«Historyja poŭnaja niečakanaściaŭ, i nie ŭsie jany niepryjemnyja». Piśmieńnica Kryścina Sabalaŭskajcie parazvažała pra VKŁ, Biełaruś i Rasiju

Dziakujučy pierakładu Siarhieja Šupy (vydaviectva «Viasna»), biełaruskija čytačy ciapier mohuć paznajomicca z usimi čatyrma tamami vilenskaj sahi Silva rerum — ramana pra žyćcio šlachty ŭ XVII—XVIII stahodździach. Heta nie tolki adna z najlepšych knih u historyi Litvy, ale i biestseler, vysoka acenieny taksama ŭ Polščy i Łatvii.

Piśmieńnica Kryścina Sabalaŭskajcie — aŭtarka histaryčnych ramanaŭ i adna z samych upłyvovych kulturnych fihur Litvy, mierkavańniem jakoj cikaviacca i da jakoha prysłuchvajucca.

Pavialičyć

— Na prezientacyi pierakładu Silva Rerum u «Biełaruskim domie» ŭ Vilni napačatku sakavika čytačy zadavali vam pytańni pa-biełarusku, a vy adkazvali pa-polsku. Zdavałasia, vy amal usio razumieli. Ci sutykalisia raniej ź biełaruskaj movaj, kab krychu jaje razumieć?

— Tak, sapraŭdy amal usio zrazumieła, i heta było vielmi pryjemna. Kali svabodna vałodaješ polskaj i ruskaj movami, heta nieskładana — padobnyja słavianskija struktury, paznavalnyja karani słoŭ.

Mnohija palaki taksama davoli dobra razumiejuć biełarusa. Škada tolki, što ja nie mahu vykazać dumki pa-biełarusku, tamu daviałosia havaryć pa-polsku — za heta prašu prabačeńnia, ale spadziajusia, aŭdytoryja mianie lepš zrazumieła.

Pavialičyć

— Čytačy sa ździŭleńniem daviedalisia, što vy pachodzicie z rodu Narvojšaŭ — hałoŭnych hierojaŭ Silva Rerum. Raskažycie, kali łaska, pra heta.

— Tak, atrymałasia śmiešnaja situacyja — padčas sustrečy mianie spytali, ci ja kantaktuju z sučasnymi naščadkami Narvojšaŭ. Pakolki ŭ zale ŭ toj momant była maja mama, dziecca nie było kudy, daviałosia pryznacca.

Heta — maje prodki pa matčynaj linii, bieśpierapynnuju hienieałohiju hetaj haliny my viedajem da pačatku XVI stahodździa, majem niekatoryja zachavanyja dakumienty i rečy, adnak proźvišča źmianiłasia — žanočy hienieałahičny los. Moža, i dobra, bo heta dało peŭnuju dystancyju i aŭtaironiju ŭ dačynieńni da siamiejnych historyj i aniekdotaŭ.

Pavialičyć

— Vy kazali, što praciahu Silva Rerum nie budzie, bo vam nie padabajecca XIX stahodździe. Čamu? Z-za rasijskaj akupacyi ci ź inšych pryčyn?

— Z-za estetyki i śvietaadčuvańnia — jano dla mianie zanadta ekzaltavanaje, ramantyzavanaje, i adnačasova — chanžaskaje, purytanskaje. Dla mianie heta — stahodździe impieryj, palicejskich dziaržaŭ, psieŭdanacyjanalnych mifaŭ, biurakratyi. Ja nie adčuvaju jaho tak dobra, jano nie zachaplaje mianie estetyčna tak, jak epocha baroka (Kryścina Sabalaŭskajcie — historyk mastactva, — «Salidarnaść»).

— Siońnia siarod biełarusaŭ možna sustreć zusim roznyja pohlady na historyju VKŁ. A jak vy hladzicie na historyju VKŁ — i na rolu prodkaŭ biełarusaŭ u joj?

— Adziny ahulny pohlad na historyju ŭłaścivy tolki aŭtarytarnym režymam, tamu pluralizm pohladaŭ sam pa sabie — heta ničoha drennaha. Važna tolki, nakolki hetyja pohlady navukova abhruntavanyja.

Ja zaŭsiody kažu, što tam, dzie žadanaje pačynajuć prymać za realnaje, zakančvajecca navuka i pačynajecca ideałohija. A ideałahičnaja interpretacyja historyi — heta ŭžo ničoha dobraha. Tamu na historyju VKŁ ja imknusia hladzieć pierš za ŭsio jak navukoŭca.

