Hety biełarus daśleduje rak — voś što jon kaža pra SPF ad miełanomy, navukovy prahres i samy składany ŭ lačeńni rak
«Čałaviek amal zaŭždy pamiraje ad raku, kali nie pamiraje ad niečaha raniej». Biełarus Maksim Domnič pracuje ŭ miunchienskaj univiersiteckaj klinicy i daśleduje suviaź raka i imunitetu. U razmovie z «Našaj Nivaj» navukoviec raskazvaje pra toje, što za hetym chavajecca, jak ad raku ratujuć SPF-srodki i jakija vidy raku jašče składana lačyć.
Jak źviazanyja rak i imunitet
Maksim Domnič — navukovy supracoŭnik univiersiteckaj kliniki LMU, što ŭ Miunchienie. Mužčyna pracuje ŭ halinie ankaimunałohii, to-bok daśleduje ŭzajemadziejańnie raku i imunnaj sistemy. Siarod vidaŭ raku, ź jakimi jon pracuje, jość, naprykład, miełanoma, a taksama rak hałavy i šyi.
Kali Maksim pryjechaŭ u Hiermaniju, jon trapiŭ na pracu ŭ łabaratoryju, dzie zajmajucca zbolšaha niejtrafiłami — kletkami imunitetu, jakija zmahajucca sa źniešniaj ahresijaj nakštałt bakteryj i virusaŭ. Ale ž ankołaham tyja kletki taksama cikavyja:
«Niejtrafiły ŭ peŭnych umovach mohuć dapamahać raku raźvivacca. Kali jon uźnikaje, puchlinie treba miesca, kab raźvivacca, i niejtrafiły hetamu spryjajuć, bo jany jakraz pa svaim profili razburajuć inšyja kletki.
Rak choča vyžyć, tamu jon pierabudoŭvaje pad siabie častku imunnaj sistemy. Jon prymušaje kletki imunitetu, jakija pavinny abaraniać naš arhanizm, zajmacca padryŭnoj dziejnaściu. Užo adkryta niekalki miechanizmaŭ, jak heta adbyvajecca, ale hety praces davoli składany, i jaho vyvučajuć šmat u jakich łabaratoryjach pa ŭsim śviecie».
Maksim tłumačyć, što kali pieraprahramavać tyja kletki nazad, u «abaroncaŭ» arhanizma, imunitet budzie pracavać bolš efiektyŭna, adpaviedna, i lačeńnie raku budzie lepš dziejničać.
Adzin ź mietadaŭ lačeńnia raku jakraz źviazany ź imunitetam. Heta imunaterapija, i Maksim tłumačyć jaje dziejańnie na prykładzie adnaho ź jaje varyjantaŭ — inhibiravańnia imunnych kantrolnych punktaŭ.
Zvyčajna ŭ imunnaj sistemie jość kantrolnyja punkty — čekpojnty. Hetyja malekuły nie dajuć imunnym kletkam, jakija źniščajuć virusy i puchliny, razburać zdarovyja tkanki. Rakavyja kletki vystaŭlajuć na svajoj pavierchni białok-«padmanku»: kali imunnaja kletka nabližajecca da rakavaj, hety białok sihnalizuje, što atakavać nie treba.
Čekpojnt-terapija pracuje tak: śpiecyjalnyja leki-błakatary prymacoŭvajucca da hetych białkoŭ-«padmanak» i niejtralizujuć ich, tamu imunnyja kletki zastajucca aktyŭnymi i źniščajuć puchlinu.
Pryščepki ad VPČ? Supier!
Da pierajezdu ŭ Hiermaniju Maksim pracavaŭ u Centry epidemijałohii ŭ Minsku. Tamtejšaja jaho łabaratoryja zajmałasia VIČ-infiekcyjaj i hiepatytami V i S, a taksama VPČ-infiekcyjaj, bo ŭsie tyja virusy časta sustrakajucca «ŭ kamplekcie» — naprykład, pry nieabaronienym seksie.
