Štoranicy małaja Franka chadziła pa śviežyja bułački na Kojdanaŭskuju. Ad jaje dvara na Niamizie da kramy ślapoha Macieja zusim niedaloka, ale Franka štorazu vybirała inšy kirunak, kab pabłukać pa niamiskich labiryntach, ci, naadvarot, šybavała naprastki, abminajučy vuhły dy vyhbiny.
Jašče Franka lubić chadzić paŭz vyhbiny ŭ damoch. U ichnaj prysieni vilhotna i chaładnavata, jak, napeŭna, byvaje ŭ muravanym kałodziežy. Kroki hučać hułka, a luby ŭzhałos adbivajecca ad tynkavanych ścienaŭ čužym nutranym hołasam. Dziŭnaja reč, ale ŭ hetym zmračnavatym miescy skroź brukoŭku prabilisia dźmuchaŭcy. Ichnyja kvietki nie takija vializnyja i jaskravyja, jak u Haradzkim sadzie, dyj ściablinki zanadta daŭhija i tonkija. Hetyja dźmuchaŭcy nahadvajuć samu Franku. Takaja ž jana kvoleńkaja i chudzieńkaja, z pušystaj bialavaj hryŭkaj dy koskami.
Franka žyvie z babulaj u kamorcy na paddašku staroj niamiskaj kamianicy. Franka — sirata: maci pamierła, tolki paśpieŭšy padaravać joj žyćcio, a baćka zahinuŭ hod tamu ŭ viaźnicy, razam ź siabram, dziadźkam Alhierdam Ryževičam, tak i nie zvadziŭšy svaju Franku na majski kirmaš, kab pakazać tam roznyja dzivosy.
Dyj nie da zabavak ciapier. Taki biadotny čas im vypaŭ, jak kaža Frančyna babula. Zrešty, jak kamu. Uviečary pa vulicach raźjaždžajuć ekipažy, u Haradzkim sadzie hulajuć darosłyja dzieŭki i chłopcy. A tym časam u Bernardynach, na druhim paviersie, žaŭniery vartujuć źniavolenych. Šmat ich i ŭ inšych mienskich viaźnicach. Jany paŭstali suprać cara, a car akazaŭsia macniejšy. Jon navat złaviŭ i zabiŭ u Vilni samaha hałoŭnaha paŭstanca. Tak kazali... Choć dla Franki samym hałoŭnym byŭ tatka. I Franka pamiataje, jak było joj dobra razam ź im. Voś i pa bułački jana chodzić štodnia tamu, što tak było za tatam. Jana viartałasia z łaŭki, a harbata ŭžo čakała na stale...
Ciapier harbatu zaparvaje babula, kali tolki paśpiavaje ŭpravicca da ranišniaj imšy. Jana štodnia ciahniecca na Kalvaryju, ažno za siem viorstaŭ ad horadu — dobra, kali chto padviazie. Na Kalvaryi dobry ksiondz i zručny pahorak dla apošniaha prystanku, da jakoha babula daŭna pryhladajecca, niby spadziejučysia pryzvyčaicca. Tam ciša i spakoj, pahorki i łuhi navokał, a da Załatoj Horki, dzie taksama mohiłki, viecier danosić hrukat i laskat horadu.
Dzie sapraŭdy ciša, dyk heta na Niamizie zranku. Nie z taho boku, dzie pluskoča paśla daždžoŭ rečka, a ŭ hłybini dvaroŭ, dzie treba zadzirać hałavu, kab pabačyć, jak biazhučna płyvuć abłoki. Byvała, haradzki pievień raniej času ściahvaŭ nieciarplivaj dziubaj prazrystuju aponu cišyni z kryvych dachaŭ dyj ahałošvaŭ sonnaje navakolle chrypłavatym vitańniem. I tady pačynali rypieć draŭlanyja schody i koły, brazhatać zamki i klamki, fyrkać koni, łopać kryłami žaŭnierskija portki na viaroŭcy la špitalu.
Franka musiła śpiašacca, bo kali babula siońnia nia pojdzie da Kalvaryi, to abaviazkova raspaviadzie historyju. Babula sapraŭdy zastałasia doma, bo duža łamiła siaredzinu. Jana miakka tupatała pa rypučych maśničynach, i Franka dumała, što staraja padobnaja da dreva, na jakim viecier pakidaje svaje ślady. Varta tolki ŭhledziecca ŭ jaje tvar, ruki, pastavu. “Adkul, babula, biareš moc tak daloka chadzić, mianie dahladać?” — nieadnojčy pytałasia ŭnučka, i taja zaŭždy ŭśmichałasia ŭ adkaz: “Kožnaha ranku kliču da siabie ŭ hości Śpiešku dy Achvotku”.
Paśla śniadanku babula razharnuła Bibliju dy pačała čytać uhołas, vodziačy palcam pa radočkach: “...Noj čakaŭ sorak dzion. Adčyniŭ akno źvierchu kaŭčehu, vypuściŭ krumkača, vialikuju čornuju ptušku, nazad krumkač nie viarnuŭsia...” Franka razoŭ sto čuła hetuju historyju i ŭsie sto razoŭ dumała pra krumkača. Jahonaje nieviartańnie, palot u nikudy chvalavaŭ jaje i duža zachaplaŭ. Jana nia dumała pra jahonuju śmierć — chutčej pra tuju biaźmiežnuju prastoru, jakaja adkryłasia jamu i jakuju jon nios na svaich kryłach.