Prystupajučy da kankretnaj histaryčnaj krynicy, starajusia padychodzić da jaje biez papiarednich ustanovak. Jak archieołah, jaki pačynaje raskopki — bo nieviadoma, što možna znajści: moža, skarb załatych maniet, a moža — miesca masavych zabojstvaŭ. Histaryčnaja praŭda časam moža być i niepryjemnaj, ale śpiełaja śviadomaść pavinna ŭmieć jaje pryniać.

Varta pamiatać, što masavaja pamiać pra VKŁ na praciahu XIX stahodździa sistematyčna ścirałasia — carskaja impieryja na akupavanych terytoryjach pravodziła palityku divide et impera, imknułasia pasvaryć palakaŭ ź litoŭcami, a narody, jakija žyli ŭ VKŁ, — pamiž saboj.

Da taho, jašče ŭ časy Kaściuški, havaryłasia słovami III Statuta, što «litoviec — heta toj, chto lubić svabodu i pavažaje Statut Litvy», heta značyć — litoŭskaja identyčnaść była palityčnaj, hramadzianskaj, pravavoj, a taksama katalickaj, a nie etnalinhvistyčnaj.

Mocnaja palityčnaja, hramadzianskaja identyčnaść jakraz i pieraškadžała akupantam, asabliva na takoj vialikaj terytoryi, jak byłoje VKŁ.

Dobraje pytańnie — kaho my budziem ličyć prodkami biełarusaŭ. Ad maich prodkaŭ zastalisia listy, napisanyja pa-polsku (ciažka skazać, ci ŭsie jany havaryli pa-litoŭsku — heta ja viedaju tolki pra Franciška Narvojša i niekatorych paźniejšych svajakoŭ), mieli ziemli, raśsiejanyja ad Žamojci da Ašmian (značyć — i na terytoryi sučasnaj Biełarusi), ale ličyli siabie litoŭcami.

Dyk ci možam my, skažam, pra členaŭ majoj siamji, jakija mieli adzin z majontkaŭ u kancy XVIII — pačatku XIX stahodździa na terytoryi sučasnaj Biełarusi, kazać jak pra «prodkaŭ biełarusaŭ»? Bo jany ŭ toj čas ličyli siabie litoŭcami i nie ŭjaŭlali, što heta za identyčnaść — biełarus.

Ja pierakananaja, što my pavinny pavažać ludziej minułaha, i kali havorym pra ich identyčnaść — nie možam naciahvać jaje na kapył našaha siońniašniaha razumieńnia i ŭjaŭleńnia. My pavinny ličyć ich tymi, kim jany ličyli siabie sami, jak jany sami siabie nazyvali.

Tamu ŭ hetych adnosinach vielmi krasamoŭnyja matrykulnyja knihi jeŭrapiejskich univiersitetaŭ XVII—XVIII stahodździaŭ, u jakich studenty z Rečy Paspalitaj vielmi vyrazna paznačali, kim jany siabie ličać: Polonus, Lituanus, Borussus (žycharami Prusii — S.) ci jašče kim. Cikava było b daśledavać, kali ŭpieršyniu ŭ krynicach źjaŭlajecca samaidentyfikacyja «biełarus» (nie ŭ značeńni terytoryi, a ŭ značeńni nacyjanalnaści).

Akramia taho, identyčnaść navat u miežach adnoj siamji moža mianiacca z časam, i heta — narmalna. Adnojčy mnie daviałosia ŭdzielničać u davoli kamičnaj dyskusii ŭ Polščy — adzin ź jaje ŭdzielnikaŭ śćviardžaŭ, što voś Emilija Plater, kali b žyła siońnia, niepaźbiežna identyfikavała b siabie jak polka, a nie litoŭka.

U mianie heta vyklikała śmiech — adna z maich najlepšych siabrovak — naščadak rodu Plateraŭ, i tamu dobra viadoma, što ŭ kancy XIX stahodździa pohlady siamji razyšlisia: adna halina zastałasia polskamoŭnaj i sapraŭdy paźniej atajasamlivała siabie z palakami, a druhaja halina siamji stała zusim «litvamanami» i viestunami litoŭskaha nacyjanalnaha adradžeńnia — ad ich paźniej pachodzili Uładas Putvinskis (zasnavalnik ruchu Stralcoŭ) i Maryja Putvinskajcie (žonka mastaka Antanasa Žmujdzinavičusa).

Tamu siońnia śpiekulavać, kim ličyła b siabie Emilija Plater — poŭnaja biessensoŭnaść, poŭny ahistaryzm.

