U archivach SBU znajšlisia dakumienty, jak savieckija śpiecsłužby zavierbavali emisara AUN, ale ŭkrainskaje padpolle heta vykryła i zabiła zdradnika

Čekisty zavierbavali vysokapastaŭlenaha emisara ukrainskaha padpolla, viarnuli jaho za miažu i raźličvali vykarystać dla praniknieńnia ŭ kiraŭnictva arhanizacyi. Ale słužba biaśpieki Arhanizacyi ŭkrainskich nacyjanalistaŭ (AUN) raskryła hulniu, a samoha ahienta ŭ vyniku likvidavała jak zdradnika.

U archiŭnych fondach Słužby zamiežnaj raźviedki Ukrainy zachoŭvajecca šerah spraŭ, jakija pakazvajuć, jak u roznyja hady orhany NKVD, MHB i KHB SSSR sprabavali praniknuć u samyja zakrytyja struktury ŭkrainskaj emihracyi, u tym liku ŭ słužbu biaśpieki Zamiežnych častak AUN. Daśledčyk Alaksandr Skrypnik na staronkach vydańnia «Istorična pravda» znajomić z adnoj z takich historyj — spravaj Jarasłava Maroza.

Chto taki Jarasłaŭ Maroz

Teador-Jarasłaŭ Maroz naradziŭsia ŭ 1914 hodzie ŭ Lvovie ŭ siamji čyhunačnika. Paśla himnazii pastupiŭ na jurydyčny fakultet Lvoŭskaha ŭniviersiteta. Paźniej pierabraŭsia ŭ Prahu, skončyŭ univiersitet i atrymaŭ stupień doktara prava.

Padpolnaja dziejnaść Maroza pačałasia jašče ŭ 1936 hodzie. Jon zajmaŭ važnyja pasady ŭ adździełach raźviedki i prapahandy Arhanizacyi ŭkrainskich nacyjanalistaŭ. Padčas vajny Maroz vykonvaŭ dalikatnaje zadańnie: padtrymlivaŭ štotydniovyja kantakty z duchoŭnym lidaram ukraincaŭ — mitrapalitam Andrejem Šaptyckim, infarmujučy jaho ab dziejnaści AUN. Akramia taho, pa zadańni ŭkrainskaha padpolla jon pracavaŭ u niamieckaj kryminalnaj palicyi «KRIPO», kab vyvučyć mietady śledstva i ahienturnaj pracy dla budučaj ukrainskaj dziaržavy.

Maroz prajšoŭ praz nacysckija turmy i kancłahier Dachau, a paśla vyzvaleńnia, u lipieni 1945 hoda, padčas sustrečy sa Ściapanam Banderam u aŭstryjskim Insbruku, na kanśpiracyjnaj kvatery, atrymaŭ ad jaho prapanovu ŭznačalić arhanizacyju na terytoryi zaniataj savietami Čechasłavakii.

Pavialičyć

Zasada ŭ Modryčach

U sakaviku 1946 hoda Jarasłaŭ Maroz atrymaŭ ad Ściapana Bandery zadańnie — nielehalna pierajści čechasłavacka-polskuju, a paśla i polska-savieckuju miežy, sustrecca z Ramanam Šuchievičam — hałoŭnakamandujučym Ukrainskaj paŭstanckaj armii i kiraŭnikom padpolla na terytoryi savieckaj Ukrainy — i pieradać jamu novyja ŭkazańni adnosna dziejnaści AUN, a taksama stratehii i taktyki dalejšaj baraćby. Nieŭzabavie Marozu pieradali i kanśpiracyjnyja piśmy dla Šuchieviča.

Dla supravadžeńnia Marozu vyłučyli daśviedčanuju achovu. U hrupu ŭvajšoŭ siabar słužby biaśpieki AUN «Voran» i niekalki pravadnikoŭ, jakija dobra viedali miascovaść. Miažu jany paśpiachova pierajšli ŭ rajonie Pieramyšla.

16 krasavika jon sustreŭsia z suviaznoj Šuchieviča Kaciarynaj Zaryckaj (psieŭdanim «Bystraja»), jakaja paviedamiła, što kamandujučy chvareje i pryniać jaho nie moža.

Viartańnie Maroza za miažu niečakana adkłałasia praź niaščasny vypadak: 30 maja 1946 hoda jon vypadkova paraniŭ siabie ŭ nahu z ułasnaj zbroi. U hety pieryjad jon źviazaŭsia z namieśnikam Šuchieviča «Kamam» i atrymaŭ ad jaho šyfravanuju zapisku («hryps») z prośbaj padrychtavać nadziejny šlach dla vyvadu za miažu načalnika słužby biaśpieki AUN Mikoły Arsieniča-Bierazoŭskaha («Michajła»).