Tym časam u dźviery ichnaj kamorki hučna pahrukali. Franka kinułasia adčyniać dy nieŭzabavie pryviała da babuli ŭ kuchniu staroha Chaima Staryfurmana, susieda nasuprać, amatara pahutaryć z razumnaj pani dy padzialicca apošnimi navinami.
— Šanoŭnaja pani Domna! Kab ja tak žyŭ reštu svajho žyćcia! Navošta słuchajecie ślapoha Macieja, a nia chodzicie ŭ kandyteryju Fohiela na Zboravaj? Jahonaje ciestka pa apošnich varšaŭskich receptach! Z makam, cukatami, cynamonam! A jahony strudziel, a chały z cybulaj! Smakata! Bo moj stary nos čuje duch Maciejevaj łaŭki na vašaj kuchni.
— Nu dyk u čym sprava, Chaim? Siadaj častujsia. A ślapy Maciej nas nikoli nia kryŭdzić. Zaŭždy ŭsio śviežaje pradaje, a to j tak daje, u pamiać ab Jakubie...
— Tak, tak, ałaŭ ašałom, dobry byŭ Jakub-čałaviek... A ci čuli vy toje, što čuŭ siońnia ja na rynku? U Miensku — niespakoj. Zaŭčora znoŭ vynosili ahromnistyja skryni z knihami z Bernardynaŭ, usio im miesca mała. A ŭ toj pakoj iznoŭ chłopcaŭ napchali što sieladcoŭ, dyj kamisija tam užo zasiadaje, usio sudzić dy radzić, što ź imi rabić. A šybienicaŭ, kažuć, za Lachaŭkaj novych panarabili, prosta žach! I sałdaty nyšparać pa mieście, jak tyja hančaki, usio niekaha vyniuchvajuć... Dy vy nie pałochajciesia tak! Darujcie staromu Chaimu za bałbatniu... Lepiej pasłuchajcie, što skažu: u niadzielu — kirmaš. Hubernatar zahadaŭ rychtavać plac na Trajeckaj. Bačyŭ užo siońnia: na moście mora vazoŭ z tavaram. Usie tudy pruć! Kupcoŭ panajechała adusiul. Bo jak ža ž — majski kirmaš u Miensku. A dzie fest, tam i ja jest! A pani ci pojdzie?
— Musić, nie, Chaimie, raschvarełasia ja niešta. A voś Franku pušču — niachaj na dzivosy kirmašovyja pahledzić. Bajusia tolki, kab čaho nia stałasia ź joj u taki čas...
Franka z radaści ŭskočyła z nahami na łožak i trochu pahojsała pa miakkaj koŭdry. Nastroj vyras da niabiosaŭ.
A nieŭzabavie nadyšła j taja ranica.
Franka jak zvyčajna vypraviłasia z domu, ale pajšła trochu inšaj darohaj, naprastki da Vierchniaha horadu, minajučy znajomyja kvartalčyki. Navat chałodnaha šaŭca pabačyła tolki zdalok. Chacieła pamachać rukoj, dy schamianułasia j ledź nie zaśmiajałasia: jon ža i zblizu siadzić nasupam dy, musić, i nia viedaje, jak taja Franka vyhladaje. Narešcie ciesnyja dvoryki zastalisia zzadu, i Franka ŭvajšła ŭ cień vieličnaj maŭklivaj sparudy, la jakoj stajała vieža z hadzińnikam i pačynaŭsia plac z pryhožymi kamianicami i chramami. Kali pierakročyć jaho naciańki, akurat trapiš na most — pierachod da Trajeckaj hary. Hadzińnik pakazvaŭ siomuju ranicy, i horad užo pračnuŭsia. Dachi byłych kaściołaŭ adkidvali vostryja cieni, i Franka z bolem paznała viežy Bernardynaŭ. Jak moža jana radavacca siońniašniamu dniu, kali viedaje, što tam čakajuć na śmierć takija ž, jak jaje tata, maładyja mužčyny, u jakich, mažliva, taksama jość doma małyja Franki?
Ale natoŭp ludziej padchapiŭ jaje na moście i vynies na Trajeckuju haru. Kala samaje makaŭki toŭpilisia kalosy j ekipažy, a za imi na roŭnaj placoŭcy stajali stały i kramki, jatki dy šapiki. Šumlivy vir ludzkoha homanu tolki nabiraŭ mocy i hniaździŭsia pakul uviersie, učapiŭšysia za vierchaliny starych drevaŭ. Praź jakuju hadzinu ŭsio źmiašałasia i pierakuliłasia. Kryki handlaroŭ i muzyka, iržańnie spałochanych koniej, zvon bitaha posudu, halokańnie natoŭpu ŭtvaryli razam vichuru, jakaja padchapiła Franku, paniesła kudyści ŭsiaredzinu, dzie miakka apuściła, začaravanuju, na łapik pustoha bruku. I jana ŭžo nia viedała, u jakim baku Niamiha, a ŭ jakim Kamaroŭskaje bałota.