Tam jon pracavaŭ u kamandzie, jakaja ŭ tym liku hienatypavała virusy, to-bok atrymlivała ich hienietyčnuju paśladoŭnaść i hladzieła, jak virus muciruje, kali traplaje ŭ inšy arhanizm i inšyja ŭmovy — a źmianiajecca virus praz toje, što sutykajecca ź imunitetam nośbita.
«Cikava sačyć za hetym, bo, kali ty bačyš, jak źmianiajecca hienom, ty možaš vykazać zdahadku, jak jon źmienicca dalej. A tady možna i stvaryć terapiju, jakaja budzie efiektyŭnaja suprać novych varyjantaŭ virusa, asabliva ciapier, kali dapamahaje ŠI», — tłumačyć Maksim.
U Minsku jon z kalehami rabiŭ piersanalnuju terapiju dla VIČ-infikavanych:
«Ty biareš virus, siekvienuješ jaho (rasšyfroŭvaješ hienietyčny kod virusa. — «NN») i zahružaješ vynik u mižnarodnuju bazu hienomaŭ VIČ. Tam možna pahladzieć, jakija mutacyi robiać toj ci inšy preparat nieefiektyŭnym. Kali ty bačyš takuju mutacyju, razumieješ, jaki preparat lepš nie pryznačać.
Potym čałaviek prychodzić praz paŭhoda, my robim skryninh i bačym, ci źjavilisia novyja mutacyi, jakija ŭpłyvajuć na efiektyŭnaść lekaŭ».
Darečy, jak navukoviec adreahavaŭ na navinu, što ŭ Biełarusi pačali biaspłatna pryščaplać dziaŭčat ad VPČ?
«Heta supier, heta adzin sa sposabaŭ spynić VPČ-pandemiju. Vielmi šmat ludziej kali nie chvarejuć na VPČ-asacyjavanyja chvaroby, to źjaŭlajucca nośbitami virusa.
Virus VPČ traplaje ŭ naš arhanizm i moža žyć u im 10, 20, 30 hadoŭ, jon ubudoŭvajecca ŭ hienom kletak i razmnažajecca, ale imunitet bačyć tyja virusnyja čaścinki i zabivaje ich. Ale kali ź niejkaj nahody imunitet zdaje, pačynajecca infiekcyja. Tady heta składana spynić, bo virus razmnažajecca chutčej, čym imunitet zdolny dać jamu rady».
Vakcynacyja — samy efiektyŭny, biaśpiečny i tanny sposab spynić tyja pracesy, kaža navukoviec.
Čamu SPF-srodki — nie markietynhavaja chłuśnia
Adzin ź vidaŭ raku, mocna źviazanych ź imunitetam, — heta rak skury, miełanoma. I heta chvaroba, da prafiłaktyki jakoj jość šmat pytańniaŭ. Zdajecca, usie viedajuć, što padazronyja radzimki treba pakazvać daktaram, ale što nakont SPF-kremaŭ, jakija nam tak nastojliva rajać u apošnija hady vykarystoŭvać štodzień? Ci sapraŭdy jany patrebnyja?
Maksim upeŭnieny, što heta nie pustoje, i tłumačyć miechanizm:
«Rak źjaŭlajecca tady, kali nakoplivajecca peŭny ŭzrovień uździejańnia na tuju ci inšuju tkanku, u vypadku ź miełanomaj heta skura. U soniečnym śviatle vielmi šmat ultrafijaletavaha vypramieńvańnia, a jano paškodžvaje našu DNK.
Jana adnaŭlajecca, u kletki jość šmat miechanizmaŭ, kab takoje rabić. I jaje treba adnaŭlać, bo biez DNK u našym arhaniźmie nie buduć vyrablacca białki, a ź białkoŭ u našym arhaniźmie składajecca praktyčna ŭsio».
