Pravapis dla Prezydenta

Instytut movaznaŭstva imia Jakuba Kołasa NANB padaŭ na zaćviardžeńnie Prezydyjumu Akademii prajekt źmienaŭ u biełaruskim pravapisie. 24 śniežnia Prezydyjum NAN uchvaliŭ prajekt, ciapier jaho musiać razhledzieć u Ministerstvach adukacyi j infarmacyi. Potym prajekt pojdzie va ŭrad, a kančatkova zaćvierdzić źmieny ŭ pravapisie musić sam A.Łukašenka.

Nie dla «efiopaŭ»

Pašyrycca akańnie i jakańnie ŭ biełaruskich i zapazyčanych słovach. Ciapier majuć pisacca praź -ja- słovy «dziaviaty», «siamnaccaty». Źniknuć spałučeńni «io/yo» ŭ zapazyčańniach. Normaj stanucca formy «tryjo», «adažyjo». Vyniatki składuć tolki «niemiłahučnyja», jak napisana ŭ prajekcie, słovy: «niobij», «dyoptryja», «efiop». Akademiki, vidavočna, niabłaha vałodajuć brudnaj rasiejskaj łajankaj.

«Źviazda» ŭžo kolki miesiacaŭ piša «kampjutar». Takoje napisańnie budzie pašyrana na ŭsie zapazyčanyja -er paśla ćviordaj asnovy — lidar, farvatar i h.d. Akańnie zakranie i kančatki na -el (šnical).

U zapazyčańniach paśla prystavak, jakija skančajucca na zyčny, «i» budzie pierachodzić u «y» (napr. «dezyntehracyja»).

Pieranosy biaz praviłaŭ

Sprościacca da prymityŭnaści praviły pieranosu. Pomnyja ź školnych hadoŭ «pieranosić słovy pa składach», «nie adryvać pieršuju litaru ad korania», «nie adryvać ad papiaredniaj hałosnaj -j- i -ŭ-» syduć u niabyt. Zastanucca chiba zabarony na adryvańnie miakkaha znaku ad papiaredniaj zyčnaj i pieranos adnaje litary. Hetaje praviła tolki fiksuje stan, jaki skłaŭsia na siońnia. «Praviły pieranosu siońnia vykonvajuć tolki školniki dy aŭtary školnych padručnikaŭ», — kanstatuje A.Padłužny.

Błytanina z «ŭ»

Pašyrycca sfera ŭžyvańnia litary -ŭ-. Źniknuć niedarečnyja formy kštałtu «va univiersytecie» — nienacisknoje -u- paśla hałosnych budzie skaračacca. Adnak hetyja źmieny nie zakranuć słovaŭ ź vialikich litaraŭ: pa-raniejšamu ŭ aficyjnym druku budzie pisacca «dla Uładzimira», «da Usiasłava». Čamu? Akademik Padłužny ličyć, što skaračeńnie -u- vykliča błytaninu ŭ napisańni imionaŭ i škvał pamyłak u jurydyčnych papierach, što rehulujuć pieradaču spadčyny, atrymańnie raznastajnych dakumentaŭ i h.d. «Imiony — heta śviatoje, ich nielha źmianiać. Raz napisaŭ — tak i pavinna zastavacca, dzie b ni pisaŭ — choć na ściency, choć u pašparcie», — kaža A.Padłužny.

Biznes i kamiera

Pašyrycca j napisańnie -e- zamiž -je- ŭ zapazyčańniach (biznes, reziume, tunel, servis). Adnak źmieny zakranuć, faktyčna, tolki tyja słovy, što i pa-rasiejsku vymaŭlajucca praz -e-. Taki padzieł apraŭdvajuć pryncypam «tak vymaŭlajuć u narodzie». Tamu na mizernuju kolkaść słovaŭ z -e- budzie prypadać vielizarny abjom advarotnych vypadkaŭ: piensija, kamiera, kanfierencyja, pierśpiektyva…

«A tak, jak pišacie vy, — «perspektyva», — nichto i nie vymaŭlaje. Pasprabujcie razam z radyjo «Svaboda» i svaimi prychilnikami navučyć naš narod vymaŭlać «perspektyva», jak, darečy, i «plan». Vučycie na zdaroŭje! Nikoli vam heta nia ŭdasca!» — adznačyŭ A.Padłužny, kamentujučy dla «NN» źmieny ŭ pravapisie.