Raptam Franka pačuła praz homan ptušynyja kryki i pracisnułasia ŭ toj bok. La kletki z krumkačom i papuhajem stajaŭ chudarlavy mužčyna i pakazvaŭ takija čakanyja Frankaj dzivosy. Papuhaj niema kryčaŭ roznyja słovy, a krumkač mocnaj dziubaj achajna padymaŭ patrebnyja kartki ź ličbami, kali chudarlavy zadavaŭ jamu arytmetyčnyja zadački. Potym krumkač vitaŭsia i kukarekaŭ, nazyvaŭ rypučym hołasam čałaviečyja imiony i navat śmiajaŭsia. I Franka śmiajałasia razam ź im. Jana ŭžo nie adychodziła ad hetaha miesca — hetak joj spadabaŭsia chudarlavy i jahonyja daśviedčanyja ptuški.
Franka nie zaŭvažała, jak praz natoŭp da jaho čas ad času praciskalisia niejkija ludzi, štoś tajemna pieradavali i chavali ŭ skinutaje da kučy ryźzio. Abudziŭ jaje žanočy lamant i streły. Na chudarlavaha nakinulisia ŭzbrojenyja sałdaty. Franka nie paśpieła duchu pieravieści, jak mužčyna ŭžo lažaŭ na bruku, a sałdaty vyciahvali z kučy ryźzia strelby j pistalety. Natoŭp syšoŭsia, pahłynajučy achviaru z katami, a la noh Franki zastałasia lažać pierakulenaja kletka z pamiatymi, raschrystanymi ptuškami, dy para-druhaja piorak, kružlajučy, pavolna apuskałasia na ziamlu...
Dziaŭčynka dryhotkimi rukami pastaviła pierakulenuju kletku i rasčyniła dźvierki. Jana raptam vyrašyła, što sałdaty mohuć viarnucca i zabrać ptušak. Ahałomšany papuhaj uźlacieŭ na blizkaje dreva i, učapiŭšysia za suk, źnieruchomieŭ usioj pastavaj, utaropiŭšy vočy ŭniz na zybučaje mora hałoŭ. Krumkač, zrabiŭšy koła, rašuča ŭźniaŭsia ŭ nieba i zhubiŭsia z vačej.
Franka panura viartałasia na Niamihu. U jaje treślisia ruki, a vočy nibyta razvučylisia mirhać i tym bolš štości bačyć. Doma było cicha i markotna: babula, vidać, vypraviłasia da Kalvaryi. Franciška zabrałasia pad koŭdru i doŭha lažała amal biaz ruchu. Na vulicy chutka ściamnieła. Sutońnie ŭ pakoi nieŭprykmiet zahuścieła, i rečy zhubili svaje abrysy. “Čamu niama babuli?” — uschapiłasia Franka, ale supakoiła siabie dumkaj, što taja mahła zastacca na noč u Kalvaryjskim prytułku. Daviałosia ŭstać, zapalić lampu, iznoŭ sieści na łožak, padcisnuŭšy kaleni. Cieni varušylisia, i znajomyja pradmiety rabilisia zybučymi, vyciahvalisia ŭdoŭžki j ušyrki.
Pahlad upaŭ na žaleznuju skrynku na kamodzie. Franka viedała, što ŭsiaredzinie jaje šče adna skrynka, a ŭ joj ichnyja hałoŭnyja skarby: testament babulčynaha baćki Vincenta Vajnoviča dy załataja manetka. Na pačatku zžaŭciełaha perhamentnaha arkušu drobnymi litarkami jaje pradzied napisaŭ: “... i že ŭsie rečy na śviecie stvoranyja niščejuć i ku vykanańniu prychodziać. Nia tolki ziamla, ale i ŭvieś okruh niabiesny, sonca i miesiac sa ŭsimi azdobami svaimi źniščajuć i admienu mieci musiać...”
Dziŭnyja słovy... Jakim byŭ jaje pradzied? Testament byŭ napisany tady, kali Franki nie było na śviecie, jašče doŭha nie było. A što adbyvałasia ź joj u hety čas? Adnojčy jana pryśniła pradzieda. Jany doŭha razmaŭlali ab niečym. Pračnuŭšysia tady, Franka raspaviała son babuli. “Ja bačyła tvajho baćku. Ty mnie vieryš? Heta było nia tut, a na niebie, jašče tady, kali navat ty nie naradziłasia na śviet...”
U testamencie zhadvaŭsia Frančyn tata, dziedaŭ unuk Kuba. Pavodle testamentu siamja Vajnovičaŭ mieła dvor na Jurjeŭskaj i apteku “kala ratušy”. Na ichnaj kuchni da siońnia słužać niekalki šklanych kvartaŭ i butelek niazvykłaj formy siniaha i zialonaha koleru, a taksama miedzianaja stupka z taŭkačykam. Bolej ničoha niama. A hałoŭnaje — niama ciapier i tatki.
