Самая дзіўная выбарчая сістэма ў свеце. Пяць невідавочных рэчаў, якія важна ведаць пра выбары ў Венгрыі

Але ў Венгрыі, краіне з унікальнай выбарчай сістэмай, паўсюдным недаверам да сацыёлагаў і расцягнутым на тыдзень працэсам падліку галасоў ёсць важныя нюансы.

Бі-бі-сі расказвае пра спецыфіку выбараў у Венгрыі — рэчы, якія трэба абавязкова ўлічваць, назіраючы за фінішнай прамой самых важных выбараў, якія зараз праходзяць у Еўропе.

Першае: сцеражыцеся апытанняў

Вынікі перадвыбарных сацыялагічных апытанняў даюць кардынальна розныя прагнозы зыходу нядзельнага галасавання.

Незалежныя сацыялагічныя цэнтры прадказваюць упэўненую перамогу партыі «Ціса». У той жа час праўладныя СМІ, якія дамінуюць у венгерскай медыяпрасторы, публікуюць даныя апытанняў, што праводзяцца блізкімі да ўлады цэнтрамі, згодна з якімі большасць у парламенце захавае партыя Віктара Орбана.

З аднаго боку, вопыт папярэдніх выбарчых кампаній падказвае, што верыць у гэтым выпадку варта хутчэй незалежным цэнтрам. З іншага — будапешцкія эксперты, з якімі пагаварыла Бі-бі-сі, выказваюць на гэты конт шэраг перасцярог.

Па-першае, уласцівасць гэтай кампаніі — надзвычай высокі працэнт адмоваў адказваць на пытанні сацыёлагаў, якія праводзяць апытанні. Адзін з суразмоўцаў заявіў, што па ходзе некаторых палітычных апытанняў ад зносін з полстарамі адмаўляліся да трох чвэрцяў рэспандэнтаў. Вядома, сацыялагічная навука напрацавала метады кампенсацыі недахопу іх галасоў, але дакладнасць апытанняў ад гэтага дакладна не расце.

Па-другое, лічыцца, што пэўныя слаі венгерскага грамадства традыцыйна «недалічваюцца» сацыёлагамі. Гаворка ідзе перш за ўсё пра жыхароў правінцыі, канкрэтна — пра выбаршчыкаў з самым нізкім узроўнем адукацыі і дабрабыту. На палях эксперты адзначаюць: лічыцца, што ў гэтых колах самым папулярным палітыкам з'яўляецца Віктар Орбан.

Па-трэцяе, апазіцыя і незалежныя журналісты заяўляюць, што напярэдадні выбараў улада запусціла масавую сістэму подкупу выбаршчыкаў. Аўтары апублікаванага ў канцы сакавіка расследавання «Кошт голасу» сцвярджаюць, што, калі схема спрацуе, партыя Орбана зможа некалькі падкарэктаваць свой вынік у бок павелічэння.

З іншага боку, сацыёлагі, з якімі пагаварылі журналісты, фіксуюць некаторы рост паказчыкаў «Цісы» ў апошнія пару тыдняў перад выбарамі. Суразмоўцы тлумачаць гэтую тэндэнцыю тым, што менавіта на фінішнай прамой вызначацца з выбарам пачынаюць выбаршчыкі, якія раней мелі цяжкасці з адказам на пытанне пра свае перавагі. Іх долю яшчэ месяц таму сацыёлагі ацэньвалі прыкладна ў траціну ад агульнай колькасці выбаршчыкаў. Ужо тады гучалі здагадкі, што гэтыя людзі належаць хутчэй да праціўнікаў дзеючай улады.

Як накладзецца адзін на аднаго дзеянне ўсіх гэтых фактараў, прадказаць вельмі складана, таму і віншаваць пераможцу венгерскіх выбараў загадзя дакладна не варта.

Павялічыць

Другое: разбярыцеся ў сістэме

Выбары парламента Венгрыі праводзяцца па ўнікальнай сістэме, якая не мае аналагаў у свеце. Яна, як сцвярджаюць незалежныя назіральнікі, была спецыяльна адкалібраваная для таго, каб у абсалютнай адпаведнасці з законам дадатковую перавагу атрымлівала партыя «Фідэс».