Padkreślu — davajcie pavažać ludziej minułaha, dazvolim im być tymi, kim jany sami siabie ličyli. Nie budziem rabić ź ich ideałahičnych pudziłaŭ pavodle našaha siońniašniaha razumieńnia identyčnaści.

— Maja mama pachodzić z Karelickaha rajona (kala Navahrudka), dzie naradzilisia viadomyja ŭ Vilni ludzi: Jan Čačot, Ihnat Damiejka, Jan Bułhak. Jakija miescy Biełarusi vy naviedvali, cikaviačysia historyjaj, i pry jakich abstavinach?

— Na žal, z pryčyny palityčnych abstavin apošni raz ja była ŭ Biełarusi ŭ 2013 hodzie — mieła ŭnikalnuju mahčymaść naviedać Niaśviž, Mir, Minsk. Jakraz tady ja pisała Silva Rerum III, tamu heta byŭ nieacenny dośvied, jaki vielmi spatrebiŭsia ŭ knizie.

Da taho ž, jašče ŭ apošnija hady XX stahodździa, kali ja pracavała ŭ Nacyjanalnym muziei, razam z kalehami pabyvała ŭ Navahrudku, Lidzie, u miescach, źviazanych z Adamam Mickievičam, mieła kantakty ź biełaruskimi muziejščykami — tady płanavałasia zrabić vystavu pra «Pana Tadevuša» i abstaviny jaho stvareńnia.

— Čamu, na vašu dumku, maleńkaja Litva siońnia źjaŭlajecca niezaležnaj, a Biełaruś, jakaja ŭ niekalki razoŭ bolšaja, u mnohich adnosinach padparadkoŭvajecca Rasii?

— Dumaju, što Litva sa stalicaj Vilniaj jak pierajemnica dziaržaŭnaści Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, mabyć, usio ž źjaŭlajecca hałoŭnaj nośbitkaj hetaha hiena svabody, jakaja nie spałochałasia i vyrvałasia ŭ 1990-m.

Z boku Rasii my źviedali taktyku «padzialaj i ŭładar», nieadnojčy — i ŭ XIX stahodździ, i ŭ 1940 hodzie, i ŭ pavajenny čas, kali praz represii i departacyi pravodziŭsia stratacyd litoŭcaŭ (źniščeńnie najbolš adukavanaj, najbolš hramadzianskaj častki hramadstva), sacyjalnaja inžynieryja i pramyvańnie mazhoŭ, ale, mnie zdajecca, navat našy savieckija partyjnyja bonzy zaŭsiody chacieli trymacca jak maha samastojniej i skroź ścisnutyja zuby ŭsio roŭna pa-svojmu nienavidzieli ruskich.

A za što Rasiju lubić? Takaja vielizarnaja, takaja bahataja i pryrodnymi resursami, i čałaviečymi talentami kraina, a na praciahu ŭsioj historyi jaje elita, jakaja kupajecca ŭ vulharnaj raskošy, tak usio raskradaje, što narod pastajanna žyvie ŭ biednaści i brudzie.

Tamu, kab utrymlivać svaje masy ŭ spakoi, Rasii pastajanna patrabujecca ŭjaŭny źniešni vorah i vajna: joj pastajanna treba ahresiŭna leźci da susiedziaŭ (i nie tolki), umiešvacca ŭ spravy inšych krain i tracić na heta violizarnyja srodki, zamiest taho kab nakiravać hetyja hrošy svaim prostym ludziam, navieści paradak va ŭnutranych spravach i žyć bahata.

Rasija — haniebnaja kraina, jakaja nie cenić svaich ludziej i nie zdolnaja navieści paradak u siabie. A tam, dzie jana zavajoŭvaje — usio hubić, adkidvaje nazad u biednaść, lanotu, pjanstva i adstałaść, apahańvaje i źniščaje.

Taki ład žyćcia zaŭsiody byŭ čužy litoŭcu, i litoŭcy, moža, histaryčna mienš pakorlivyja pierad luboj uładaj.

— Jakija asacyjacyi ŭ vas vyklikaje Biełaruś?

— Pierš za ŭsio — adčuvańnie jakraz toj kulturnaj samabytnaści i ahulnaści Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i, dumaju, naš dyjałoh padčas sustrečy, toje, jak biełaruskija čytačy čytajuć maje knihi i kažuć, što heta — «svaja» historyja — śviedčyć pra heta. Heta — časta ahulnaja historyja, ahulnyja adčuvańni, ahulnyja pačućci.

Druhaja asacyjacyja — vielmi sumnaja, z pryčyny taho, što doŭhija dziesiacihodździ adbyvajecca ŭ vašaj krainie. Dumaju, što pracavityja i tvorčyja ludzi Biełarusi zasłuhoŭvajuć svabody, demakratyi i žyćcia jak narmalnyja jeŭrapiejcy.

