Prezydentalizm ci parlamentaryzm?

Kanstytucyjnyja inžynery, jakija abrali parlamenckuju systemu, vyciahnuli dla svaich krainaŭ biłecik u EZ. A tyja, jakija abrali prezydentalizm, — biłecik u Treci śvet. Možna ciapier navat užo skazać, kali Bełaruś možna budzie aficyjna ličyć krainaj Treciaha śvetu, — 1 traŭnia 2004 h., piša palitolah Alaksandar Batura, što naradziŭsia ŭ Miadziele, a ciapier vykładaje ŭ Dublinskim universytecie.

Možna biaskonca spračacca, jakaja systema lepšaja — parlamenckaja ci prezydenckaja. Štohod dziasiatki doktarskich dysertacyj abaraniajucca pa hetaj temie, u ich analizujuć i paraŭnoŭvajuć pieravahi, skažam, «amerykanskaj» prezydenckaj systemy nad italjanskaj parlamenckaj ci brytanskaj «mažarytarnaj» nad francuskaj «paŭprezydenckaj» abo jašče jakoj inšaj zachodniaj demakratyčnaj palityčnaj systemaj.

Kožny pa-svojmu mae racyju. I kožnaja systema mae nešta adroznaje ad astatnich, jana čymści łepšaja ci horšaja. Ałe analiz takoha kštałtu mae sens tolki ŭ farmace zachodnich demakratyj. Jak ja pasprabuju pakazać trochi nižej, prezydentalizm sapraŭdy mae peŭnyja peravahi, ałe tolki ŭ vyklučnych vypadkach, i ŭse hetyja vyklučnyja vypadki vypadajuć na stałyja zachodnija demakratyi sa stałaj palityčnaj kulturaj i panavańnem zakonu. Kivać na prezydentalizm Ameryki ci Francyi i ne źviartać uvahi na dziasiatki nestabilnych, karumpavanych, nedemakratyčnych prezydenckich systemaŭ Łacinskaj Ameryki, Afryki, Azii ci Eŭropy ŭ minuły čas nia jość dobrym prykładam jakasnaha palitalahičnaha analizu.

Z druhoha boku, nie adzin prezydentalizm vinavaty ŭ palityčnych i ekanamičnych prabłemach. Krainy, jakija abrali prezydentalizm, z samaha pačatku mahli roźnicca ad bolš «demakratyčnych», jakija abrali parlamenckuju formu kiravańnia. Jość peŭnyja chiby i ŭ parlamentaryźme. Ałe prezydentalizm — bolš nebiaśpečnaja forma kiravańnia, jakaja mae vyrazna adroznuju ad parlamentaryzmu lohiku raźvićcia, inšy «ruchavik», jaki viadze da bolšaj imavernaści kanfliktu, peravarotaŭ i dyktatury.

Pucin kivaje na Italiju

Vybar systemy załežyć ad taho, jakija mety i kaštoŭnaści bolš pavažajucca, bolš zapatrabavanyja ŭ peŭnym hramadztve. Druhimi słovami, załežyć ad taho, što treba maksymizavać u palityčnaj systeme. Tak, kali hramadztvu bolš patrebny kansensus, jak maha bolšaja reprezentatyŭnaść usich hrupovak hramadztva, tady hetamu hramadztvu treba abrać tuju ci inšuju formu parlamenckaj «kansensusnaj» demakratyi nakštałt skandynaŭskaj. Kali bolš chočacca rašučaści ŭ pryniaćci palityčnych rašeńniaŭ, demakratyčnaj adkaznaści i stabilnaści, to treba abrać peŭnuju prezydenckuju systemu.

Sapraŭdy — i palityčnaja historyja Italii tamu prykład — parlamenckaja «kansensusnaja» forma kiravańnia moža być reprezentatyŭnaj, ałe velmi neefektyŭnaj i bezadkaznaj. Dziasiatki partyjaŭ u parlamence spračajucca mesiacami nad kožnym zakonaprajektam, parlament byvaje całkam paralizavany i nia ŭ siłach pryniać rašeńne. Vybarcy hałasujuć, ałe nia vedajuć, jaki ŭrad urešce budze kiravać krainaj, navat kali ichniaja partyja nabirae bolš hałasoŭ za astatnija.