Большая частка дэпутатаў — 106 з 199 — выбіраюцца ў аднамандатных акругах адноснай большасцю галасоў, гэта значыць, у аднатуравых выбарах.

Спецыфіка венгерскай мажарытарнай сістэмы — у спосабе «нарэзкі» акруг. Агульная заканамернасць — у правінцыйных, сельскіх акругах, як правіла, жыве менш выбаршчыкаў, чым у тых, якія размешчаны ў межах вялікіх гарадоў. Фактычна гэта азначае, што для атрымання дэпутацкага мандата кандыдату, які балатаваўся ў правінцыі, трэба сабраць менш галасоў, чым таму, хто балатаваўся ў горадзе. Іншымі словамі, голас аднаго правінцыйнага выбаршчыка ў гэтай сістэме важыць больш, чым голас жыхара сталіцы.

Такая ўласцівасць сістэмы відавочна грае на руку партыі «Фідэс», пазіцыі якой у сёлах і маленькіх гарадах Венгрыі лічацца асабліва моцнымі, а ў тым жа Будапешце — наадварот, пакідаюць жадаць лепшага.

Астатнія 93 дэпутацкія мандаты размяркоўваюцца паміж партыямі, якія пераадолелі пяціпрацэнтны выбарчы бар'ер. Прычым размяркоўваюцца яны не проста прапарцыйна, а з улікам даволі складанай сістэмы кампенсацыйных галасоў.

Калі вельмі спрасціць апісанне, то яна складаецца ў тым, што да галасоў, якія канкрэтная партыя набрала па партыйных спісах, дадаюцца ўсе галасы, аддадзеныя за вылучаных гэтай партыяй кандыдатаў, якія балатаваліся ў аднамандатных акругах, але прайгралі.

Такая сістэма прымяняецца ў асобных краінах свету, аднак венгерская спецыфіка ў тым, што «бонусныя» галасы ад кожнай канкрэтнай акругі атрымліваюць не толькі партыі, кандыдаты якіх прайгралі, але і тая партыя, якая вылучыла кандыдата-пераможцу. Да выніку яе партыйнага спіса дадаюць розніцу паміж колькасцю галасоў, атрыманых пераможцам, і вынікам яго бліжэйшага праследавальніка.

Дзякуючы гэтаму палажэнню заканадаўства партыя, якая перамагла ў мажарытарнай акрузе, выйграе двойчы: яна не толькі праводзіць свайго дэпутата ў парламент, але і дадае ў скарбонку партыйнага спіса частку аддадзеных за яго галасоў.

Згодна з разлікамі будапешцкага цэнтра Political Capital, прымяненне гэтага палажэння на мінулых парламенцкіх выбарах прынесла «Фідэс» пяць дадатковых дэпутацкіх мандатаў. Гэта значыць, што калі б не яно, то партыя Орбана не змагла б сфарміраваць канстытуцыйную большасць у цяперашнім складзе парламента.

Разабрацца ў гэтай сістэме сапраўды даволі складана. Але галоўныя высновы, якія трэба вынесці з яе прымянення на практыцы, простыя.

Па-першае, мажарытарная кампанента венгерскіх выбараў — важнейшая за партыйную. Мала таго, што ў аднамандатных акругах выбіраецца большасць дэпутатаў парламента, дык яшчэ і вынікі мажарытарнай часткі выбараў моцна ўплываюць на іх прапарцыйную частку.

Па-другое, у сілу гэтай акалічнасці партыйныя рэйтынгі, якія публікуюцца перад выбарамі, могуць не адлюстроўваць суадносіны сіл у будучым парламенце. Больш за тое, партыя, спіс якой пакажа самы высокі вынік у прапарцыйнай частцы выбараў, зусім не абавязкова атрымае большасць у новым парламенце.

Па-трэцяе, асаблівасці венгерскай сістэмы прыводзяць да таго, што працэс падліку галасоў і вызначэння пераможцы выбараў можа ісці доўга і нудна. У гэты раз — магчыма, нават тыдзень.

Трэцяе: не чакайце хуткіх вынікаў

Адразу абмовімся: у выпадку, калі перавага адной з партый-удзельніц выбараў над канкурэнткай будзе велізарнай, ужо ў ноч выбараў у яе офісе будуць адкрываць шампанскае. Давер да інстытута выбараў у Венгрыі даволі высокі, і, нягледзячы на высокі ўзровень палітычнай палярызацыі грамадства, магчымасць масавых фальсіфікацый менавіта ў дзень галасавання ўсур'ёз не разглядаецца.