Franka ŭzdychnuła, pakłała ŭsio na miesca, zhasiła śviatło i zasnuła. Pračnułasia ad šorhatu padešvaŭ, hłuchich hałasoŭ, niajomkaha pachiekvańnia la ichnych dźviarej... Na parozie stajali jakijaści ludzi. Franka paznała Chaima Staryfurmana. Ź im byŭ vysoki mužčyna ŭ doŭhaj čornaj vopratcy — ksiondz z Kalvaryi, pra jakoha stolki dobraha čuła ad babuli...
Usio, što adbyvałasia dalej, nahadvała son-bahnu, ź jakoha niemažliva vykaraskacca. Zdranćviełuju ad pačutaj horkaj viestki Franku pavieźli za horad, tudy, dzie siarod lesu, bałot i łuhoŭ stajaŭ stromki kalvaryjski kaścioł. Babulu pachavali na tym samym pahorku, jaki jana zaprykmieciła. Adno, čaho nia viedała Franka, — ci paśpieła babula pryzvyčaicca da svajho novaha prystanku. Potym jany siadzieli ŭ Kalvaryjskim prytułku dla ŭbohich, i ksiondz Łaŭrynovič uhavorvaŭ jaje zastacca tut nazaŭsiody. Franka chitała hałavoj i nijak nie mahła rasčapić źbialełyja palcy.
Staryfurman pavioz jaje nazad da pustoha domu na Niamizie. Niekalki dzion Franka nie vychodziła na dvor. Jeła letašnija sušanyja hrušy i ssochły chleb. Jana zastałasia adna ŭ ahromnistym śviecie, tolki praniźlivyja skraźniaki hetaha darešty pustoha śvietu pracinali jaje naskroź. Na treci dzień da jaje prylacieŭ krumkač.
* * *
Pa mierkach svajho plemia krumkač byŭ jašče małady. Ad momantu, kali jon vyłupiŭsia ź plamistaha zielenavataha jajka, minuła mo hadoŭ piaćdziasiat, i bolšuju častku svajho žyćcia jon pražyŭ u mieście. Jahonaja šmatlikaja radzina dasiul hniaździłasia ŭ hai, što atačaje Tatarskaje bałota, i zredku nienadoŭha zalatała ŭ miesta. Krumkač ža, naadvarot, lubiŭ duch horadu.
Pieršym jahonym prytułkam byŭ dach staroj ratušy, dzie jon mieŭ vialiki schron bliskučych rečaŭ, jakija dbajna zasoŭvaŭ u ščyliny miž dachoŭkaj. Tut byli škielcy, manetki, zhublenyja ŭ bruku, ŭpryhožańni i ćviki ad padkovaŭ, huziki. Vabiła jaho hetaje miesca i mažlivaściu čuć muzyku, jakoj časam strumieniŭsia ŭvieś budynak i jakaja vyciakała praz vokny dy dachavyja akiency vonki, uzdymajučy navat letašniuju listotu, što kružlała vakoł krumkača ŭ rytmach mazurki j valsu.
Ale muzyka ŭ ratušnym teatry hučała ŭsio radziej, budynak usio čaściej zastavaŭsia pusty, sam-nasam pasiarod šumnaha placu. Mienskamu hubernataru, vidać, nadakučyła štodnia bačyć z akna svajho kabinetu hodnuju maŭklivuju pastavu ratušy. I adnojčy da jaje pryviali rotu aryštantaŭ. Zahučali kamandy, zatraščali doški, pakacilisia kamiani, zaźvinieła škło, pierunom hrymnuła miedzianaja blacha, i krumkač palacieŭ, navat nie paśpieŭšy zabrać svaje bliskučyja skarby. Takaja muzyka była jamu niedaspadoby.
Užo nia pieršy raz pakidaŭ jon nasiedžanaje miesca. Hadoŭ dziesiać tamu daviałosia ratavacca ad pažaru, što achapiŭ i źniščyŭ pałovu dvaroŭ na Francyskanskaj i Zacharjeŭskaj. Jon navat bačyŭ taho apojka-furjera, jaki, šukajučy ŭ ciemry manety, što vykacilisia ź jahonych kišeniaŭ, zapaliŭ puk sałomy. Viecier, jaki niemaviedama adkul biarecca na miescy pažaru, raźnios vohnišča pa haračych ad dzionnaj śpiakoty dachach, adtul jano sypałasia i liłosia na draŭlanyja chlavy i płaty, liznuŭšy navat vialiki budynak Pałaty dziaržaŭnaj majomaści.
Adnojčy, pieraciahvajučy svaje cacki ź miesca na miesca, krumkač pačuŭ śpievy z-pad dachu viežy Bernardynaŭ. Mužčynskija hałasy vyciahvali melodyju, ad jakoj čornyja lśnianyja krumkačynyja piory, zdajecca, zichacieli viasiołkaj. U mužnyja intanacyi ŭplatałasia takaja piaščotnaja nota, što ŭparu było zhubić serca. Śpievy čulisia z zakratavanych voknaŭ byłoha klaštaru. Z taho dnia krumkač časta siadzieŭ na jaho dachu.