Tak, kab sfarmavać urad u parlamenckaj demakratyi, patrebnaja padtrymka pałovy deputataŭ u parlamence. Kali partyja nie nabirae 50% (a čaściej za ŭsio hetak i adbyvaecca), jana pavinna farmavać kaalicyju ź inšaj ci inšymi partyjami. U takim raze vybarcy nia vedajuć, na jakuju kanfihuracyju pahadziacca palityki, i moža adbycca sytuacyja, kali va ŭrad uvachodzić partyja, jakoj bolšaść naselnictva nie chaceła b tam bačyć, za jae ne hałasavała — ałe palityki damovilisia pamiž saboj.

Iznoŭ ža italjanski prykład: Chryścijanska-demakratyčnaja partyja była asnovaj kaalicyj i kiravała krainaj beśperapynna 50 hadoŭ (amal jak saveckaja kampartyja). Dastatkova, kab apazycyja nie mahła damovicca miž saboj, — a dałej chryścijanskija demakraty ŭžo mahli damovicca z astatnimi partyjami... Adna i taja partyja. Na praciahu 50 hadoŭ! Heta ź joj (ci, łepej skazać, ź jae karumpavanymi palitykami) kamisar Katani zmahaŭsia. Ciapier na dośved Italii kivae Pucin, kali jaho krytykujuć nakont palityčnaha daminavańnia «Adzinaj Rasei». I jon pa-svojmu maje racyju — heta całkam demakratyčna.

De Hol jak vyklučeńnie

Ci nia łepšaja prezydenckaja systema, dze adrazu možna bačyć, za kaho ty hałasueš? I, kali tvoj «vybar» peramoža, hety vybar stanovicca ŭładaj, adrazu moža vykanać usio, što paabiacaŭ?

Francyja była paralizavanaja neefektyŭnaściu parlamenckaj systemy i znachodziłasia na paroze hramadzianskaj vajny pry kancy 1950-ch. Vyratavaŭ henerał de Hol. Jon prapanavaŭ mocnuju prezydenckuju ŭładu z prezydentam, jaki znachodzicca «pa-nad palitykaj», pa-nad sprečkami raźjadnanych parlamenckich partyj. Baćka nacyi. Ci ŭziać prykład Ameryki — mocnaja prezydenckaja ŭłada, efektyŭnaja palityčnaja systema.

Menavita dośvied Francyi j Ameryki ŭzhadvaŭsia najčaścej postsaveckimi «kanstytucyjnymi inžynerami», jakija naprydumlali kanstytucyjaŭ z mocnymi prezydentami na pačatku 1990-ch. Ałe ci hetyja inžynery nia vedali, što rabili, i byli znajomyja tolki z dośvedam Francyi j Ameryki, ci prosta ŭsio śpisvali na momant kryzysu (a kryzys, jak vedama, tak sam i prosić, kab chutčej pryjšoŭ dyktatar) i dumali, što paśla ŭsio samo saboj vyrašycca jak treba, ci jakraz naadvarot — dobra vedali, što rabili? Heta ciapier nieistotna. Istotna, što palityčnyja instytuty prezydentalizmu ci parlamentaryzmu majuć peŭnyja ŭłaścivaści i paśla «instalacyi» hetych instytutaŭ jany robiacca bolš i bolš stabilnymi i ich ciažej i ciažej źmianić.

U momant kryzysu možna ŭstanavić «kryzysnuju» ŭładu, jakaja j nadałej budze pavodzić siabie tak, byccam kryzys nie prajšoŭ.

Istotna taksama toe, što amerykanskaja j francuskaja palityčnyja systemy chutčej źjaŭlajucca vyklučeńnem z praviłaŭ, čym praviłam, — reprezentatyŭnymi efektyŭnymi prezydenckimi systemami. Bolšaść prezydenckich systemaŭ, i ja zaraz heta prailustruju, paprostu nie pracujuć. Dyj francuskuju systemu nichto j nia ličyć prezydenckaj — heta klasyčnaja paŭprezydenckaja systema ź «dźviuma hałovami» — prezydentam i premjer-ministram. I kali prezydentu ne paščaściła meć padtrymku svajoj partyi ŭ parlamence, premjer-ministar, jaki hetuju padtrymku mae, stanovicca hałoŭnym hulcom na palityčnym poli.