А вось калі вынікі фаварытаў будуць даволі блізкія, канчатковага выніку прыйдзецца чакаць даволі доўга.

Бо тут на сцэну выходзіць яшчэ адна асаблівасць венгерскіх выбараў — дыстанцыйнае галасаванне.

Справа ў тым, што замежныя выбаршчыкі, якія захавалі венгерскі адрас рэгістрацыі, атрымліваюць два выбарчыя бюлетэні і галасуюць не толькі за партыйны спіс, але і за мажарытарнага кандыдата ў сваёй роднай акрузе.

Тое ж самае тычыцца і тых выбаршчыкаў, якія зарэгістраваліся для галасавання на тэрыторыі Венгрыі, але за межамі сваёй акругі.

«Фішка» венгерскай выбарчай сістэмы ў тым, што галасы, аддадзеныя на замежных выбарчых участках і за межамі «роднай» акругі, не падлічваюцца неадкладна пасля закрыцця гэтых участкаў. Гэтыя бюлетэні запакоўваюць і дасылаюць у Будапешт, а адтуль адпраўляюць у рэгіёны.

Іншымі словамі, выбарчая камісія ва ўмоўным Дэбрэцэне спачатку падлічвае галасы, аддадзеныя ў дзень выбараў тут, на месцы. А потым — чакае, каб з Будапешта сюды даставілі бюлетэні венграў, якія прагаласавалі ў Мішкальцы, Сегедзе, Лондане, Нью-Ёрку і яшчэ бог ведае дзе, падлічвае гэтыя галасы і адпаведным чынам карэкціруе першапачатковы вынік.

Заканадаўства кажа, што гэты канчатковы падлік павінен прайсці не пазней шостага дня пасля «асноўных выбараў». Гэта значыць у нашым выпадку — не пазней суботы, 18 красавіка.

Сёлета на галасаванне з-за мяжы і з-за межаў сваёй выбарчай акругі зарэгістравалася рэкордная колькасць выбаршчыкаў, і гэта можа істотна паўплываць на выніковыя вынікі выбараў.

Літаральна ў гэтую сераду лідар партыі «Ціса» Петэр Мадзьяр заявіў, што прыкладна ў 30‑40 мажарытарных акругах розніца паміж кандыдатамі-лідарамі выбарчай гонкі — у межах адной тысячы галасоў, так што напал страсцей у паслявыбарчы перыяд будзе неверагодным.

«У тых акругах, дзе ў ноч пасля выбараў кандыдат ад партыі «Фідэс» будзе мець нязначную перавагу, можна дапусціць, што сітуацыя зменіцца 18 красавіка, паколькі выбаршчыкі, якія галасуюць у пасольствах і за межамі сваіх выбарчых акруг, у асноўным крытычна ставяцца да ўрада Орбана», — патлумачыў кіеўскаму выданню «Еўрапейская праўда» эксперт будапешцкага аналітычнага цэнтра Political Capital Роберт Ласла.

А з улікам уплыву, які вынікі выбараў у мажарытарных акругах аказваюць на прапарцыйную частку выбараў, тэхнічна магчымы варыянт, калі нават прыблізнае размеркаванне мандатаў у будучым парламенце Венгрыі будзе складана змадэляваць аж да 18 красавіка.

Чацвёртае: не забывайце пра трэцюю партыю

Чым можна сябе заняць, не чакаючы 18 красавіка, дык гэта сачыць за паказчыкамі яўкі выбаршчыкаў у дзень выбараў.

Акрамя ўсяго іншага, ад яе будзе залежаць, ці будуць у наступным парламенце прадстаўлены толькі «Фідэс» і «Ціса», ці да іх далучыцца трэцяя партыя.

Так, назіральнікі за венгерскімі выбарамі часта выпускаюць з-пад увагі той факт, што ў кампаніі ўдзельнічаюць не толькі партыі Віктара Орбана і Петэра Мадзьяра. Акрамя іх, у бюлетэнях выбаршчык выявіць левую «Дэмакратычную кааліцыю», сатырычную Партыю двухвостага сабакі і крайняе правае «Наша айчына» (Mi Hazánk).