— Kali ja byŭ u Jašunach (Salečnicki rajon Vilenskaha pavieta), to sustreŭ ludziej, jakija źjaŭlajucca hramadzianami Litvy, adčuvajuć siabie palakami i havorać pa-biełarusku. Jak heta aceńvać? Ci možna ličyć heta spadčynaj Rečy Paspalitaj, ci heta niešta inšaje?

— Jak ja ŭžo kazała — usie hetyja histaryčna nasłojenyja składniki nie pieraškadžajuć adzin adnamu. Hramadzianin Litvy, jaki adčuvaje siabie palakam i havoryć na dyjalekcie polskaj movy, inšym, čym u Polskaj respublicy, jaki vam nahadvaje biełaruskuju movu — ja asabista z hetym nie maju nijakich prablem.

Važna, kab takaja asoba była łajalnaja Litoŭskaj respublicy, bačyła jaje jak krainu, u jakoj joj dobra, jakuju choča budavać razam z usimi hramadzianami, i viedała taksama dziaržaŭnuju litoŭskuju movu, kab mahła paŭnavartasna funkcyjanavać u hramadstvie.

— Vajna Rasii suprać Ukrainy praciahvajecca. Jak, na vašu dumku, budzie vyhladać budučynia krain našaha rehijona (krain Bałtyi, Biełarusi, Ukrainy) praz 50 hadoŭ?

— Nu, praz 50 hadoŭ mianie dakładna ŭžo nie budzie na hetym śviecie, tamu mnie ciažka prahnazavać. Ja nie prazorca i nie palitołah.

Jak čałaviek, jaki prafiesijna cikavicca historyjaj, mahu skazać tolki adno — historyja časam byvaje poŭnaja niečakanaściaŭ, i nie ŭsie jany abaviazkova byvajuć niepryjemnyja — adradžeńnie litoŭskaj dziaržavy ŭ 1990 h. i vielizarny prahres, jaki my zrabili, siońniašni vysoki ŭzrovień žyćcia ŭ Litvie (bahaciej my, mabyć, nikoli nie žyli) pra heta śviedčać.

Akramia taho, užo šmat hadoŭ ja paŭtaraju, što svaboda — heta nie fakt, a praces, jaki treba padtrymlivać štodzionnymi ŭčynkami i rašeńniami. Tamu treba achoŭvać svaju svabodu luboj canoj i zaŭsiody być hatovymi jaje abaranić.

Pavialičyć

— Vašy prodki žyli ŭ Vilni, vy tam vyraśli i źjaŭlajeciesia hanarovym hramadzianinam hetaha horada. Jakija try miescy ŭ Vilni vam najbolš padabajucca?

— Ja biaskonca lublu vid na 360 hradusaŭ z bałkona Śviatajanskaj zvanicy (častka ansambla Vilenskaha ŭniviersiteta. — «Salidarnaść») — jon sapraŭdy zachaplaje duch, adtul vyrazna vidać roznyja kanfiesijnyja častki Vilni, roznyja styli, i, kali ja hladžu, kožnaja vułka źviazanaja dla mianie z maimi asabistymi pryhodami i ŭspaminami.

Kaścioł Śviatoha Juryja — choć i nie dziejny, mnie vielmi darahi, bo tam malilisia cełyja pakaleńni majoj siamji, i, chutčej za ŭsio, mienavita tam adbyŭsia tajemny šlub Barbary Radzivił i Žyhimonta Aŭhusta. Nu i moj dom, u jaki zaŭsiody pryjemna viartacca.

— Na vašu dumku, u čym sens žyćcia?

— Adzin z maich lubimych vieršaŭ — «Čytajučy Marka Aŭrelija» Tomasa Viencłavy. Jon taki hłyboki, litoŭskaja mova ŭ im takaja pryhožaja i daskanałaja, što jaho, mabyć, niemahčyma adekvatna pierakłaści na inšyja movy. Užo tolki dziela takoj paezii varta vyvučyć litoŭskuju movu.

Kožny raz, kali ja čytaju jaho, u mianie na vačach vystupajuć ślozy, bo ŭvieś vierš — mienavita pra staicyzm i sens žyćcia pierad tvaram viečnaści. I ŭ im jość takija słovy:

Kolki tabie dadziena, stolki dadziena. Jość tolki surovy abaviazak —

Nie šukać sensu, nie prynižacca i nie narakać.

• 4
• 0
• 1
• 1
• 0
• 0
• 0
• 1