Mienavita tam i adbyłosia ź im prykraje zdareńnie. Było cicha i soniečna. Pavuta, jak uletku puch, zavarožvajučy i zakałychvajučy, pavolna płyła ŭ pavietry. Krumkač pavadziŭ dziubaj i nibyta źnik, pravaliŭšysia ŭ son. A pračnuŭsia ad blasku ŭ vačoch. Na ziamli pad hłyžakom štości pryvabliva zichacieła. Jon niačutna źlacieŭ uniz, zhubiŭšy na imhnieńnie pilnaść, i tut ža z rezkim uskrykam pakaciŭsia pa bruku. U jaho paceliŭ capkom niejki durnavaty stary, jaki, sam kulhajučy, paškandybaŭ da paranienaj ptuški.
Biezdapamožny krumkač namahaŭsia abapiercisia na dziubu, kab uźniacca na łapy, ale taja niaŭdała saślizhvała z pukatych kamianioŭ. Stary nabližaŭsia, i namier jahony byŭ vidavočny. Raptam mocnyja ruki padchapili krumkača i, aściarožna skłaŭšy jahonyja kryły, zasunuli pad kurtku — tudy, dzie biłasia ciopłaje serca. Vysoki chudarlavy čałaviek adnios uratavanuju ptušku ŭ svaju kamoru la Ihumienskaj zastavy, i jany pačali žyć razam.
Chudarlavy nia tolki lekavaŭ krumkača, ale j navučaŭ jaho ŭsiu zimu roznym dzivactvam. Krumkač byŭ ciamki, ź lotu paŭtaraŭ navuku za čałaviekam. Zaŭvažaŭ i tajamnicu, jakaja žyła ŭ hetaj kamorcy. Krumkač usłuchoŭvaŭsia ŭ niahučnuju hamonku siabroŭ chudarlavaha, kali jany siadzieli za stałom, čuŭ pach žaleza i porachu, kali chudarlavy čyściŭ unačy zbroju. A adnojčy pačuŭ ad jahonych haścioŭ znajomuju pieśniu, jakuju piajali źniavolenyja ŭ bernardynskich murach. Usio było dobra tut: i ježa, i navuka, i viasiołaja ptuška-papuhaj pobač, adno što nie chapała nieba, jahonaha biaskrajniaha abšaru.
Pry kancy viasny chudarlavy pasadziŭ svaich hadavancaŭ u samarobnuju kletku i panios u horad, u samuju hurmu žycharoŭ. Jany halokali, machali rukami, zazyvali, čaplali druhich za vopratku, hučna śmiajalisia. Vybraŭšy miesca, chudarlavy raspačaŭ pradstaŭleńnie. Krumkač spraŭna ciahaŭ kartki ź ličbami, hukaŭ słovy, machaŭ u takt žalejcy kryłami. Papuhaj taksama zavučana paŭtaraŭ śmiešnyja frazy, i ŭsio išło jak śled.
Siarod natoŭpu krumkač zaŭvažyŭ bialochieńkuju hałoŭku z ružovaj chustačkaj na šyi. Dziaŭčynka hadoŭ dziesiaci zavarožana hladzieła na jaho i radasna ŭśmichałasia. Padychodzili i adychodzili dziadźki i ciotki, zredku prabiahali dzieci, a dziaŭčynka ŭsio stajała i hladzieła na ichnaje pradstaŭleńnie. Krajem voka krumkač zaŭvažaŭ i starych znajomcaŭ chudarlavaha, što padychodzili da jaho i ŭpotajki chavali niešta pad hrudu ryźzia. Krumkač viedaŭ, što jany chavajuć.
A dalej adbyłosia zusim niedarečnaje. Postaci ŭ mundzirach źjavilisia jak z-pad ziamli. Ružejny streł sypanuŭ uhoru ścižmy vierabjoŭ. Krumkač pabačyŭ tolki vałtuźniu, tupacieńnie, cieła chudarlavaha na ziamli i nieruchomuju dziaŭčynku ŭ ružovaj chuścincy z šyroka raspluščanymi vačyma.
Ad hvałtoŭnaha šturšku kletka zvaliłasia z usłončyka, i papuhaj z krumkačom, lasnuŭšysia dziubami adzin ab adnaho, raspłastalisia ŭskudłačanym kamiakom na dracianych prentach. Važdanina, usčataja kolki chvilinaŭ tamu, patrochu ścišałasia, ale da ptušak nichto nie padychodziŭ. Nohi ŭ razmaitym abutku šorhali ŭzboč kletki, uzdymajučy ŭ pavietra pył i šałupińnie, a ratunku ŭsio nie było. Raptam kletka nierašuča varuchnułasia i stała na raniejšaje miesca. Tonkija palčyki razbłytali matuzok na dźviercy, i ptuški, hublajučy piorki, uźnialisia ŭ pavietra. Krumkač, zirnuŭšy jašče raz uniz na natoŭp, skiravaŭsia ŭ bok Vierchniaha horadu.