Bilecik u Treci śviet

Kali pahladzeć na suśvetnuju statystyku pa hetym pytańni, usio adrazu stanovicca vidavočna. Tak, z 53 maładych krainaŭ, jakija na praciahu taho ci inšaha času «eksperymentavali» z demakratyjaj u peryjad z 1973 da 1989 h. (postsaveckija krainy nia ŭklučanyja), 61% krain, jakija abrali parlamentaryzm, zastavalisia demakratyčnymi krainami na praciahu jak minimum 10 hod, a to i bolš. Z druhoha boku, tolki 20% ad tych, što abrali prezydentalizm, zastalisia demakratyčnymi. Takim čynam, tolki 1/5 prezydenckich system zdołeli zastacca narmalnymi demakratyčnymi krainami, a astatnija skacilisia ŭ bezdań dyktatury, biaskoncych peravarotaŭ i hramadzianskaj vajny.

Siarod 50 byłych kalonijaŭ Vialikaj Brytanii 34 abrali parlamenckuju formu kiravańnia. Ź ich 13 krainaŭ (40%) zdołeli raźvicca ŭ demakratyi. Heta niašmat, ałe siarod 16 «prezydenckich» krain nivodnaja (!) nia zdołeła raźvicca ŭ demakratyju. Dałej. Kiravańnie 91% prezydentaŭ u historyi śvietu było pierarvanaje hvałtoŭna (peravarot, daterminovaja adstaŭka dy inšyja «nestabilnyja» rečy) u paraŭnańni z tolki 31% kiraŭnikoŭ parlamenckich systemaŭ.

Postsaveckija i postsacyjalistyčnyja krainy — toj ža trend. Siarod prezydenckich systemaŭ nivodnaja nie zastałasia demakratyjaj u 2004 h. Ekanamičnaja systema niekankurentazdolnaja, reformy nia jduć, investycyi iduć marudna, pravy čałaveka nie pavažajucca.

Bolšaść krainaŭ, jakija ciapier ustupajuć u EZ, — parlamenckija respubliki. Mnohija pamyłkova ličać Polšču j Litvu prezydenckimi krainami — heta nia tak. Jany paŭprezydenckija krainy ź velmi mocnym premjer-ministram, jaki źjaŭlaecca sapraŭdnym haspadarom u krainie, hałoŭnym menedžeram ekanomiki. Prezydent zastaecca mocnaj fihuraj, ałe bolš pradstaŭničaj, i pieravažna ŭ zamežnych spravach.

Možna ałeharyčna skazać, što kanstytucyjnyja inžynery, jakija abrali parlamenckuju systemu, vyciahnuli dla svaich krainaŭ biłecik u EZ. A tyja, jakija abrali prezydentalizm, — biłecik u Treci śvet. Možna ciapier navat užo skazać, kali Bełaruś možna budzie aficyjna ličyć krainaj Treciaha śvetu, — 1 traŭnia 2004 h.

Nieraźvityja, bo prezydenckija, ci prezydenckija, bo nieraźvityja

Možna spračacca, što krainy, jakija abrali prezydentalizm, užo z samaha pačatku byli «inšymi», adroźnivalisia ad tych, što abrali parlamentaryzm. Spračacca pra instytucyjnuju systemu — heta toe samae, što błytać pryčynu i vynik. Ci ŭse neraźvityja krainy neraźvityja, bo majuć prezydenckuju formu kiravańnia, ci jany majuć prezydenckuju formu, bo jany nieraźvityja? Tak i nia tak.

Z adnaho boku, viadoma, ciažka paraŭnoŭvać Turkmenistan i Čechiju i śćviardžać, što Turkmenistan tolki tamu atrymaŭ załatoha idała, jaki krucicca pa soncy, bo ŭ ich prezydenckaja respublika.

Jasna, heta było b hłupstvam. Formuła «prezydentalizm = dyktatura i ŭsio drenna» i «parlamentaryzm = demakratyja i ŭsio dobra» šmat što spraščae. Tut niama determinizmu. Nemahčyma kazać, što, kali abrali prezydentyjalizm, usio, kapec, usio drenna. U Amerycy ŭsio bolš-menš u hetym sense narmalna, niahłedziačy na prezydenckuju formu kiravańnia. Tut suviaź chutčej u imavernasnych terminach.

Kali kraina mae prezydenckuju systemu, isnue bolšaja imavernaść, što jana skocicca ŭ dyktaturu (i budze drenna), i naadvarot: kali parlamenckaja — menšaja imavernaść. Spračacca sa statystykaj, jakuju ja pryvioŭ uverse, taksama ciažka. Niešta z prezydenckimi systemami nia toe, što viadze da hetkaj statystyki.

