesmen Andžej Alachoŭski, jaki na prezydenckich vybarach uvosieni 2000 h. nabraŭ 18% (druhoje miesca paśla A.Kvaśnieŭskaha), Donald Tusk, vice-maršałak senatu, dysydent z Unii Svabody i Maciej Płažyński, maršałak Sejmu, jaki vyjšaŭ z AWS. Jany stvaryli Hramadzianskuju Platformu, kab “dać Polščy šaniec”. A dla hetaha joj musiać kiravać kampetentnyja ludzi, dziaržava nie pavinna dušyć pryvatnuju inicyjatyvu, a dać hramadzianam dostup da adukacyi, harantavać biaśpieku i stvaryć adnolkavyja mahčymaści dla raźvićcia.
Apošnim numaram idzie samy marhinalny hramadzki ruch “Alternatywa”, što ŭtvaryŭsia ŭ sakaviku, kali z AWS vyjšła hrupa radykalna nastrojenych deputataŭ, jakija nie prymali liberalnaj palityki ŭradu Ježy Buzka. “Źmiani svaju dolu – alternatyva jość” – havoryć ichny lozunh, nad jakim bieła-čyrvonyja stužki polskaha nacyjanalnaha ściahu pierakreślivajuć zorački Eŭraźviazu. Farmalny lider Janina Kraŭs, niefarmalny – Tamaš Karvoŭski. Jany patrabujuć “spynić złačynnuju pryvatyzacyju”, “addać pad sud ministra dziaržaŭnaje majomaści”, “zachavać usieahulnuju vajskovuju pavinnaść” i, viadoma ž, skazać Eŭropie “nie”. Hety ruch abjadnaŭ 47 roznych subjektaŭ – pieravažna drobnych pravaradykalnych partyjaŭ, što paasobku nia mieli nijakich šancaŭ trapić u Sejm. U rejtynhach “Alternatyva” nabiraje nia bolš za 1%.
Siarhiej Rak
Estonija
Viartańnie eks-kamunista
Prezydentam Estonii byŭ abrany 73-hadovy Arnold Rujtel. Jon kaliści ŭznačalvaŭ Viarchoŭny Saviet Estonskaj SSR, stajaŭ na čale pieršaha parlamentu niezaležnaj Estonii, dvojčy sprabavaŭ skłaści kankurencyju na vybarach 72-hadovamu Lenartu Mery, jaki zajmaŭ pasadu prezydenta z 1992 h. Novy estonski prezydent — doktar sielskahaspadarčych navuk, jon byŭ rektaram Sielskahaspadarčaj akademii. Lenart Mery vykazaŭ zaniepakojenaść abrańniem eks-kamunista.
Ja.Z.
Suśvietnaja vajna z terarystami
Amerykancy nia majuć šancaŭ, a taliby — budučyni
Aŭhanistan znoŭ pryciahnuŭ da siabie ŭsieahulnuju ŭvahu. Kab nie paŭtaryć pamyłki, jakuju ŭžo nia raz rabili inšyja vorahi Aŭhanistanu, amerykancy zychodziać z taho, što adkrytaja vajna nie pryniasie im pieramohi.
I anijakaja pieravaha ŭ technicy ci ludzkoj sile nie dapamoža, bo, naprykład, sa 100 tysiačaŭ žaŭnieraŭ savieckaha vojska, jakija stajali ŭ Aŭhanistanie, u bajach brali ŭdzieł tolki 15 tysiačaŭ, a astatnija achoŭvali darohi, bazy, vuzły suviazi i inšyja abjekty infrastruktury.
Asobnuju ŭvahu treba źviarnuć na “chaŭruśnikaŭ” ZŠA: Pakistan i Iran siońnia na amerykanskim baku, ale ž u ich aktyvizujucca mocnyja isłamisckija partyi, a ŭ Pakistanie taksama značnaja kolkaść puštunskaha nasielnictva. Terarystyčnaja vajna moža raspaŭźcisia za miežy rehijonu.