Nieŭzabavie «Bystraja» pryznačyła Marozu sustreču na 30 červienia ŭ vioscy Modryčy Drahobyckaha rajona, na jakoj jon pavinien byŭ atrymać poštu i vusnyja ŭkazańni. Na sustreču Maroz išoŭ u supravadžeńni «Vorana» i čatyroch paŭstancaŭ, jakija zabiaśpiečvali achovu i pierachod miažy.

Ranicaj u vioscy hrupa trapiła ŭ zasadu i ŭstupiła ŭ boj. Achova prykryvała emisara da apošniaha, razumiejučy jaho značeńnie dla padpolla i kaštoŭnaść dakumientaŭ pry im. Ale siły byli niaroŭnyja. Amal usie zahinuli.

Maroz taksama adstrelvaŭsia, atrymaŭ ciažkija ranieńni ŭ nahu i žyvot i ŭ takim stanie byŭ uziaty žyvym. Pavodle archiŭnych dakumientaŭ, supracoŭniku Drahobyckaha ŭpraŭleńnia Ministerstva dziaržbiaśpieki SSSR (MHB), jaki pieršym padbieh da jaho, jon zajaviŭ, što jon pradstaŭnik Centralnaha kiraŭnictva AUN, paprasiŭ zachavać jamu žyćcio i nie raskryvać miascovamu nasielnictvu fakt pałonu.

Čekisty pryniali hetyja ŭmovy. Maroza vyvieźli ź vioski razam ź ciełami zabitych achoŭnikaŭ, kab stvaryłasia ŭražańnie, što jon taksama miortvy. Jaho dastavili va ŭnutranuju turmu MHB, dzie terminova praapieravali i akazali miedycynskuju dapamohu.

Pavialičyć

Viarboŭka nacyjanalista

Na śledstvie Maroz daŭ pakazańni, jakija, pavodle MHB, pierakryvali ŭsie najaŭnyja ŭ ich materyjały pra dziejnaść zakardonnaha centra AUN i padpolla na savieckaj terytoryi. U žniŭni 1946 hoda jaho zavierbavali. Dla kanśpiracyi jamu dali psieŭdanim «45», paźniej zamienieny na «Zirčyn» (pa-ŭkrainsku heta značyć «Zorčyn»).

U archiŭnych materyjałach zachavaŭsia i psichałahičny partret Maroza, na padstavie jakoha čekisty budavali ź im pracu. U charaktarystycy jon apisvaŭsia jak čałaviek adukavany, usiebakova raźvity i vynachodlivy, ale samaŭpeŭnieny, schilny da pachvalby, jaki lubić hrošy, pryhožyja rečy i raskošnaje žyćcio. Asobna adznačałasia, što siamiejnyja pačućci ŭ jaho raźvityja słaba, ale pry hetym jon pryviazany da žonki i dački.

Mienavita na hetaj pryviazanaści i vyrašyli hulać. Praź niekalki dzion paśla vyzvaleńnia z turmy ŭ listapadzie 1946 hoda «Zorčynu» arhanizavali sustreču z žonkaj i dačkoj u Kijevie. Ich pasialili ŭ hatelnym numary «Inturysta» z dakumientami na inšyja proźviščy i dali mahčymaść pravieści razam amal try tydni — naturalna, pad poŭnym kantrolem apieratyŭnikaŭ.

Siarod znajomych Marozaŭ u Lvovie raspaŭsiudzili čutki, što žonku i dačku aryštavali i adpravili na pasialeńnie ŭ Kazachstan. Dla padtrymańnia lehiendy byŭ insceniravany navat ich aryšt: jaho praviali tak, kab susiedzi stali śviedkami hetaha. A nasamreč siamju pierasialili ŭ inšy horad SSSR, pasialili ŭ asobnaj kvatery, a žoncy zabaranili kamu-niebudź, u tym liku i samomu mužu, paviedamlać pra miesca žycharstva.

Paralelna z hetym Maroza śpiecyjalna pafatahrafavali ŭ kampanii supracoŭnikaŭ MHB USSR kala viadomych kijeŭskich pomnikaŭ, na fonie hałoŭnaha ŭvachodu ŭ budynak MHB i navat u słužbovym kabiniecie. Hetyja fotazdymki pavinny byli zastacca jak kampramat na vypadak, kali Maroz parušyć abiacańni.

