Віктар Марціновіч: Чаму я не напішу гістарычны раман

Адразу некалькі добрых людзей выказалі запыт-пажаданне: «Напішы ты, Віктар, гістарычны раман! Бо такіх раманаў цяпер вельмі не хапае»! І далей удакладняюць па жанры і сюжэце: там павінна быць дэтэктыўная завязка, нейкая інтрыга, якая б трымала, а герой — сапраўдная гістарычная постаць, але з ліку тых, пра якіх няшмат вядома.

У сюжэт павінна быць уключанае вялікае і прыгожае каханне, каб раман «падабаўся дзевачкам», «дзевачак» жа без кахання не прывабіш. «Гістарычны раман, гістарычны раман!» — нясецца з усіх бакоў. «Віктар, ну ты зразумей, гістарычны раман нам патрэбны, каб аднавіць цікавасць да нашай гісторыі», — кажуць адны. «Віктар, не будзь падлюкай, нахерач ты гістарычны раман, бо гістарычны раман — гэта сапраўдная крыніца міфаў. А міф — гэта якраз тое, што патрэбна людзям». І вось я хацеў бы адказаць адразу ўсім гэтым добрым людзям. Адказаць сістэмна. Патлумачыць, чаму гістарычны раман я пісаць не буду. Гэты адказ тычыцца толькі мяне і не з’яўляецца спробай адахвоціць ад пісання гістарычнага fiction іншых.

Уласна, прычыны.

1. Тыя, хто кажуць, што «гістарычны раман» — тое, чаго вельмі не хапае нашай культуры, мабыць, проста дрэнна ведаюць кантэкст. Дык вось, сябры, гэтая ніша — адзіная прыстойна распрацаваная ў сучаснай беларускай прозе. Мне там проста няма чаго рабіць. Ці ведаюць тыя, хто «чакае» гістарычнага рамана, што ў мінулым годзе выйшаў бліскучы «Сім победіші» Алеся Пашкевіча, дзея якога адбываецца ў 16-м стагоддзі і ў нашую пару? Ці чыталі яны «Сутарэнні Ромула» Людмілы Рублеўскай — твор, дзе ёсць якраз і дэтэктыў, і каханне, і сюжэт, і глыбіня? Ці чулі яны пра «Літоўскага ваўка» Алеся Наварыча? Ці ведаюць, што нават у такога цудоўнага майстра апісання сучаснасці, як Андрэй Федарэнка, ёсць вытанчана-напружаны тэкст пра слуцкі збройны чын? Гістарычны раман — адзіны жанр у беларускай літаратуры, які пасля смерці сапраўднага майстра, Уладзіміра Караткевіча, знайшоў пераемніка і захавальніка Караткевічавых традыцый, Уладзіміра Арлова. Усе астатнія жанры засталіся без паслядоўнікаў. Няма нікога, хто пісаў бы аб вайне так, як пісаў Быкаў, ці аб вёсцы так, як пісаў Мележ. А традыцыя гістарычнага рамана мае сваіх скарбнікаў.

2. Яшчэ Хэмінгуэй казаў: пісаць трэба пра тое, што добра ведаеш. Ці, — дадаваў Мікеланджэла Буанароці, — пра тое, чаго не ведае ніхто іншы. Бо найбольш складана маляваць коз і пеўняў, кожны дурань іх бачыў! А прасцей за ўсё — анёлаў і чарцей, якіх ніхто не бачыў. Я не ведаю гісторыі так, як яе ведае Уладзімір Арлоў ці Алег Дзярновіч. Я не магу раўняцца не толькі з гісторыкам, але і проста з выпускніком гістфака БДУ. Так, я шмат  часу праводжу ў вандроўках па Беларусі, слухаючы аповеды дасведчаных людзей. Але калі я задумаю ўсур’ёз напісаць гістарычны раман, я змарную шмат часу на вывучэнне кантэксту і ўсё роўна дзе-небудзь у дробязі памылюся.