Pralatajučy nad Śvisłačču, jon raptam zhadaŭ, što raniej bačyŭ tuju dziaŭčynku z kirmašu. Jana kaliści špacyravała pa Kojdanaŭskaj u bok Niamihi, niesučy ŭ košyku haračyja bułački, a jon tym časam siadzieŭ na balaśniku ŭ prysieni haroškavaha dreva, čakajučy jakoj skarynki ad pamahataha ślapoha Macieja. Samotnika-krumkača pryvablivaŭ duch śviežaśpiečanaha chleba, jaki, dalatajučy razam ź vietram da viežy, kazytaŭ jahonyja prykrytyja vusikami nozdry, nastrojvaŭ zaŭsiody na hieraičny ład.
Ad padziejaŭ na kirmašy prajšło kolki času, ale ni chudarlavaha, ni dziaŭčynki krumkač nia bačyŭ. Kamora na Ihumienskaj zastavie stajała pustaja, na dachu hadzińnikavaj viežy pasialilisia inšyja ptuški, i krumkač vyrašyŭ znajści dziaŭčynku ŭ ružovaj chustačcy.
Niekalki dzion zapar jon lotaŭ uzdoŭžki Niamihi, što nahadvała źvierchu piarestaha cmoka. Strakatyja dachi dybilisia kryvymi linijami, raśsiakajučy miežy kvartalčykaŭ i ŭnutranych dvaroŭ. Na treci dzień krumkač znajšoŭ dziaŭčynku.
* * *
Franka adrazu paznała razumnuju ptušku chudarlavaha i amal nie ździviłasia. Prosta joj stała krychu ciaplej. Z taho času krumkač štodnia prylataŭ da znajomaha domu. Spačatku ŭładkavaŭsia na haŭbcy nasuprać jejnaha akna, zazirajučy za ciomnaje škło, potym pierabraŭsia na cahlanaje padvakońnie. Franka adčyniała fortku, i krumkač časam siadaŭ na jaje, razhojdvajučy svaim ciažaram rypučuju akanicu. Z pakojčyka ciahnuła žytłom, ale žytłom ubohim, pakinutym... Jahonaje zorkaje pilnaje voka razhledzieła navat załatuju manetku, jakuju Franka časam dastavała z žaleznaj skrynki.
Na svaje skarby krumkač zabyŭsia, niejak zhubiŭ da ich cikavaść. Pałovu leta jany z Frankaj prabyli razam. Jana znoŭ pačała chadzić pa bułački i potym z krumkačom (jana — za stałom, a jon — za škłom na padvakońni) śniedać. Babuliny prypasy skančalisia, hrošy taksama, ale Franka nia dumała pra zaŭtra. Joj dapamahaŭ stary Chaim, inšyja susiedzi, a hałoŭnaje — tut byŭ jejny dom, i jaje štodnia naviedvaŭ niezvyčajny siabra. Adnojčy jana pajechała na Kalvaryju da babuli, i jon užo čakaŭ jaje tam, a kali viartałasia na vazku dobrych ludziej da Miensku, paznała jaho ŭ niebie nad hałavoj i navat machnuła chuścinkaj. Kalvaryjski ksiondz iznoŭ umaŭlaŭ Franku zastacca ŭ prytułku, ale jana admoviłasia.
Adnaho razu krumkač bačyŭ praz šybu, jak da Franki ŭ pakoj zavitali nieznajomyja ludzi. Paśla dziaŭčynka chadziła smutnaja i płakała. Nieznajomcy prychodzili jašče kolki razoŭ, a paśla Franka źnikła. Jon prylataŭ, ale fortka nie adčyniałasia i za škłom była ciamreča.
Minała rešta leta. Franka nie znachodziłasia. Tolki pad siaredzinu vosieni jon vypadkova sustreŭ jaje. Pa Alaksandraŭskaj u bok Rakaŭskaha pradmieścia ciahnuŭsia šerah dziaŭčat u praviejnych šarych palitončykach. Heta byli vychavanki prytułku dla dziaciej-sirotaŭ. Siarod ich krumkač i zhledzieŭ Franku. Sumnaja pracesija cicha ŭliłasia ŭ vieśnički pierad draŭlanym damkom ź flihielem, jaki naležaŭ Mienskamu dabračynnamu tavarystvu, i dźviery niačutna začynilisia. Krumkač pasialiŭsia pobač.
Jahonym domam stałasia staraja lipa nasuprać budynku. Dom mieŭ paddašak, ale z dreva lepš byli bačnyja vokny, i čas ad času ŭ ich była vidać Franka. Viečarami, kali ŭ pakojach zapalvali vysoka paviešanyja hazavyja lampy, krumkač bačyŭ hołyja ścieny, pafarbavanyja maślanaj farbaj, zialonuju kachlanuju pieč, jakaja vychodziła topkaj u pakoj, kušetki ź sieńnikami. Na noč pierad uvachodam zapalvali lichtar, u śviatle jakoha ŭbohaść dvara čaroŭnym čynam pieratvarałasia va ŭtulnaść, niahiehłaść — u pryvabnaść. I doŭžyłasia heta, pakul na zołku tutejšy vadavoz nie hasiŭ taho śviatła.
