Biblijateka

Biblijateka

Ciotka i dziadźki

Ciotka. Vybranyja tvory. — Miensk: “Biełaruski knihazbor”, 2001

Ałaiza Paškievičanka — ci nie adzinaja žančyna, jakaja ŭvajšła ŭ spres mužčynskija školnyja padručniki litaratury (Hienijuš i Arsieńnieva tam zastavalisia niadoŭha).

Ciotka — buntarka i revalucyjanerka, adna ź pieršych biełaruskich feministak. Jana — klasyčnaja i razam z tym sučasnaja. Jejnaje pačuvańnie ŭłasnaj praŭdy — toje, čaho nie staje sučasnym biełaruskim palitykam i litarataram. “My damo! My — siła! My — prava!” — heta nia tolki hučnaja zajava, heta — zhoda ŭziać na siabie adkaznaść za ŭčynak. Tamu Ciotku lohka možna ŭjavić u našyja dni pobač z chłopcami z “Kraju” ci “Biełaha lehijonu”.

“Vybranyja tvory” Ciotki, što vyjšli ŭ vydaviectvie “Biełaruski knihazbor”, jašče raz paćviardžajuć sučasnaść piśmieńnicy. Mienavita piśmieńnicy, bo Ciotka — najpierš prazaik. Šmat jakija jejnyja apaviadańni hučać sučasna: paznajucca nie realii (usio ž stahodździe prajšło!), a charaktary, učynki, tendencyi. Karumpavanaść palicyi (“Razumnyja, dy nie na durnia napali”), biełaruskaja emihracyja (“Z darohi”) — nibyta pisanaje ŭ naš čas, tolki dziela “ezopavaj movy” pierajnačanaje. Pačytaŭšy “Vybranyja tvory” Ciotki, na jaje hladziš pa-novamu — nie chrestamatyjna-kananična. Bo ci jość u jakoj chrestamatyi źviestki pra toje, što Ałaiza Paškievičanka zasnavała padpolnuju hrupu ŭ… psychijatryčnaj klinicy? Vo dzie praŭdzivy avanturna-pryhodnicki raman z elementami satyry.

Zrešty, savieckaje imknieńnie padahnać Ciotčyn vobraz pad kananična-zastyły ŭ knizie ŭsio ž jość. Piarečańni vyklikajuć traktoŭki Ciotčynaha vobrazu, jakija padaje aŭtarka pradmovy j układalnica knihi Valancina Koŭtun. Prynamsi, mnie ciažka dać viery, što pseŭdanim Paškievičanki “Haŭryła z Połacku” aznačaŭ abaroncu (“archanioła Haŭryiła”) z aśvietnickaj biełaruskaj stalicy (Połacku), jak heta davodzić Koŭtun. Nie adzin Haŭryła ŭ Połacku! Dyk ci varta prypisvać Ciotcy ŭ hetym razie takija składanyja vobrazy, naahuł nie charakternyja dla jaje?

Ar.Šanski

Knižka pra naš seks

Terra Alba. Tom II. Homo venerius: seksualnaja prastora biełaruskaj kultury / Pad red. S.Danilenki. Miensk: Ekaperspektyva, 2001.

Kaliści ŭ interviju “Našaj Nivie” Zianon Paźniak skazaŭ, što seksu ŭ Biełarusi nie było i niama. Aŭtary hetaha zbornika pasprabavali asprečyć jahonuju tezu. Adno što pozirk jany skiravali ŭ historyju, tamu ichnyja daśledavańni biełaruskaj seksualnaj kultury (i bieskulturja) atrymalisia kabinetnyja, a nie palavyja. Ale mienš cikavaj ad hetaha knižka nia robicca.

Daśledčyk Edvard Zajkoŭski raspaviadaje pra seks u časy pahanskija. Falklornyja Maryna, Ullana, Kaciaryna, Kupała, Ciocia — voś našyja Venery j Afradyty. Pobač — hieraini narodnych tvoraŭ nie takich dalokich časoŭ — Janička, Marysia, kuma i h.d., jakija praciahvajuć luboŭnyja tradycyi. Za savieckim časam u seksualnym falklory pačali źjaŭlacca budaŭniki “śvietłaj budučyni”:

U łaźni babańki miasisty

Iznyvali ad taski,

Tut zachodziać kamunisty,

I va ŭsich – balšaviki.