Roźnica

«Nia toe» — heta toe, što prezydentalizm i parlamentaryzm majuć zusim adroznuju lohiku palityčnaha spabornictva. Možna skazać, što systemy majuć roznyja «ruchaviki». Usia instytucyjnaja systema prezydentalizmu pabudavana na ŭzajemnaj nezałežnaści instytutaŭ. I parlament, i prezydent vybirajucca naŭprost narodam, i abodva majuć adnolkavuju łehitymnaść. Rana ci pozna prezydent i parlament nie pahodziacca nakont nejkaha zakonaprajektu, treba budzie nejak damaŭlacca — hladzice, što adbyvaecca: i prezydent abrany narodam, i parlament abrany narodam, abodva ličać siabie hałoŭnymi, a treciaja halina ŭłady, Kanstytucyjny sud, chutčej za ŭsio jašče nie zrabiłasia samastojnaj i nia moža skazać, chto ź ich «hałaŭnejšy» biassprečna. A kali j moža, druhaja pakryŭdžanaja, «abranaja narodam» halina nie pahodzicca.

«Palityčny ruchavik» prezydentalizmu pryviadzie da kryzysu režymu. Kanstytucyjnyja kryzysy režymaŭ vyrašać składana, jany zvyčajna vyrašajucca, tak by mović, «parakanstytucyjna», jak Jelcyn «vyrašyŭ» kanstytucyjny kryzys u 1993 h. pry dapamoze tankaŭ. Jelcyn atrymaŭ superprezydenckuju respubliku. Parlament užo nie spračaŭsia, chto hałaŭnejšy, systema vyjšła bolš-menš «stabilnaja». Ałe zatoe nedemakratyčnaja i zaviazanaja na adnaho hulca, a ne na instytuty. I kali hułec chvory, systema ŭ kryzyse. Toe samae ciapier u bolšaści postsaveckich krainaŭ.

Zaraz pahladzim na parlamenckuju systemu. Urad i premjer-ministar załežać ad parlamentu, i naadvarot. Parlament moža vykazać nedaver uradu, kali nie prahałasue za jaki zakonapraekt. Taksama ŭrad, u bolšaści vypadkaŭ, moža raspuścić parlament i pravieści novyja vybary. Takim čynam, isnue ŭzaemnaja załežnaść, i kali systema atrymlivae kryzys, heta kryzys tolki ŭradu, a nia ŭsioj palityčnaj systemy. Tanki nia treba, patrebnyja novyja vybary, novyja tvary.

Stabilnaść prezydenctva — mit

Mit nakont stabilnaści prezydenckaj systemy i, naadvarot, niestabilnaści parlamenckaj — nadzvyčaj žyvučy. Na samaj sprave, prezydenckaja systema nadzvyčaj nestabilnaja. Usio załežyć ad adnaho čałaveka, a nie instytutaŭ, ciažka damovicca z parlamentam (adzinaja pryčyna, čamu amerykanskaja systema stabilnaja, heta toe, što i Respublikanskaja, i Demakratyčnaja partyi velmi amorfnyja j niamocnyja ŭ instytucyjnym sense stvareńni i kanhresmeny mohuć hałasavać navat suprać svajoj partyi; prezydent taksama moža inicyjavać zakonapraekty rukami lajalnych kanhresmenaŭ i h.d.), palityčny kryzys robicca kryzysam usiaho režymu.

Parlamenckaja systema bolš stabilnaja: urad mae bolšaść u parlamence, jakaja jaho padtrymlivae. Isnue zhoda, a kali nie ŭdaecca pahadzicca, tady sklikaem vybary! Iznoŭ krychu statystyki: u śvece pamiž 1973 i 1987 hadami 83% času parlamenckija ŭrady meli bolšaść i padtrymku ŭ parlamence, u toj čas jak prezydenty meli padtrymku tolki 48% času. Druhimi słovami, siarednearytmetyčny ŭrad moh raźličvać na padtrymku parlamentu 4 z 5 hadoŭ svajho kiravańnia, u toj čas jak siarednearytmetyčny prezydent — tolki pałovu svajho terminu.

