Lavon z Hatava i spaleny Minsk

Miensk praz 35 hadoŭ paśla pažaru. Vierchni horad. Hraviura Napaleona Ordy. 1870 hod.

180 hadoŭ tamu, u aŭtorak 28-ha maja 1835 hoda, u dvary Minskaha dziavočaha biernardynskaha klaštara (ciapier heta pravasłaŭny Śviataduchaŭski sabor) było tłumna: bujaniŭ pjany manastyrski sielanin Lavon Piaślak. Spačatku jon napaŭ na habreja, jaki zapatrabavaŭ ad Lavona viarnuć daŭhi, potym pačałasia — i pierajšła ŭ bojku — svarka z klaštarnym dvornikam Ihnatam Vasileŭskim. Jak paśla śviedčyŭ apošni, Piaślak «try razy kidaŭsia na mianie z palenam, ale ja, vyryvajučy ich, baraniŭsia».

30-hadovy Lavon užo treci hod znachodziŭsia pry klaštary i byŭ za častyja pjanki, skandały i raspustu na drennym rachunku ŭ ihumieńni Sałamiei Čaplinskaj. Piaślak užo byŭ nieadnarazova pakarany, hetym razam jamu nie syšło z ruk. Na nastupny dzień, u sieradu, palicejskija, paklikanyja pa zahadzie ihumieńni, dali Lavonu 60 rozah.

I, napeŭna, heta padzieja nie zastałasia b u historyi Minska, kali b na nastupny dzień nie zdaryłasia katastrofa: 30 maja z dachu Biernardynskaha manastyra pry mocnym vietry (jaki adzin ź vidavočcaŭ navat nazvaŭ «buraj»), pierakidajučysia z dachu na dach, pačaŭ raspaŭsiudžvacca adzin z samych mocnych pažaraŭ za ŭsiu historyju horada.

8-ha červienia mienski hubiernatar kniaź Siarhiej Davydaŭ (darečy, jon pryjechaŭ u Minsk na novuju pasadu ŭsiaho za niekalki dzion da zdareńnia — 22 maja) stvaryŭ śpiecyjalnuju śledčuju kamisiju.

Śledčyja pačali ahlad sa złaščasnaha dachu. I znajšli dziŭnaje. 

«Usie kominy cełyja i tryvałyja… Tolki z 4-ha komina ad kaścioła, heta značyć z kuchni, u 5-y bačnyja čatyrochkutnyja dzirki, vyšynioju ad kamiennych ścien u dva aršyny, pamiž hetymi kominami lažyć raskidanaja cehła i častka zharełaj doški. Heta dakazvaje, što z 5-ha ŭ 4-y komin praviedzienaja była ŭpopierak truba na draŭlanaj došcy. Pamiž kominami vidać zakapciełyja znaki, što ad ziamli stajała drabina».

Toj Lavon Piaślak nie tolki vioŭ skandalny ład žyćcia, byŭ azłobleny i abiacaŭ adpomścić za pakarańnie, ale i zajmaŭsia jakraz tym, što zaviecca ciapier supraćpažarnaj biaśpiekaj, dobra viedaŭ uładkavańnie piečaŭ i trub i mieŭ mahčymaść praniknuć na dach. Padčas apytańnia śviedak 65-hadovaja šlachcianka Karalina Matusievič paviedamiła, što čuła, jak Lavon Piaślak «vychvalaŭsia, što vam heta pakarańnie darma nie projdzie, nie daruju ni manaškam, ni starejšaj, ni dvornikam — zadavolenyja ŭsie buduć». Lavon byŭ zatrymany, nieadnarazova dapytany, ź im było praviedziena niekalki vočnych stavak, ale nie pryznaŭsia ŭ padpale.

U chodzie śledstva ŭspłyli ciomnyja staronki ź bijahrafii Pieślaka. Jon pryznaŭsia, što «ŭ 1831 hodzie, byŭšy pasłany ad manastyra dla rasijskaj armii ŭ Carstva Polskaje z aŭsom i sucharami, pa zdačy dastaŭlenaha, kali daviedaŭsia, što Varšava ŭpakoranaja i dazvolena sutki jaje rabavać, to jon, majučy 20 čałaviek ramiźnikaŭ pad svaim zahadam, adpraviŭsia ŭ navakolle Varšavy na cełyja sutki dla rabavańnia, i ŭ niejkim panskim dvary zabrali piać štuk rahataj chudoby. U inšych ža miescach zabirali, dzie mahli znajści, charčovyja zapasy i haračaje vino, ale prytym nikoha nie zabili i nie źniaviečyli… Viartajučysia z Carstva Polskaha, z-za adsutnaści piśmovaha vidu byŭ na miažy zatrymany i dastaŭleny ŭ horad Biełastok, dzie prabyŭšy dva tydni ŭ astrozie». Mahčyma, pryznacca Piaślak vyrašyŭ, bo bajaŭsia, što stanie viadomy fakt jaho znachodžańnia ŭ turmie. Ale ŭ palicyi byŭ i jašče adzin vielmi važki arhumient, ab jakim — krychu nižej.