Razabraŭšysia ź jazyčnictvam i falkloram, aŭtary “Prastory” pierachodziać da časoŭ siaredniaviečnych. Daśledavać tut jość što, bo “pra heta” možna pračytać i ŭ šmatlikich dakumentach, i ŭ memuarach tych časoŭ. Aŭtary “Prastory” skarystalisia z usich asnoŭnych i lohka dastupnych histaryčnych krynicaŭ. Časam roznyja aŭtary zhadvali ŭ svaich pracach adny j tyja samyja knihi, navat cytaty ŭ roznych artykułach sustrakalisia adnolkavyja. Vidać, što vialikaje ŭražańnie na našych sučaśnikaŭ zrabiła apisańnie žanočaha stroju na bali XVIII st.: “hrudzi byli zusim adkrytyja i navat ničym nie prykrytyja”… Temy, što lažali na pavierchni, užo “prykrytyja”. Ciapier treba “kapać” hłybiej. Tak, zastałasia nieaśvietlenaj rola seksu ŭ zaniapadzie Rečy Paspalitaj i jaje padziełach. Kali ŭ pačatku XVIII st. naš dobry karol Aŭhust Mocny, što mieŭ niekalki dziasiatkaŭ pazašlubnych dziaciej, pasprabavaŭ spakusić žonku adnaho Višniavieckaha, heta vyklikała skandał i abureńnie ŭ šlachieckim asiarodku. A ŭ kancy taho ž stahodździa senatary, ministry i dyhnitaryi ŭžo ličyli za honar, kali rasiejskija pasły ŭ Varšavie karystalisia ichnymi sužonkami. Heta byŭ jak znak łaski, davieru, jak płata za maskoŭskaje zołata, što sypałasia ŭ ichnyja kišeni. Ad padziełu žonki z zamiežnym pasłom da padziełu ŭłasnaj dziaržavy — adzin krok.

XIX st. zastałosia pa-za ŭvahaj aŭtaraŭ “Prastory”, XX-mu pryśviečanyja tolki dva artykuły: “Seksualny hvałt u biełaruskaj savieckaj litaratury” (Viktar Žybul daśleduje 20-ja hady) i “Adlustravańnie prablemy abortaŭ i prastytucyi ŭ biełaruskaj savieckaj litaratury 20—30-ch h. XX st.”. Pačynalniki biełaruskaj savieckaj litaratury nie abminali zabaronienych paźniej temaŭ i zaŭvažali zahannyja źjavy: “Ty zaŭsiody staiš na paneli…” Receptam pieravychavańnia ličyłasia hramadzkaja praca, jak i ŭ hetym vieršy Broŭki. Addali daninu zmahańniu z prastytucyjaj Andrej Aleksandrovič, Jurka Lavonny, Aleś Harodnia i šmat chto jašče. Vidać, prablema isnavała! A seksualny hvałt u litaratury 1920—30-ch maje vyrazny klasavy charaktar. Hvałtaŭnikami vystupajuć biełapalaki, čechasłavaki, manachi, syn papa — były aficer carskaj armii. Achviary hvałtu ŭ asnoŭnym kamsamołki — “najvyšejšy seksualny ideał” taho času. Heta zaŭvažna i ŭ parodyi Alošy dy Svena (Anatola Volnaha i Lavona Savionka) na Michasia Zareckaha, dzie abjektam zamiłavańnia vystupaje… Alaksandar Kieranski:

O, Kieranski – kručynavaja radaść maja!

Tvaje dzivosnyja formy ja pamiataju…

Ja ŭsio pamiataju!..

…………………

O, kab jon byŭ kamsamołkaj!..

Raździeły knihi “Archeota” i “Bibliotheca” — dadatak da navukovych artykułaŭ. Tam mieściacca archiŭnyja i apublikavanyja materyjały pra biełaruski seks: pieśni, prypieŭki, epihramy, vytrymki z pryhožaha piśmienstva. Jość tam i sudovaja sprava XVIII st. pamiž panami Saplicami j Mickievičami. Adam Mickievič (prodak i ciozka paeta) zhvałciŭ panienku Saplicu — “hvałtoŭna ździekujučysia… hvałt i hańbu ŭčyniŭ”, što, peŭna, adbiłasia ŭ słavutym “Panu Tadevušu”. Apracavaŭšy “seksualnuju prastoru”, układalniki zbornika źbirajucca pryśviacić jahonyja nastupnyja vypuski prablemam socyjumu, śmierci, charču, Biblii ŭ kultury biełarusaŭ i h.d. Tom I “Terra Alba” vypadaje z hetaha šerahu, bo byŭ pryśviečany tvorčaści Arkadzia Kulašova.

Valery Paźniakoŭ