Što rabić «bednamu» prezydentu, jakomu treba praveści nejki zakon praz parlament? Treba nejak abychodzić parlament — treba palityčnaja zbroja ŭ vyhladze dekretaŭ, jakija majuć ci nia majuć siłu zakonu, paśla, moža, i jašče jakija paŭnamoctvy na jaki vypadak, paśla prava veta, kab blakavać nieŭpadabanyja parlamenckija zakony, paśla padklučaem referendumy, kab rabić toe, što narod skazaŭ (a referendumy va ŭsim śvece — heta samaja niebiaśpečnaja zbroja dla demakratyi, asabliva kali ŭ krainach niama demakratyčnaj tradycyi za plačyma, jak niama jaje ŭ nas), a paśla parlament uvohułe nia treba — padklučaem lohiku «dziaržava—narod—prezydent». Paśla — kapec kanstytucyjanalizmu i kapec demakratyi.

Toe, što adbyłosia ŭ Bełarusi ŭ 1994—96, nia jość nejkim vyklučnym nenarmalnym aktam. Toe samae adbyłosia ŭ dziasiatkach krainaŭ Łacinskaj Ameryki dy Afryki i ranej — Eŭropy, jakija abrali padobnyja instytuty i znachodzilisia ŭ padobnych abstavinach.

Usio całkam lahična. Kali parlament ne pahadžaecca z prezydentam, pačynaem vypuskać dekrety, parlament nia moža pahadzicca i abjadnacca, bo partyi słabyja, tady padklučaem narod praz referendum — i hud-baj, parlament. Niama tut i determinizmu.

Francyja zastałasia demakratyjaj. Ałe bolšaść «francyjaŭ» — nie zastalisia. Nia ŭsim pašancavała meć de Hola. Pry prezydentaliźme isnue našmat bolšaja imavernaść i nebiaśpeka, što ŭsio skončycca drenna.

Treba mocnyja partyi

Jašče adno. Biaz partyjaŭ — efektyŭnych, parlamenckich partyjaŭ — niemahčymaja parlamenckaja systema. Mahčymaja tolki prezydenckaja. Možna spračacca znoŭ, jakaja ź ich łepšaja, ałe perad tym, jak budavać lubuju systemu, patrebnyja, jak minimum, paradak i mir. Besparadak i vajna patrabujuć dyktatara (dobra jašče, kali demakratyčna abranaha prezydenta, jaki hulaje pavodle demakratyčnych praviłaŭ).

Budavać demakratyčnuju systemu zaraz u Iraku niemahčyma. Spačatku treba naveści paradak i pabudavać parlamenckija partyi na lakalnym uzroŭni, jak heta było zrobłena ŭ Niameččynie paśla vajny. Jak heta zrabić u Iraku — ja nia vedaju, i dobra, što ja nie pracuju tam palityčnym kansultantam.

Kab u Bełarusi paŭstała parlamenckaja systema, treba mocnyja parlamenckija partyi z realnaj, a nie efemiernaj padtrymkaj, i nie abstraktnaha «narodu», a kankretnych hrupovak hramadztva j biznesu.

Adna z pryčynaŭ 1996 h. — nie isnavała sapraŭdnych partyjaŭ, za plačyma jakich stajali b mocnyja biznes-hrupoŭki. Partyi tut nie adny vinavatyja — nie isnavała jašče j biznes-hrupovak.

Prezydenty apraŭdvajuć svaju mocnuju vykanaŭčuju ŭładu tym, što nie isnue mocnych partyjaŭ, kab byli padstavy ŭvodzić parlamenckuju systemu. I hetyja prezydenty absalutna majuć racyju: nie isnue mocnych partyjaŭ — i niemahčymaja parlamenckaja systema. Ałe z druhoha boku, kali ničoha nie rabić, tak jany nikoli i nie paŭstanuć, a kali aktyŭna supraćdzejničać ich paŭstańniu, dyk jašče j paźnej za «nikoli».

Kanstytucyi budujucca na strachu

Jakaja systema patrebna Bełarusi, jakaja budze najbolš efektyŭnaja? Jakaja Kanstytucyja? Perš za ŭsio, patrebna vyrašyć, što takoe Bełaruś i čaho chočuć bełarusy, doŭha j cesna abmerkavać prabłemy j perspektyvy. Chočam volny rynak i žyć, jak ludzi, ci chočam žyć u Trecim śvece? Kali peršae, tady treba mianiać, i heta budze baluča. Kali apošniaje, tady ničoha nia treba mianiać, usio i tak «čotka».