Adkrylisia i inšyja niadobryja padrabiaznaści. Śledčych zacikaviŭ jaho, jak vykazalisia b ciapier, ciažki psichałahičny stan, jaki staŭ pryčynaj štodzionnych pjanak, a taksama krynica srodkaŭ na biaskoncyja zastolli. 40-hadovaja sialanka, udava Aŭdoćcia Franciška, jakaja słužyła pry klaštary, pakazała, što, kali pažar trochi ścich pierad zachodam sonca, Lavon paklikaŭ jaje na harełku ŭ šynok habreja Josiela. U karčmie jana zaśpieła Lavona ź niejkim čałaviekam, jakoha jana nie viedaje. Śledčyja chutka znajšli sabutelnika. Stalar Vosip Navicki pakazaŭ, što «Lavon, byŭšy pjany mocna, paŭtaraŭ, što jon sabie zrobić śmierć paśla taho, što zdaryłasia».

Niepachvalnuju charaktarystyku Lavonu dała i jaho maci — sialanka vioski Hatava Aŭdoćcia Mikałajeŭna, 67 hadoŭ. Jana raspaviała, što ŭ piatnicu paśla pažaru pryjšła ź vioski da Lavona ŭ manastyr, i «kali paprasiła ŭ jaho chleba, to adkazaŭ joj: «Nie dam tabie chleba, idzi z Boham, Boh jašče viedaje, što sa mnoju budzie i kali ŭbačymsia». I dadaŭ: «Idzi dadomu, a to jašče skažuć, što ja tabie daju što-niebudź».

Paśla hetych pakazańniaŭ śviedak Lavonu Pieślaku pryjšłosia pryznacca, što «kali za pjanstva i drennyja pavodziny byŭ pakarany, to, sapraŭdy, kazaŭ, što hatovy pazbavić siabie žyćcia, što paśla pažaru ŭ čaćvier pad viečar chadziŭ u šynok. Hrošy ž mieŭ ad prodažu chleba, što adpuskajecca jamu na ježu…»

Pierakanaŭčych dokazaŭ viny Pieślaka ŭ padpale śledčym tak i nie ŭdałosia znajści. 27-ha žniŭnia aryštanty Lavon i Aŭdoćcia byli dapytanyja apošni raz, i Lavon zastaŭsia pry svaich pakazańniach. Minski paviatovy sud vynies vyrak: «sielanina Lavona Pieślaka, 30 hadoŭ, pa pradmiecie padpału pakinuć u mocnym padozrańni i addać na paruki nastajacielnicy manastyra, a kali jana nie pahodzicca, sasłać u Sibir na pasialeńnie. Za raspusnaje žyćcio z Aŭdoćciaj addać na carkoŭnaje pakajańnie».

Ale heta rašeńnie nie było zaćvierdžana vyšejšaj instancyjaj. Minskaja Pałata kryminalnaha suda pastanaviła: Pieślaka, nie addajučy na paruki, «addać u vajskovuju słužbu, a ŭ vypadku niazdolnaści sasłać u Sibir na pasialeńnie».

Byŭ u prysudzie i cikavy momant, jaki, mahčyma, tłumačyć pryčynu «havarlivaści» Lavona Pieślaka. Jak śćviardžaŭ Piaślak, minski palicmajstar Sucharžeŭski zahadaŭ palicyjantam pakłaści jaho na ziamlu i bić pa piatach. Piaślak pryznaŭsia va ŭsich svaich hrachach, ale nie ŭziaŭ na siabie taho, u čym nie byŭ vinavaty. A voś sam Sucharžeŭski ŭžo 19-ha červienia padaŭ rapart ab pierachodzie na inšuju pracu. «Padpalščyk» paśla zaćviardžeńnia prysudu adpraviŭsia ŭ Sibir.