Adnojčy krumkač zaŭvažyŭ, što Franka zatrymałasia ŭ pakoi, kali astatnija dziaŭčynki vyjšli. Jana vyniesła štości ź ciomnaj hłybini pakoju da akonnaha śviatła i pačała razhladać. Jakaja jana zrabiłasia pryhožaja! Tym časam Franka razharnuła perhamentny arkuš, pačała ŭhladacca, dy raptam strapianułasia, schavała jaho ŭ žaleznuju skrynačku razam z manetkaj, skoknuła da piečy i, pryŭźniaŭšysia na dybački, pakłała svoj skarb u adtulinku za kaflaj. Ledźvie paśpieła — u pakoj uvajšła kabieta i złosnym hołasam paklikała Franku. Dziaŭčynka doŭha nie zaŭvažała krumkača, zbolšaha tamu, što ciapier zaŭždy chadziła ŭnuranaja, mała hladzieła pa bakoch. Ale adnojčy jana paznała jaho! Z taho dnia jaje pierastali paznavać astatnija. Śviet navokał pamiakčeŭ, i jahonyja kuty ŭžo nie zdavalisia takimi vostrymi.
Išoŭ čas. Adnaho razu, pralatajučy nad placam, dzie kaliści jon žyŭ na ratušy, krumkač zaŭvažyŭ mituśniu i peŭnyja źmieny. Vajskovy arkiestar nastrojvaŭ instrumenty. Pa damach, drevach i słupach ludzi raźviešvali lichtary, praz vokny naciahvali transparanty. La budynku hubernskich prysutnych miescaŭ siarod leta pachła chvojaj, stajali vazy ź jałovymi halinkami, ź jakich sprytnyja ruki splatali hirlandy j tut ža, z dapamohaj drabinaŭ, raźviešvali pa ścienach razam z roznakalarovymi ściažkami. Takimi ž hirlandami byli spavityja słupy na tratuary la domu hubernatara. Pracaj na placy kiravaŭ tuzin žaŭnieraŭ, biehanina jakich źvierchu nahadvała murašynuju mituśniu.
Krumkač viarnuŭsia da Franki pad viečar i zaŭvažyŭ la jejnaj kušetki dvuch nieznajomcaŭ u mundzirach i kiraŭničku. Razmova była davoli doŭhaj. Franku na štości namaŭlali, horača ŭhavorvali, pierakonvali. Taja spačatku nieruchoma siadzieła na svaim łožku, potym admoŭna chitała hałavoj i ŭrešcie raspłakałasia. Dziadźki ŭ mundzirach spačatku razhubilisia, potym razzłavalisia, a kiraŭnička doŭha kryčała i machała rukami nad nicaj Frankaj.
Krumkač pieralacieŭ ź lipy na belku nad hankam, dzie macujecca na noč lichtar, i staŭ čakać niazvanych haścioŭ. Tyja nieŭzabavie vyjšli ŭ dvor, spatniełyja j uzbudžanyja. “Heta ž treba być takoj naturystaj!” — “Upornica!” — “Staić pry słovie i ŭsie tut!” — “Ale ž vašaja praŭda, Franciška Vajnovič — hožaja jak nichto!”
Z razmovy krumkač daznaŭsia pryčynu Frančynych ślozaŭ. U mieście rychtavalisia ŭračysta adśviatkavać karanacyju j tezaimianiny imperatara. Uvieś centar byŭ achopleny padrychtoŭkaj, ale hałoŭnaja padzieja musiła adbycca ŭviečary ŭ haradzkim teatry. Sa stalicy imperyi ŭžo vieźli niezvyčajnych pamieraŭ partret cara ŭ załačonaj ramie, jaki musiŭ byŭ stajać na scenie. Abapał ža jaho, jak uvasableńnie čyścini j pryhažości, arhanizatary zadumali pastavić dźviuch najpryhažejšych miascovych sirotak u biełych vopratkach, ź vianočkami na hałovach. Jany musili nieruchoma stajać, uvasablajučy aniołaŭ-achoŭnikaŭ svajho imperatara. Hetuju rolu i prapanavali vykanać Francy ludzi ŭ mundzirach. Ale Franka była niepachisnaja. Ścišyłasia, zmoŭkła, na vačach stała mizarnieć i ŭrešcie raschvarełasia. Žnivień jašče byŭ na siaredzinie. Francy rabiłasia ŭsio horaj i horaj. Krumkač zhubiŭ spakoj. Jon viedaŭ, jak balić padbitaje kryło ci parvanaja łapka, jak ciažka lotać, kali hublajucca piory. Voś i Franka padavałasia jamu istotaj, jakaja pakrysie zhubiła ŭsie piorki i ciapier nia moža ŭźlacieć.
Hadzinami jon lotaŭ nad horadam napiarejmy vietru, robiačy ŭsio bolšyja koły. Kružlaŭ nad Piarespaj, haroj Piacienkaj, potym iznoŭ viartaŭsia da starych vałoŭ, Vierchniaha horadu, Niamihi... Adnojčy, viarnuŭšysia paśla svajho lotu, ubačyŭ karetu, jakaja kaciłasia ŭ bok haradzkoha špitalu. Tam jon zhubiŭ Frančyny ślady. Časta siadzieŭ jon ciapier prosta na drevach, nie chavajučysia ni ad zalevy, ni ad viatryski.