Vypracoŭka lehiendy

Maroz pavinien byŭ patłumačyć pabracimam pa padpolli svaju doŭhuju adsutnaść tym, što paśla boju ŭ Modryčach jon zmoh vyžyć: nibyta vybuch hranaty adkinuŭ jaho ŭ žyta, paśla čaho jon dapoŭz da addalenaha chutara, dzie jaho prytuliŭ haspadar i dzie jamu nibyta zrabiŭ apieracyju doktar, pryviezieny haspadarom, z Drahobyča. Dla padtrymańnia hetaj lehiendy byŭ zadziejničany ahient-sielanin i admysłova zavierbavany miedyk.

Adnak lehiendu vymušanyja byli źmianić, kali čekisty zachapili materyjały, ź jakich vynikała, što słužba biaśpieki AUN užo sama praviała rasśledavańnie pa fakcie boju ŭ Modryčach. Padpolščyki ŭžo byli sabraŭšy pakazańni miascovych žycharoŭ i mahli vykryć sfabrykavanuju historyju.

Pavialičyć

Tamu lehiendu na chadu pierapisali. Pavodle novaj viersii, Maroz musiŭ kazać, što jaho ŭziali ŭ pałon ciažka paranienym i nieprytomnym, jon nazvaŭsia inšym čałaviekam — «Krukom», adnym z achoŭnikaŭ emisara AUN, a paśla, nie majučy vyjścia, pahadziŭsia na supracoŭnictva z MHB, kab zatym vykarystać hety kantakt u intaresach padpolla.

Śpiecsłužbisty ŭkładvali ŭ hałavu Maroza dumku, što ŭ bližejšym atačeńni kiraŭnictva Zamiežnych častak AUN užo jość savieckaja ahientura. U pryvatnaści, čekisty namiakali na mahčymuju suviaź z MHB «Bystraj» i kiraŭnika słužby biaśpieki AUN Matvijejki — vidać, sprabujučy dyskredytavać ich na vypadak, kali Maroz, apynuŭšysia za miažoju, adračecca supracy.

U savieckaj dziaržbiaśpieki byŭ dalekasiažny płan vykarystać Maroza dla arhanizacyi zamachu na Ściapana Banderu. Ale heta paźniej. A najpieršaj zadačaj Maskva bačyła, kab Maroz advioŭ ad siabie padazreńni i zamacavaŭsia ŭ kiraŭnictvie raźviedki Centralnaha raźviedvalnaha ŭpraŭleńnia AUN, što adkryła b čekistam vielizarnyja mahčymaści dla kantrolu nad usioj ahienturnaj sietkaj AUN.

Pra toje, nakolki surjoznyja spadziavańni ŭskładalisia na «Zorčyna», śviedčyć, što ź im pierad zasyłkaj za miažu sustrakaŭsia asabista ministr dziaržbiaśpieki Savieckaj Ukrainy Siarhiej Saŭčanka. Toj raspytvaŭ jaho pra rodnych, pra lehiendu viartańnia i pra asobnych dziejačaŭ AUN. Paśla sustrečy Maroz, jak śćviardžali dakumienty, nie chavaŭ zadavalnieńnia takoj uvahaj i abiacaŭ apraŭdać davier.

Pavialičyć

Pravał apieracyi

Pierad vyvadam za miažu z ahientam abmierkavali sistemu suviazi. Jamu pieradali adrasy paštovych skryń u Prazie i Bracisłavie dla šyfravanaha listavańnia. Pieršy kantakt byŭ pryznačany ŭ Prazie na 9 sakavika 1947 hoda.

Na tuju sustreču «Zorčyn» nie pryjšoŭ. Praŭda, pierad hetym u liście paviedamlaŭ, što ŭsio idzie pavodle płana: miežy jon pierajšoŭ, u Miunchienie sustreŭsia sa svaim kurataram i niepasrednym kiraŭnikom Matvijejkam, a paśla čakaŭ aŭdyjencyi ŭ Bandery. Pry hetym adznačaŭ, što znachodzicca pad padazreńniem, ale spadziajecca vytrymać pravierku.

Narešcie, 29 sakavika sustreča pamiž ahientam i supracoŭnikami MDB usio ž adbyłasia. Na joj Maroz raskazaŭ, jak Matvijejka adreahavaŭ na historyju pra pałon i viarboŭku. Pavodle spravazdačy MDB, Matvijejka zahadaŭ jamu nikomu pra heta nie kazać — maŭlaŭ, što apanienty vykarystajuć hetuju historyju dla kampramietacyi kiraŭnictva AUN. Taksama adznačałasia, što Matvijejka pierasłaŭ Bandery materyjały pravierki i svaje vysnovy pra mahčymaść vieści apieratyŭnuju hulniu z MHB.