Zrešty, byli padazravanyja i akramia Pieślaka. Toj ža palicmajstar Sucharžeŭski danios kamisii, što «padčas pažaru nasilisia čutki ab padazreńni na śviataroŭ katalickaha vyznańnia, što jany byccam by pa złości za źniščeńnie manastyroŭ zapalili klaštar biernardynak, ale hetyja čutki nie mieli nijakaj padstavy».

Napeŭna, kali b śledstva adbyvałasia siońnia, palicyja źviarnuła ŭvahu na zamiežnika, jaki pryjechaŭ u Minsk, — pa poŭnaj vypadkovaści (ci nie?) jaho biznesam byŭ prodaž pažarnych pryładaŭ. Cirolski paddany, jaki prybyŭ z Aŭstryi, Johan Rojskitl (abo Ryškitl) — «mašynist pažarnych instrumientaŭ» davaŭ pakazańni śledčym. Bo taksama byŭ na tym złaščasnym dachu. Ź ich vynikała, što jon pryvioz «roznyja ručnyja trubki dla prodažu pa horadzie Minsku, kali zdaryŭsia pažar u manastyry manašak biernardynak, kudy pryjšoŭšy i ŭlezšy na haryšča, znajšoŭ, što z unutranaha boku hareŭ dach užo na paŭtary sažni».

Nieviadoma, ci ŭdałosia zamiežnamu kupcu pradać što-niebudź sa svaich tavaraŭ paśla pažaru, ale, jak pierakanaŭča pakazvali materyjały śledstva, minskaja pažarnaja kamanda mieła patrebu ŭ surjoznych abnaŭleńniach svajho abstalavańnia.

Minskija pažarnyja, jakija byli dapytanyja, pakinuli nam kaštoŭnyja źviestki ab vartym žalu stanie supraćpažarnaj biaśpieki Minska ŭ 1835-m. 

Mieščanin Jan Stabroŭski, jaki pracavaŭ furmanam pry pažarnaj, pakazaŭ, što «koniej pažarnych jość dzieviać, trub — try, bočak — dvanaccać». Adnak «ź liku bočak dźvie tolki byli prydatnyja, a inšyja pałamanyja».

Kamisija sabrała ahulnuju statystyku pa ŭsich paciarpiełych: «Kamiennych manastyroŭ, kazionnych budynkaŭ i draŭlanych razam z kamiennymi damoŭ zhareła ŭsiaho 67».

Pažar nie abyšoŭsia biez čałaviečych achviar. Zaśviedčanaja hibiel dvaranina Franca Kułakoŭskaha, 60-ci hadoŭ, jaki zadychnuŭsia ad dymu, ratujučy z domu svaje rečy. Inšaja achviara ahniu — Ruža Nartvinava «ŭ mnohich miescach da kostki abhareła», bo lažała pjanaja doma. Byli i paranienyja: biernardynki Ruža Matusievič mocna vyciała śpinu i hałavu, a Hanna Korsak złamała plačo — jany skakali z akon svaich kiellaŭ na trecim paviersie, kali padstupiŭ ahoń. Stražnik Andrej Maroz «atrymaŭ mocny ŭdar z zapaleńniem i značnaj puchlinaj hałavy».

Pažar 1835 pakinuŭ biez dachu nad hałavoj bolš za 200 siemjaŭ, całkam źniščyŭšy 11 kvartałaŭ, što ŭ značnaj miery źmianiła architekturny vyhlad centralnaj častki horada. Užo 1-ha vieraśnia impieratar vydatkavaŭ 25000 rubloŭ na biazvypłatnuju razdaču paciarpiełym i 175000 rubloŭ na adnaŭleńnie žytła ź biespracentnaj rasterminoŭkaj na 12 hadoŭ. Akramia taho, pa hubierni było sabrana achviaravańniami 18500 rubloŭ. Ale ŭsio heta byŭ mizier, bo ahulnaja suma škody, naniesienaj pažaram Minsku ŭ 1835 hodzie, skłała hihanckuju sumu, pieravysiŭšy miljon rubloŭ.

Ci byŭ vinavaty ŭ hetym Lavon Piaślak? Chto viedaje, jaho śled zhubiŭsia ŭ Sibiry.

* * *

Źmicier Drozd historyk-archivist, aŭtar knih «Ziemleŭłaśniki Minskaj hubierni 1861—1900», «Ziemleŭłaśniki Minskaj hubierni 1900-1917». Paśla Płoščy-2010 byŭ asudžany za ŭdzieł u «masavych biesparadkach» na try hady kałonii ŭzmocnienaha režymu. Vyjšaŭ na volu ŭ žniŭni 2011.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0