Naprykład, DNK kletki razburanaja, i kletka nie moža vypracavać białki, jakija zapuścili b praces razbureńnia chvoraj kletki. Jość šmat pierastrachovačnych miechanizmaŭ, ale ŭ vielmi redkich vypadkach moža atrymacca tak, što taja chvoraja kletka nie pamre. Čaściej za ŭsio ŭ takim vypadku kletki imunitetu razumiejuć, što z toj kletkaj niešta nie toje, i źniščajuć jaje, ale ŭ niejkich vypadkach i hetaha moža nie adbycca, i tady kletka moža pieratvarycca ŭ rakavuju.
«Kali ludzi pracujuć na soncy, nie karystajucca SPF-srodkami i pry hetym u ich niama miełanomy — heta chutčej vyklučeńnie z praviłaŭ. U niejki momant heta dakładna ź imi zdarycca, i ŭvohule, čałaviek amal zaŭždy pamiraje ad raku, kali nie pamiraje ad niečaha raniej.
U bolšaści vypadkaŭ, kali ty nie pamreš ad infarktu ci insultu, ty pamreš ad raku. Bo ŭ niejki momant resursy pa adnaŭleńni DNK buduć vyčarpanyja i kletki prosta nie zmohuć siabie adnaŭlać, jany pačnuć drenna funkcyjanavać i ŭ niejki momant pieratvoracca ŭ rakavyja», — kaža navukoviec.
Bolšaść SPF-srodkaŭ źmiaščajuć malekuły rečyvaŭ, jakija majuć u svajoj struktury bienzolnaje kalco (arhaničnyja UF-filtry). Kali skura nie abaronienaja, pramień soniečnaha śviatła nanosić škodu kletcy. Ale tyja malekuły, vytvornyja ad bienzołu, dapamahajuć raśsiejvać enierhiju pramienia jak ciapło i dapamahaje pamienšyć uździejańnie sonca na kletki.
A ci treba takija srodki prostamu biełarusu, jaki pracuje ŭ pamiaškańni i žyvie nie ŭ samym soniečnym klimacie? Navukoviec raić źviartać uvahu na UF-indeks, jaki možna pravieryć u lubym prahnozie nadvorja anłajn — čym bolšy toj indeks, tym bolš ultrafijaletavaha śpiektra jość u soniečnym śviatle, a značyć, tym bolšaja nieabchodnaść abarony.
«Kožny vypadak unikalny, ale praciahłaść žyćcia ź lubym rakam značna vyrasła»
Ciapier, kaža Maksim, daśledčyki šmat pracujuć, kab udaskanalvać imunnuju čekpojnt-terapiju — maŭlaŭ, jana vielmi efiektyŭnaja dla peŭnych vidaŭ raku. Taksama vučonyja šukajuć sposaby pieranastrojvać imunnuju sistemu, kab prymusić jaje vykonvać svaje funkcyi i zmahacca z rakam.
Jašče ankołahi vyvučajuć, jak u baraćbie z rakam vykarystoŭvać miechanizm CRISPR-Cas9 — technałohiju, što dazvalaje vyrazać ci zamianiać frahmienty hienomu.
«DNK — heta nibyta padrabiaznaja instrukcyja dla źbirańnia mebli, bo tam zapisana, jak sabrać toj ci inšy białok, kab jon pracavaŭ pravilna. Naprykład, vy kupili novuju kvateru i vyrašyli tudy nabyć meblu. Adna adzinka sabranaj mebli — heta białok, a instrukcyja da jaje — heta hien», — tłumačyć Maksim.
I voś jak tut spracuje miechanizm CRISPR-Cas9:
«Ujavim, što my znajšli ŭ rakavych kletkach niejkija białki ci malekuły, jakich niama ŭ inšych kletkach, i jany važnyja dla vyžyvańnia kletki. Z dapamohaj taho miechanizma možna było b vyrazać tyja hieny z rakavych kletak, i tady jany b pierastali funkcyjanavać».