Možna, zrazumieła, vojskaŭ u hory nia słać, abmiežavacca rakietna-bombavymi ŭdarami. Ale efekt budzie nulavy — u Aŭhanistanie niama čaho niščyć, bo tam ničoha niama naahuł. Tak, u 1998 h., pomściačysia za ŭzarvanyja ben Ładenam pasolstvy ZŠA ŭ Tanzanii i Kienii, amerykancy vypuścili pa Aŭhanistanie 80 rakietaŭ — tolki ŭ 6 razoŭ mieniej, čym pa Serbii. A talibam choć by što.
U amerykanskaj encyklapedyi, vydadzienaj u XIX st., jość artykuł Frydrycha Enhielsa pra Aŭhanistan, jaki raspačynajecca słovami: “Aŭhancy ŭžo daŭno stali b vialikim narodam, kali b nia ichnaja luboŭ da svabody i nianaviść da ŭsialakaj centralizavanaj ułady”. Navat kali amerykancy pieramohuć i, skažam, skinuć talibski ŭrad, ciažka ŭjavić, jak jany zdolejuć uparadkavać krainu. Heta nia Kosava, tut i nasielnictva šmat bolšaje, i kultura inšaja. Aŭhancy naŭrad ci zachočuć zasvojvać amerykanskija demakratyčnyja kaštoŭnaści. U hetym sensie Aŭhanistan prymušaje ŭspomnić Samali i niaŭdałuju amerykanskuju aperacyju tam na pačatku ery Klintana.
Talibaŭ možna tolki paškadavać. Bolšaść ź ich — maładziony, što nie pamiatajuć mirnaha žyćcia. Jany nia viedajuć nacyjanalnych tradycyjaŭ i historyi, aproč tradycyjaŭ svajoj vioski, dyj ad ich sprabujuć pazbavicca, kali tyja supiarečać prymityŭnamu isłamu pravadyroŭ ruchu. Jany ciomnyja navat u paraŭnańni z madžahiedami, što vajavali z SSSR i paśla ŭziaćcia Kabułu ŭ 1992 h. hladzieli z zachapleńniem mulciki ź Miki-Maŭsam u chołach niečuvana panskich dla hetych viaskoŭcaŭ hatelaŭ. Taliby nikoli nie žyli ŭ čałaviečych umovach, bo savieckaja ahresija vybiła z kalainy žyćcia jašče ichnych baćkoŭ. Mnohija ź ich naahuł vyraśli sirotami na čužynie. Paśla — prymityŭnaje navučańnie, vojska, aŭtamat. Usio. Mnohija ź ich tvaru žanočaha nia bačyli, bo aŭhanskija žančyny chodziać całkam zachutanyja, pakidajučy tolki dzirki dla vačej.
Darečy ŭ Kur'anie ani słova niama pra abaviazak žančynaŭ zakryvać tvar: hetaje “dapaŭnieńnie” daviali da “daskanałaści” ŭ Aŭhanistanie. Ź ciemrašalstvam treba zmahacca lubymi srodkami. Nielha tolki apuskacca da ŭzroŭniu ciemrašała.
Siarhiej Radštejn
Ńju-Jorku
Mahčymaści pavajavać
Za minuły tydzień, niahledziačy na prytojenaje radasnaje čakańnie častki śvietu, Ameryka nie palacieła ŭ prorvu, nie paciarpieła ekanamičnaj parazy, nia lasnuła. Adzinymi deficytnymi tavarami ŭ amerykanskich kramach zastajucca nacyjanalnyja štandary, jakija ciapier visiać ledźvie nie na kožnym domie, upryhožvajuć mašyny, kurtki, tečki, a taksama plakaty “Ja hanarusia, što ja amerykaniec”, “Tak, my pieramožam”.
Amerykanskaja trahiedyja zhurtavała amerykanski narod. Pahroza pomsty, jak na maju dumku, spraviadlivaj i, spadziajusia, chutkaj, hurtuje narod aŭhanski.
Što musić adbycca, kab zhurtavalisia biełarusy?
Ź Biełarusi čuvać roznaje. Niejki Kastuś pakidaje ŭ našaniŭskaj knizie “vodhukaŭ i prapanovaŭ” na Internecie: “Voś vam i Ameryka. Usio za hrachi, a ZŠA ŭ ich upieradzie planety ŭsioj. Kaliści heta pavinna było zdarycca. Pracuje biblijnaje “az vozdam”. A našym nacyjanałam treba mieniej zachaplacca henaj imperyjej”. Dzie ludziam tak hałovy napiakaje?