Parlamentaryzm ci prezydentalizm — heta tolki instytuty, jany sami pa sabe nie vyrašajuć prabłemaŭ. Treba spačatku vyrašać bolš hruntoŭnyja pytańni. Ałe j instytuty nia treba ličyć drabiazoj — jany stvarajuć i padtrymlivajuć toe, što ludzi chočuć stvaryć i padtrymać.

Treba razumeć, što kanstytucyi pabudavanyja na strachu, samym sapraŭdnym strachu. Francuskaja Kanstytucyja Piataj respubliki pabudavana na strachu perad chaosam Čaćviertaj parlamenckaj respubliki. Strach u francuskim varyjance — heta besparadak i svarlivyja karumpavanyja partyi. Prezydentalizm pavinen z hetym stracham zmahacca.

Niameckaja Kanstytucyja pabudavana na strachu paśla dyktatara i «prostych rašeńniaŭ» składanych prabłemaŭ. Niamecki parlamentaryzm i mocnaja sudovaja ŭłada pavinny z hetym stracham zmahacca.

Bełaruskaja Kanstytucyja 1994 h. była pabudavana na strachu besparadku, časovaści, neefektyŭnaści ŭłady, na zadańni nešta «źmianić». Kanstytucyja 1996-ha pabudavana na strachu palityčnaj alternatyvy prezydenckaj uładze.

Kali ŭ Bełarusi buduć jakija źmeny, chutčej za ŭsio, budze strach zanadta mocnaj prezydenckaj ułady i budze patreba ŭ parlamenckaj Kanstytucyi. Jak ja abmalavaŭ vyšej, parlamenckaja systema jość bolš efektyŭnaj systemaj pa svajoj lohicy. Tam kryzysy nie takaja prabłema.

Adnak tut uźnikajuć dva momanty. Pa-peršae, chto b ni byŭ paśla Łukašenki, jon atrymae ŭ spadčynu mocnuju prezydenckuju ŭładu, i budze spakusa hetuju ŭładu pakinuć na dobryja mety — praveści balučyja reformy, pryvatyzacyju. Budze bespracoŭe, velmi nepapularnaja źjava. Parlament moža być suprać. Prezydentu možna budze znoŭ «bambić» dekretami. Kali mała, možna budze praveści adzin-dva referendumy. Iznoŭ paechali pa kole «narod—prezydent—dziaržava».

Pa-druhoe, dla parlamenckaj systemy patrebnyja mocnyja parlamenckija partyi. Łepej menej, čym bołej. Dastatkova ŭvohułe dźve — pravaja i łevaja. Moža, jašče jakaja krajnie pravaja — dla kalarytu. Ciapier ich niama, i ich nia budze ni perad hipatetyčnaj źmenaj, ni adrazu paśla. Što rabić? Patrebny ahulnanacyjanalny kantrakt-pahadneńnie na adzin termin prezydenckaj ułady pad kantrołem Kanstytucyjnaha sudu, padčas jakoj paŭstanuć parlamenckija partyi.

Za hety termin musić paŭstać palityčnaja elita, jakaja b nie bajałasia prajhrać i prajhravać vybary, jakaja paŭstała va ŭsich krainach Siaredne-Ŭschodniaj Eŭropy na praciahu 1990-ch. Paśla hetaha mahła b być zamena na parlamenckuju respubliku.

Ja asabista liču, što dla Bełarusi najłepej padyšła b niameckaja parlamenckaja systema, ź velmi mocnym Kanstytucyjnym sudom, ałe biaź verchniaj pałaty, ci Senatu (u małeńkaj kraine bez nacyjanalnych menšaściaŭ heta nonsens), sa źmiašanaj vybarčaj systemaj: pałova vybiraecca pa partyjnych śpisach, pałova — na mažarytarnaj asnove, ałe praporcyja mescaŭ u parlamence padličvaecca na asnove praporcyi hałasoŭ, atrymanych pa partyjnych śpisach — kab nie było hetkaha bardaku, jak u Rasei i Ŭkraine, jakija pryniali niameckuju źmiašanuju vybarčuju systemu, ałe «zabylisia» pra perapadlik mescaŭ na partyjnaj asnove. Iznoŭ atrymali «bespartyjnych», jakija soŭhajucca ŭ parlamencie jak chočuć. Kuplajce niameckae.

Alaksandar Batura

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0