Paśla hetaha Maroz atrymaŭ novyja daručeńni, vyjechaŭ u Čechasłavakiju i pavinien byŭ adnavić raniejšyja suviazi. Sam jon, vidać, pavieryŭ, što padazreńni ź jaho buduć chutka źniatyja i jaho znoŭ pastaviać na čale raźviedki. Na nastupnych sustrečach z supracoŭnikami MHB u Prazie i Bracisłavie jon navat prasiŭ arhanizavać jamu pajezdku na Vialikdzień da siamji ŭ SSSR. Adnak hetaha jamu nie dazvolili.

A potym «Zorčyn» znoŭ źnik. U mai 1947 hoda jon nie źjaviŭsia na čarhovuju sustreču, i listy ad jaho taksama pierastali prychodzić. Tolki praź niekalki miesiacaŭ, ź pierachoplenaj pošty i ad aryštavanych emisaraŭ AUN, čekisty daviedalisia, što Maroza zatrymała słužba biaśpieki AUN.

Paźniej vyśvietliłasia, što jaho pajezdki ŭ Prahu i Bracisłavu adbyvalisia pad nazirańniem słužby biaśpieki AUN, jakaja adsačyła jaho kanśpiracyjnyja sustrečy z savieckimi pradstaŭnikami, pra jakija jon nie dakłaŭ kiraŭnictvu padpolla. Paśla hetaha ŭ słužbie biaśpieki pryjšli da vysnovy, što Maroz dziejničaje vyklučna pa zadańni MHB.

Padčas dopytaŭ tavaryšymi, jak śviedčać rassakrečanyja dakumienty, Maroz va ŭsim pryznaŭsia. Jon raskazaŭ pra sapraŭdnyja abstaviny viarboŭki, pra zadańnie ŭznačalić raźviedku AUN u intaresach MHB, a taksama pra namier savieckich śpiecsłužbaŭ zabić Ściapana Banderu dy inšych lidaraŭ emihracyi.

Paźniej savieckija śpiecsłužby atrymali źviestki, što paśla pryznańniaŭ Maroza pabracimy vynieśli jamu śmiarotny prysud za zdradu. Pavodle hetych ža paviedamleńniaŭ, jaho cieła navat nie pachavali zvyčajnym čynam — jak znak pahardy.

Tady ž čekisty atrymali jašče adnu cikavuju infarmacyju: Raman Šuchievič nie staŭ asabista sustrakacca ź Jarasłavam Marozam nie tamu, što chvareŭ. U blizkim asiarodździ jon adznačaŭ, što nie daviaraje jamu i nie choča mieć ź im nijakich spraŭ. Heta Šuchievič zahadaŭ adpravić Maroza nazad i bolš da jaho nie prysyłać. Ci hałoŭnakamandujučy UPA viedaŭ niešta bolš, ci skłaŭ ułasny psichałahičny partret i spracavała intuicyja — nieviadoma.

Historyja skłałasia tak, što kiraŭnik Słužby biaśpieki AUN Miron Matvijejka, jaki raskryŭ ahienta Maroza, sam z časam budzie zavierbavany savieckaj śpiecsłužbaj. Heta zdarycca ŭ 1951 hodzie, kali jaho z hrupaj ź jašče piaci emisaraŭ z anhlijskaha samalota desantujuć u Karpatach — zaduma była abjadnać partyzanski ruch i adnavić jaho suviaź z zamiežnymi centrami.

U vieraśni taho ž hoda z anałahičnaj zadumaj u Nalibockaj puščy desantavałasia biełaruskaja hrupa Janki Filistoviča.

Čytajcie taksama: Kim Fiłbi: jak saviecki supierahient pasyłaŭ biełarusaŭ na śmierć i raskołvaŭ biełaruskuju emihracyju

Adnak savieckija śpiecsłužby viedali pra hetyja desanty ad svajho brytanskaha ahienta Kima Fiłbi. Matvijenka byŭ schopleny i dla ŭratavańnia žyćcia pačaŭ vieści zadumanuju savieckaj śpiecsłužbaj apieratyŭnuju hulniu «Mieteor», meta jakoj była imitacyja najaŭnaści va Ukrainie arhanizavanaha padpolla dla pierachopu padtrymki, jakaja išła padpolščykam z Zachadu. Hetaja hulnia praciahvałasia da 1960 hoda, paśla čaho była zhornutaja jak bolš niemetazhodnaja. Uzamien za ŭdzieł u hulni Matvijejka atrymaŭ pamiłavańnie i adnapakajovuju kvateru ŭ Kijevie.

• 2
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0