U ankałohii ciapier šmat pierśpiektyŭnych kirunkaŭ. Usio dziakujučy ŠI, jaki dapamahaje analizavać bazy danych:
«Nakapiłasia vielmi šmat infarmacyi, jakuju duža składana analizavać, bo ludzi nie majuć na heta času. Ty nie možaš usio ŭzvažyć, pravieści paraleli, zrabić niejkuju vysnovu, bo tabie prosta nie chapaje mahčymaściaŭ dla analizu.
A z dapamohaj ŠI možna ŭsio heta zrabić, znajści niejkija zakanamiernaści, jakija ty sam nie bačyš. I hetyja zakanamiernaści potym zvyčajna praviarajucca. Ci vykarystoŭvajuć niejkija leki, i kali raniej ty moh pravieryć niekalki paramietraŭ pa efiekcie tych lekaŭ, to ciapier možna pravieryć dziasiatki ci sotni paramietraŭ».
Pry ŭsich tych navukovych dasiahnieńniach, ci jość na siońnia vidy raku, jakija pa-raniejšamu bieznadziejnyja? Za apošnija 10‑20 hadoŭ, kaža Maksim, navukoŭcy znajšli vielmi šmat sposabaŭ, jak lačyć rak, prosta šmat ź ich dahetul znachodziacca ŭ stadyi testavańnia i raspracoŭki.
«Kali my znojdziem u łabaratoryi niejkaje rečyva ci miechanizm, jakija dapamohuć lačyć toj ci inšy rak, to da źjaŭleńnia pieršych kamiercyjnych preparataŭ projduć dziasiatki hadoŭ.
Heta nie farmazmova. Prosta, kali ty niešta błakuješ, źviazanaje z puchlinaj, ty nie viedaješ, jak toj ekśpierymient adabjecca na ŭsim arhaniźmie. Ci ty zrabiŭ ekśpierymient na myšach, ale čałaviek — heta inšy arhanizm, i toje, što pracuje na myšach, nie abaviazkova na im spracuje», — tłumačyć navukoviec.
I tym nie mienš, daśledčykam adnaznačna jość čym pachvalicca:
«Vyžyvalnaść ludziej z rakam hałavy i šyi 20 hadoŭ tamu była mienšaja za 50%, ciapier jana kala 70%. Dadać 20% za 20 hadoŭ — heta vialiki pośpiech! Kali ŭ 2000‑ia hady pa statystycy čałaviek z takim dyjahnazam pražyŭ by, naprykład, 5‑7 hadoŭ, ciapier toj ža čałaviek moža pražyć 10‑15 hadoŭ.
Kožny vypadak unikalny. Ale kali ŭziać statystyku, to praciahłaść žyćcia ź lubymi vidami rakaŭ značna pavialičyłasia».
Adnak jość vidy raku, jakija ciažej paddajucca navukoŭcam — heta rak mozha i ŭsie źviazanyja ź im raki. Ich lačyć vielmi składana, bo pamiž mozham i ciełam jość hiemataencefaličny barjer, jaki nie daje šmat jakim rečyvam i imunnym kletkam traplać u mozh. Pryroda śpiecyjalna stvaryła toj barjer, bo mozh uraźlivy, i lubyja jaho paškodžańni mohuć mocna paŭpłyvać na arhanizm.
«Tamu, kab lačyć rak mozha, treba znajści takija malekuły, jakija buduć prachodzić praz toj barjer i ŭ toj ža čas nie škodzić zdarovym kletkam, a pracavać tolki pa chvorych. My možam sabie dazvolić łakalnyja paškodžańni inšych orhanaŭ, ale łakalnyja paškodžańni mozha mohuć vyklikać vialikija prablemy», — kaža Maksim.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
Hety biełarus daśleduje rak — voś što jon kaža pra SPF ad miełanomy, navukovy prahres i samy składany ŭ lačeńni rak3
Kamientary