Historyja sučasnaha pryrodnaha bahaćcia rehijona pačałasia dziasiatki miljonaŭ hadoŭ tamu sa staražytnaha akijana.
Pošuki nafty ŭ Piersii (jak tady nazyvaŭsia Iran) pačalisia ŭ 1901 hodzie, kali brytanski pradprymalnik Uiljam Noks D'Arsi padpisaŭ z šacham pahadnieńnie ab kancesii. Hetaja damova davała jamu prava šukać vykapniovaje paliva na vielizarnaj terytoryi, jakaja achoplivała try čverci krainy.
Na praciahu siami hadoŭ praca išła biezvynikova. Ekśpiedycyjam udavałasia znajści tolki niaznačnyja ślady nafty, jakija nie abiacali nijakaj kamiercyjnaj vyhady. Hrošy inviestaraŭ amal skončylisia, i jany nakiravali kamandzie zahad nieadkładna zharnuć pracy.
Ale litaralna za dva dni da taho, jak rasparadžeńnie dajšło da miesca bureńnia, 26 maja 1908 hoda, adbyŭsia histaryčny praryŭ. U miastečku Masdžyd-Sulejman, što ŭ pravincyi Chuziestan na paŭdniovym zachadzie krainy, na hłybini kala trochsot mietraŭ bur narešcie dasiahnuŭ mahutnaha naftanosnaha płasta.
Hetaja łakacyja była vybrana hieołahami nie vypadkova. Jašče sa staražytnych časoŭ u pieradhorjach chrybta Zahras na pavierchniu ziamli prasočvaŭsia bitum — hustaja pryrodnaja smała, jakuju miascovyja žychary vykarystoŭvali ŭ pobycie i budaŭnictvie. Najaŭnaść hetych pavierchnievych adkładaŭ padkazvała daśledčykam, što hłyboka ŭ nietrach pavinny chavacca hihanckija reziervuary paliva. Kali bur prabiŭ ščylnuju parodu, kałasalny padziemny cisk vyšturchnuŭ naftu vonki — mahutny čorny fantan uźlacieŭ vysoka ŭ nieba, abviaściŭšy ab pačatku naftavaj ery na Blizkim Uschodzie.
Ale adkul u hetym punkcie płaniety ŭziałasia takaja niejmaviernaja kancentracyja vuhlevadarodaŭ? Kab zrazumieć heta, jak piša IFL Science, treba zazirnuć hłyboka ŭ minułaje.
Svaim bahaćciem na vykapniovaje paliva Blizki Uschod abaviazany tamu, što pryblizna 250‑50 miljonaŭ hadoŭ tamu ŭ hetym rehijonie isnavała hihanckaje mora, viadomaje jak akijan Tetys. Hety masiŭ trapičnych vod, zacisnuty pamiž staražytnymi kantynientami Handvana i Łaŭrazija, litaralna kišeŭ žyćciom: ad płanktonu i karałavych ryfaŭ da ryb, hałavanohich maluskaŭ i marskich reptylij nakštałt ichtyjazaŭraŭ.
Z časam tektaničnyja plity pryjšli ŭ ruch: Afrykanskaja i Aravijskaja plity pačali pastupovaje sutyknieńnie ź Jeŭrazijskaj. Hetaje maštabnaje sutyknieńnie prymusiła akijan Tetys niaŭchilna zvužacca, pakul jon zusim nie źnik. Marskoje dno, razam z usimi adkładami i reštkami marskich arhanizmaŭ, akazałasia zacisnutym i «pachavanym» u ziamnoj kary.
Siońnia na miescy hetaha staražytnaha vadajoma znachodziacca častki Afryki i Jeŭrazii, a Piersidski zaliŭ — heta jakraz nievialikaja ŭpadzina, jakaja zastałasia na miescy taho staražytnaha hihanckaha akijana.
Treba razumieć, što syraja nafta heta zusim nie «vycisnuty sirop» z astankaŭ dynazaŭraŭ. Jana źjaŭlajecca vynikam uździejańnia ekstremalnaha ciapła, vysokaha cisku i času na vielizarnuju kolkaść mikraskapičnych vodaraściej, płanktonu i inšych marskich arhanizmaŭ, pachavanych pad płastami asadkavych parod.
Enierhija, jakuju hetyja arhaničnyja złučeńni pahłynali ad Sonca na praciahu nieźličonych epoch, praz pavolny i składany praces pieratvaryłasia ŭ vielizarnyja pakłady vadkich i hazapadobnych vuhlevadarodaŭ, jakija my spalvajem siońnia.
Adnak hieałohija — heta tolki častka adkazu na pytańnie, čamu ŭ hetym rehijonie zdabyvajuć tak šmat resursaŭ. Na dolu Blizkaha Uschodu prypadaje kala 30% suśvietnaj zdabyčy nafty i 17% suśvietnaj zdabyčy pryrodnaha hazu. Asnoŭnymi ruchavikami hetaj industryi źjaŭlajucca try krainy — Saudaŭskaja Aravija, Iran i Irak, choć i inšyja dziaržavy rehijona majuć svaju dolu ŭ hetym naftavym pirahu.
Nasamreč Blizki Uschod nie źjaŭlajecca suśvietnym lidaram pa ahulnym abjomie naftavych resursaŭ. Najbolšymi paćvierdžanymi zapasami vałodaje Vieniesueła, a Złučanyja Štaty Amieryki ŭtrymlivajuć status najbujniejšaha ŭ śviecie vytvorcy nafty.
Tym nie mienš Zachodniaja Azija vałodaje najbahaciejšymi pakładami, jakija vielmi lohka zdabyvać, bo jany znachodziacca ŭ adnosna niehłybokich płastach. Dziakujučy hetamu važnamu faktaru Blizki Uschod kantraluje krychu bolš za 50% usich suśvietnych zapasaŭ, jakija zastalisia i dastupnyja dla zdabyčy.
Varta taksama ŭličvać roznuju jakaść nafty. U toj ža Vieniesuele vielizarnyja resursy vykapniovaha paliva schavanyja ŭ składanych hieałahičnych strukturach, a sama nafta tam vielmi ščylnaja i viazkaja, što robić jaje zdabyču ciažkaj, a apracoŭku — darahoj. Dla paraŭnańnia, značnaja častka nafty na Blizkim Uschodzie ličycca «lohkaj i sałodkaj (ź nizkim utrymańniem siery)», što robić jaje kudy bolš pryvabnaj dla suśvietnych rynkaŭ.
Kamientary