I voś pryjšoŭ toj dzień, kali lichtary i škaliki zapalilisia na Sabornaj płoščy, a hučnaja muzyka vajskovaha arkiestru zaliła ź bliskučych trubaŭ vulicy Miensku. Krumkač uźniaŭsia i palacieŭ.
Płošča nahadvała zichotkaje mora ahnioŭ. Pamiž imi ruchalisia postaci haradžanaŭ. Dva zyrka aśvietlenyja venzeli imperatara hareli ŭ siarednim aknie Domu hubernatara i nasuprać, u budynku haradzkoj kancylaryi. Dzie-nidzie ŭ voknach mihcieli zapalenyja śviečki. Muzyka čułasia i z boku Haradzkoha sadu.
Źnianacku nalacieŭ viecier, nahnaŭ na horad studziancoŭ, što hniaździlisia nad Kamaroŭkaj, i ŭsčałasia zaleva. Hulańnie imhnienna raźmiałosia pa kutoch. Zmročny, mokry krumkač lacieŭ tudy, kudy tak nie žadała iści Franka. Muzyka z Haradzkoha sadu raptoŭna ścichła, kali jon padlacieŭ da budynku teatru.
Z rasčynienych voknaŭ była bačnaja aśvietlenaja zala, bitma nabitaja šykoŭnaj publikaj. Roŭny hud čas ad času vybuchaŭ žanočym śmiecham, čulisia vokličy: “Słava! Słava! Ura!” Im zaŭždy nie staje Nieba, padumaŭ Krumkač, zalatajučy ŭ dušnuju kryklivuju zalu.
Uvieś čysta čorny, ciažka machajučy nabrakłymi kryłami, jon nizka-nizka, amal nad hałovami, pieralacieŭ usiu zalu, uźniaŭsia la sceny vyšej i ŭśsieŭsia na załačonaj ramie ahromnistaha partretu. Zapanavała cišynia. U adnoj ź dziaŭčynak-aniołaŭ zvaliŭsia z hałavy vianok, hetak jana zadziorła hałavu ŭhoru. Mokry krumkač nia staŭ čakać spałochanych vokličaŭ, a sam vydaŭ rezkim hołasam: “Karrr-Karrr”. Niekalki damaŭ stracili prytomnaść, astatnija, sprucianiełyja, nie byli zdolnyja navat varuchnucca. Partret pad ciažaram ptuški zvaruchnuŭsia i paśla hučna zvaliŭsia płazam prosta ŭ zdranćviełuju zalu...
* * *
Stajała vosień 2002 hodu. Zvykła bili zvany na Niamizie, i zvykła hudzieła vulica. Adzinaje, da čaho nia moh pryzvyčaicca krumkač, — da zanadta słaboha huku padziemnaj rečki. Praŭda, jon usio jašče čuŭ jaho, choć byŭ vielmi stary. Čuŭ i navat pamiataŭ, jakaja na smak niamiskaja vada, kali jana vyryvajecca na volu i zalivaje vulicu ŭviesnu, pamiataŭ i smak bułačak ślapoha Macieja. Krumkač daŭno siadzieŭ na vysačeznaj tapoli, pilna pazirajučy ŭniz. Jon bajaŭsia prapuścić, nia ŭbačyć... Chłopcy z rydloŭkami i šuflikami porkalisia ŭ ziamli. Pierabranaja, čornaja — jana kapcami atačała miesca pracy. Asobnaj kupkaj lažali znojdzienyja rečy: hlinianyja i šklanyja askiepki, reštki zialonaj kachli, skuranoha abutku, kostki chatniaj žyvioły. Raptam chłopcy ŭnizie ažyvilisia, hurmoju stoŭpilisia vakoł čarhovaj znachodki, zahamanili. Chtości adzin achajna sčyščaŭ ziamlu z adkapanaj žaleznaj skrynki, bajučysia paškodzić. Astatnija nazirali praz hałovy. Krumkač pieralacieŭ na bolš zručnaje dreva: tolki b nie prapuścić, ubačyć... U skryncy lažała załataja manetka i skrutak papiery. Maneta vyklikała niebyvały ŭsplosk emocyjaŭ. Papiera ž, kali jaje razhortvali, rassypałasia ŭ rukach...
Krumkač ciažka ŭzmachnuŭ kryłami i palacieŭ. Čym dalej ad horadu, tym lahčejšymi jany rabilisia... Jasnota dnia źmianiłasia na ciemradź nočy, i tady jon raptam straciŭ usie aryjenciry. Ziamla i niabiosy, jahonyja viečnyja prystanki — pierabłytalisia i źnikli. Śviet byŭ taki biaźmiežny, taki niepadzielny...
Volha Babkova
Ciapier čytajuć
Pamiatajecie byłoha pamiežnika, jaki staŭ dalnabojščykam i ŭ Hiermanii pryznavaŭsia ŭ lubovi da Łukašenki? Ź im biada15
Kamientary