Miakki znak

Miakki znak, jak asnoŭny symbal adroźnieńnia pamiž «narkamaŭkaj» i «taraškievicaj», pa-raniejšamu nieprymalny dla aficyjnych linhvistaŭ. A.Padłužny arhumentuje svaju pazycyju dosyć specyfična: «U 2002 h. źjaviŭsia novy časopis «Dziejasłoŭ», dzie kažuć: «My ŭviadziom represavany miakki znak». Pa-pieršaje, chaj śpiarša raźbiarucca, kim jon represavany. A pa-druhoje, kali jon i represavany, dyk usio adno treba pahladzieć: nia ŭsie represavanyja vielmi dobryja!»

Jość i inšyja arhumenty: «Jaho adchiliła i Dziaržaŭnaja kamisija, jakuju ŭznačalvaŭ N.Hilevič». Abo: «Asymilacyjnaj miakkaści nia viedajuć dva miljony našych suajčyńnikaŭ — zachodnich palešukoŭ. U ich u vymaŭleńni hetaha niama. Dyk chiba my možam na heta nie zvažać?» I jašče: «Miakkich znakaŭ možna nastaŭlać kolki chočaš. Voś słova «bieśpierśpiektyŭnaść»: 4 miakkija znaki, u sšytku zajmaje pałovu radka, a kali litary vialikija — dyk i ŭvieś radok».

Novaje słova ź vialikaj litary

Słova «prezydent» aŭtary prajektu miarkujuć pisać tolki ź vialikaj litary. «Ciapier jak tolki prezydent (niavažna — pryvatnaj firmy ci dziaržavy), tak budzie pisacca ź vialikaj litary. I heta zusim pravilna, bo heta vyšejšaja asoba ŭ niejkaj hijerarchii», — kaža A.Padłužny. Na pytańnie, ci zakranie hetaja norma inšych «vyšejšych asobaŭ u hijerarchii» (dyrektaraŭ, staršyniaŭ i h.d.), akademik adkazaŭ admoŭna: «Nie, bo dyrektaraŭ vielmi i vielmi šmat. A prezydenty — adzinki ŭ kožnaj arhanizacyi, dzie b jany ni byli».

Poŭny varyjant źmienaŭ ani ŭ druk, ani da šyrokaj hramadzkaści nie patrapiŭ. A.Padłužny, pakazvajučy karespandentu «NN» prajekt źmienaŭ (brašuru ŭ paŭtary sotni staronak), patłumačyŭ, što sam maje tolki adzin asobnik: usio astatniaje razyšłosia ŭ Prezydyjumie Akademii navuk. Adnak hramadzkaha abmierkavańnia i nadalej nia budzie: «Na Prezydyjumie mnie taksama kazali: «Treba ŭzhadnić z usimi». A ja ŭpeŭnieny, što z vami, naprykład, ja ŭzhadnić nie mahu. Značyć, užo nie z usimi».

Pryniaćcie hetaha prajektu moža mieć niebiaśpiečnyja vyniki dla niedziaržaŭnaje presy, jakaja karystajecca «taraškievicaj». U novaj sytuacyi mohuć iznoŭ uźniknuć pretenzii da «NN» i inšych vydańniaŭ «za vykarystańnie nieaficyjnych normaŭ pravapisu», jakich nie było paśla znakamitaha rašeńnia Vyšejšaha haspadarčaha sudu. A.Padłužny pieraścierahaje: «Kali hetyja praviły buduć uviedzienyja, vas buduć prymušać vykonvać ich. I prymianiać da vas sankcyi. Bo heta budzie aficyjna ŭviedzienaja norma». Praŭda, uvodzić novyja normy akademik miarkuje ciaham piaci hadoŭ, ciaham jakich buduć dziejničać i staryja, i novyja normy adnačasna.

Hazetam i časopisam, što trymajucca klasyčnaha pravapisu, zastajecca spadziavacca, što za piać hadoŭ niešta źmienicca. Ci Instytut movaznaŭstva ŭniasie novyja karektyvy, ci na pasadu, jakuju «movaznaŭcy» chočuć ukaranavać litaraj, pryjdzie niechta inšy, kamu taki sumnieŭny honar nie patrebny.

Arkadź Šanski

Reformy biełaruskaha pravapisu

1933 — pieravod na «narkamaŭku»

1951— prajekt źmienaŭ, raspracavany Artahrafičnaj kamisijaj na čale ź Jakubam Kołasam

1957 — udakładnieńni i źmieny isnujučaha pravapisu

1993 — stvareńnie Kamisii pa ŭdakładnieńni pravapisu na čale ź Niłam Hilevičam

1994 — prajekt reformy pravapisu, raspracavany kamisijaj

1999 — prajekt novaj redakcyi pravapisu, składzieny A.Padłužnym, P.Šubam, A.Michnievičam i A.Kryvickim

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0