Voś što dzivić: pry ŭsioj spahadzie, spačuvańniach plebiejskaja radaść: niechta bolšy ad ciabie pavaliŭsia. Značyć, nia tolki ty słaby, i mocnyja mohuć być słabymi. Ale j mnie hetymi padziejami ŭ hałavie niešta zvaruchnuła. Prykładam, u 80-ja hady, kali chłapcoŭ majho vieku brali ŭ vojska, kazali: niachaj u maraki, na try hady, aby nie ŭ Aŭhanistan. Tam išła vajna, tam savieckija vojski na svaich aŭtamatach Kałašnikava padtrymlivali ŭrad, a amerykanskaja demakratyja dapamahała madžahiedam. Prykładna hetak tady jano hučała. Siońnia atrymoŭvajecca, što tyja samyja madžahiedy pahroza i Amerycy, i ŭsiamu nieisłamskamu śvietu, i niapravilnym musulmanam. Dyk chto ž tady, dvaccać hadoŭ tamu, mieŭ racyju?!
Ja nie patrapiŭ u Aŭhanistan. Mianie i jašče dziasiatak hetkich ža spałochanych, tolki z-pad mam, chłapcoŭ, kinuli ŭ asobny pakoj, kudy źbirali kandydataŭ dla adpraŭki ŭ Syryju. U Syryi Saviecki Sajuz vajny nia vioŭ. Adnak stałasia tak, što małady lejtenancik, naš verboŭščyk, zahulaŭ i trapiŭ na haŭptvachtu, i nas iznoŭ raskidali pa kamandach. Dva hady prasłužyŭ ja pad Maskvoj, u supraćpavietranaj abaronie, jakaja zapomniłasia adnym: heta my prapuścili samalocik na Krasnuju płošču.
Ciapier u mianie znoŭ jość mahčymaść apynucca ŭ Aŭhanistanie, užo z amerykanskaha boku, ale suprać tych samych vorahaŭ. Niebahata źmianiłasia?..
Lavon Jurevič
Made in China
Tekstylnyja fabryki ŭ Kitai pracujuć 24 hadziny ŭ dzień, kab zadavolić patrebu na ściahi ŭ ZŠA, dziela čaho navat spynili šyć ułasnyja štandary na ŭžo blizkaje kitajskaje nacyjanalnaje śviata. Ściah siaredniaha pamieru abychodzicca amerykancam pryblizna ŭ $1.
Piacihodka ŭstrymańnia
U metach zmahańnia sa ŚNIDam, ułady Svazylendu zabaranili maładym hramadziankam na praciahu piaci hod žyć połavym žyćciom. Dziaŭčaty, starejšyja za 19 hadoŭ, a taksama tyja, chto na dadzieny momant užo mieŭ seksualnyja znosiny, pavinny nasić na vopratcy admysłovyja čorna-čyrvonyja šarścianyja kutasiki, tady jak na vopratcy niavińnic jany musiać być žoŭta-błakitnymi. Apošnim na praciahu 5 hod zabaroniena nia tolki hublać niavinnaść, ale j nasić štany dy paciskać ruki mužčynam. A tym, chto pasprabuje spakusić cnatlivicu, pahražaje štraf, roŭny canie adnoj karovy (krychu bolej za 150 dalaraŭ). Ź miljona svazylendcaŭ bolš za 50 tys. užo pamierli ad chvarobaŭ, vyklikanych VIČ.
Markies z małatka
Nichto nie kupiŭ na aŭkcyjonie ŭ Barselonie viorstku ramanu Markiesa “Sto hod adzinoty” z 1026 papraŭkami aŭtara (startavaja cana — paŭmiljona dalaraŭ), jakuju JUNESKA abviaściła pomnikam litaratury. Urady Kalumbii i Hišpanii admovilisia jaje kupić, spasłaŭšysia na adsutnaść hrošaj, a amerykanskija ŭniversytety i antykvary nia brali ŭdziełu ŭ aŭkcyjonie z-za paharšeńnia ekanamičnaha stanovišča paśla teraktaŭ 11 vieraśnia. Inšyja rečy Markiesa, vystaŭlenyja na tym samym aŭkcyjonie, razyšlisia biez prablemaŭ.
S.R.
Kamientary