І калі вынікі двух першых партый балансуюць на мяжы статыстычнай хібнасці, то ультраправыя, згодна з некаторымі апытаннямі, маюць шанцы пераадолець пяціпрацэнтны выбарчы бар'ер.

Менавіта таму, кажуць будапешцкія эксперты, настолькі важным становіцца фактар яўкі. Груба кажучы, прыхільнікі «Нашай айчыны» — даволі ізаляваная ў палітычным сэнсе, мабілізаваная, але колькасна абмежаваная група выбаршчыкаў. І пераадоленне гэтай партыяй пяціпрацэнтнага бар'еру залежыць ад таго, колькі выбаршчыкаў іншых партый прымуць удзел у галасаванні.

Іншымі словамі, звышвысокая яўка ў палярызаваным грамадстве, хутчэй за ўсё, прывядзе да размывання выніку «Нашай айчыны» і фармаванні ў Венгрыі двухпартыйнага парламента.

Тэарэтычна фракцыя ультраправых можа стаць «залатой акцыяй» у будучым венгерскім парламенце, асабліва калі ні «Фідэс», ні «Ціса» не змогуць атрымаць на выбарах абсалютнай большасці.

З аднаго боку, «Нашай айчыне», якая выступае за выхад Венгрыі са складу ЕС, ідэалагічна больш блізкая еўраскептычная пазіцыя Віктара Орбана. З іншага — не выключана, што ультраправыя ў такім выпадку прымуць рашэнне «качаць сітуацыю» і будаваць сваю палітычную гульню ў разліку на недзеяздольнасць новаабранага парламента, прызначэнне датэрміновых выбараў і атрыманне на іх больш пераканаўчага выніку.

Пятае: канец — гэта толькі пачатак

Тым не менш самым верагодным зыходам выбараў сёння можна назваць заваяванне большасці альбо «Фідэсам» Віктара Орбана, альбо «Цісай» Петэра Мадзьяра.

І калі працяг кіравання дзеючага прэм'ер-міністра Венгрыі наўрад ці прынясе краіне якія-небудзь узрушэнні — вынесем за дужкі магчымыя паслявыбарчыя пратэсты апазіцыі, гэта тэма для іншай размовы, — то ад прыходу да ўлады «Цісы» і абрання кіраўніком урада Петэра Мадзьяра многія чакаюць неадкладных фундаментальных змен у жыцці Венгрыі.

Іх чаканні могуць не апраўдацца, і гэта яшчэ адна ўласцівасць дызайну палітычнай сістэмы, выбудаванай за гады кіравання Віктарам Орбанам.

Справа ў тым, што згодна з канстытуцыяй Венгрыі многія ключавыя аспекты жыцця краіны — ад сямейнай палітыкі да працы Нацыянальнага банка і ад пенсійнай сістэмы да мясцовага самакіравання — рэгулююцца спецыяльнымі «кардынальнымі законамі», змяніць якія можа толькі канстытуцыйная большасць дэпутатаў парламента, дзве траціны яго членаў.

Сёння Петэр Мадзьяр сцвярджае, што шанцы на дасягненне такога выніку ў яго «Цісы» ёсць: яе прыхільнікі проста павінны, не зважаючы на стому, працаваць да апошняга дня кампаніі.

Больш за тое, апублікаванае на днях апытанне сацыялагічнай фірмы Median называе атрыманне «Цісай» дзвюх трацін мандатаў рэальным (кіраўнік канцылярыі Орбана Гергей Гуляш тут жа абвінаваціў сацыёлагаў у фальсіфікацыі, заявіўшы, што іх хлусня стане відавочнай ужо на наступны дзень пасля выбараў).

Аднак ужо зараз назіральнікі ў Будапешце гадаюць, як павядзе сябе Петэр Мадзьяр, калі атрыманая ім парламенцкая большасць будзе не канстытуцыйнай, а звычайнай: ці будзе ён спрабаваць працаваць з «абмежаваным функцыяналам», ці возьме курс на датэрміновыя выбары, каб на хвалі поспеху паспрабаваць узяць новую палітычную вяршыню.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 0
• 0