3. Дык давайце зразумеем, ці патрэбны беларусам гістарычны раман? І нашто ён патрэбны? Дзеля таго, каб заахвоціць цікавіцца гісторыяй? Але парадокс сённяшняй сітуацыі — у тым, што чытачы чакаюць не інтэрпрэтацыі гісторыі. Яны чакаць простага і ўцямнага падручніка пра тое, што ж адбывалася. Як знікла ВКЛ? Чаму мы апынуліся ў Расіі? Разумееце, за апошнія 20 гадоў гісторыя была самай імклівай пераменнай беларускай гуманітарыстыкі. Нам то ўрачыста прадстаўлялі Геніюш і Арсенневу, то дазвалялі вучыць «Магутны Божа», а то зноў гэта ўсё забаранялі і адбіралі. У чалавека без наяўнай мазаічнай шызафрэніі ўсё гэта стварала адчуванне анталагічнай няўпэўненасці. Якое трэба тэрмінова «лекаваць». І толькі пасля, калі да людзей дойдзе ўласная гісторыя, ствараць гістарычны раман. Тэксты цяпер павінны быць простыя, пажадана — з ілюстрацыямі. З мапамі і старажытнымі дакументамі, якія б пацвярджалі, што ў кніжцы выкладаецца сапраўднае, а не чарговы міф пра славянскае братэрства брацкіх народаў. Дарэчы, ці не ў гэтым попыце на  ўцямны, зразумелы, гістарычны наратыў — сакрэт папулярнасці «Краінаў…» Арлова? Вось што трэба!

4. Другі складнік патрэбы ў гістарычным рамане — стварэнне міфаў, якіх бракуе культуры. Але, ведаеце, пачынаючы прыкладна з мадэрных часоў гісторыя з’яўлялася не адзіным пастаўшчыком міфаў у культуру. Сучасны міф — гэта міф пра пацыка з Аўтаза роўна ў той жа ступені, у якой і пра Усяслава Чарадзея. У сітуацыі, калі 1,5% жыхароў пры перапісе просяць запісаць іх этнічнымі «хобітамі», робіцца зразумелым, якія міфы сёння фундуюць свядомасць. Хочаце з’яднаць народ, вынайдзіце свайго Супермена. Бо відавочна ж, што для амерыканскай культуры Чалавек-Павук, Халк ці Расамаха з Рыдыкам — куды болей пазнавальныя амерыканская героі, чым нейкія генералы часоў Грамадзянскай вайны. Вось над такімі міфамі і варта працаваць. Вынайдзіце супергероя, і нацыя будзе ганарыцца ім так, як ганарылася б Вітаўтам ці Альгердам сто гадоў назад.

5. Маючы столькі тэкстаў пра мінулае (штогод у Беларусі выдаецца як мінімум два бліскучыя  гістарычныя раманы), мы не засяляем літаратурную сучаснасць. Мы баімся сучаснасці, бо ў развагах пра яе вельмі проста перайсці нябачную чырвоную рысу, за якой кніжка знікне з крам, а аўтар — з буйных газет і мэйнстрымаўскіх медыяў. І нават калі адкінуць гэты кан’юнктурны страх, сучаснасць сённяшняя — нешта Вялікае і Незразумелае. А таму ёсць болей глыбінны страх — не адчуць яе і стварыць тэкст, які будзе выглядаць смешным ці дурным праз дзесяць год. Але жывём мы ўсе не ў мінулым, а вось сёння, цяпер, у 2013. Місія пісьменніка, калі хочаце, дапамагаць чытачам зразумець менавіта гэты сённяшні 2013-ты. І ніяк інакш! І нават добры гістарычны раман павінны служыць менавіта гэтаму!

6. Галоўнае ж, гістарычны раман — не адзіны шлях расказу пра гісторыю. Сюжэт пра тое, што адбывалася ў Гародні з падручнікам «Гродназнаўства» можа стварыць большае адчуванне бягучых дачыненняў беларусаў з уласнай гісторыяй, чым аповед пра сівую мінуўшчыну Гародні. Раман, у якім будзе казацца пра далёкую будучыню, у якой мы пабачым усё тую ж трасцу, што была ў мінулым, зробіць для асэнсавання гісторыі болей за класічны гістарычны твор.

А таму, сябры, прабачце. Я не буду пісаць гістарычны раман. Толькі гістарычнага рамана Марціновіча вам яшчэ не хапала!

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0