«Pakul što na piensiju žyć nie źbirajusia». Paet Siarhiej Sys — pra sychod z «Viasny», pracu klinieram u Litvie, kachańnie i seks u 65
Žurnalist i paet Siarhiej Sys adpracavaŭ u pravaabarončym centry «Viasna» 17 hadoŭ. Tudy jaho kaliści zaprasiŭ daŭni siabar — Aleś Bialacki, ź jakim jany znajomyja jašče ź junactva. Paźniej Bialacki staŭ chrosnym baćkam jaho dački i dvojčy byŭ śviedkam na viasiellach Sysa. Letaś Siarhiej staŭ majstram u klininhavaj kampanii. U «Viaśnie» raźvitańnie ź im patłumačyli tym, što jon nie chacieŭ pracavać i pačaŭ vypivać.
U vialikim intervju «Biełsatu» jon raskazaŭ, jak pieražyvaŭ stratu zvykłaj pracy i pačynaŭ žyćcio amal što nanova, što dapamahło jamu pieraadoleć depresiju, a taksama adkryta parazvažaŭ pra ałkahol, zdradu, jakuju daravała žonka, i kachańnie, praź jakoje jon druhi raz trapiŭ u psichijatryčnuju balnicu.
«Kryŭdna było pieršyja dva miesiacy»
U Litvie Siarhiej Sys žyvie z červienia 2022 hoda. Da hetaha była amal hadavaja daroha ź Biełarusi. Uletku 2021‑ha jon vyjechaŭ i kala dvuch miesiacaŭ chavaŭsia ŭ Rasiei. Pašparta ŭ jaho nie było — dakumient, pavodle Sysa, zabrali na dopycie ŭ Śledčym kamitecie. Jon kaža, što znachodziŭsia ŭ vyšuku, tamu navat zvyčajnaja pajezdka mahła abiarnucca prablemami. Žyćcio zvuziłasia da čužych kvater i karotkich vychadaŭ pa pradukty.
«Ty viečaram vychodziš, akulary ad sonca, kiepačku nasunuŭ, zabieh u kramu, uziaŭ praduktaŭ — i znoŭ siadziš jak u turmie», — uspaminaje jon. U niejki momant Sys pačaŭ bajacca, što tak i zastaniecca tam nadoŭha.
Potym udałosia dabracca va Ukrainu. Spačatku, kaža Sys, była sapraŭdnaja ejfaryja, ale praź niekalki miesiacaŭ nazapašany stres nazdahnaŭ — pačalisia depresiŭnyja stany. Ukrainskija pravaabaroncy dapamahli znajści doktara i leki. Pačatak poŭnamaštabnaj vajny zaśpieŭ Sysa ŭ sanatoryi ŭ Karpatach. U Čarnihaŭ, dzie jon žyŭ, viarnucca ŭžo nie zmoh: horad byŭ u abłozie, most cieraź Dziasnu razburany. Potym byli Polšča, Hiermanija, tvorčaja rezidencyja ŭ Pamieranii i, narešcie, Vilnia — tam znachodziŭsia ofis «Viasny».
Z hetaj arhanizacyjaj była źviazanaja značnaja častka prafiesijnaha žyćcia Sysa. Pavodle adukacyi jon nastaŭnik biełaruskaj movy i litaratury, paśpieŭ papracavać u škole, byŭ vajenrukom, paśla pajšoŭ u žurnalistyku — pracavaŭ u rehijanalnaj presie, «Homielskaj praŭdzie», na FM-radyjo i telebačańni.
U 2007 hodzie Sys pierajechaŭ z Homiela ŭ Minsk i šukaŭ pracu. Užo amal uładkavaŭsia namieśnikam redaktara časopisa «Achova pracy», kali patelefanavaŭ Aleś Bialacki: u «Viaśnie» źjaviłasia miesca. Sys vybraŭ pravaabarončy centr.
Ź Bialackim ich źviazvała nie tolki praca. Jany znajomyja jašče ź junactva, razam vučylisia, šmat jeździli pa Biełarusi. Bialacki chryściŭ dačku Sysa i byŭ śviedkam na dvuch jahonych viasiellach — spačatku na pieršym, a praz hady i na šlubie z Halinaj Dubianieckaj.
Paśla druhoha viasiella Bialacki, pavodle Sysa, pažartavaŭ: «Siarhiej, treciaha razu nie budzie! Chopić, užo nie mahu być śviedkam na ŭsich tvaich viasiellach».
Ciapier Sys piša knihu ŭspaminaŭ pra siabra — pieravažna pra časy jašče da «Viasny» i Nobieleŭskaj premii.
Ale praz 17 hadoŭ Siarhieja, ź jaho słoŭ, zvolnili z «Viasny». Jon kaža, što ŭnutry arhanizacyi heta tłumačyli tym, što jon nie chacieŭ pracavać i pačaŭ vypivać.
«Rada skazała, što «Siarhiej usio, Siarhiej nie choča pracavać, Siarhiej zapivaje…». Voś tak «Viasna» havoryć», — pierakazvaje jon.
Z takoj acenkaj Sys nie pahadžajecca. I raskazvaje, jak niezadoŭha da zvalnieńnia surjozna ŭpaŭ z rovara i raźbiŭ hałavu. Cikavimsia, ci byŭ jon tady ćviarozy.
«Vypiŭ piva», — pryznajecca Sys.
Paśla padzieńnia jon dva dni pravioŭ u špitali. Potym, pavodle jaho, jašče doŭha baleła i kružyłasia hałava. Praz prablemy sa strachavymi ŭnioskami apłačvanaha balničnaha jon nie atrymaŭ i try miesiacy faktyčna siadzieŭ doma biez pracy. Mienavita ŭ hety pieryjad skončyłasia i jahonaja praca ŭ «Viaśnie».
«Kryŭdna było pieršyja dva miesiacy. Doma lažu, pracy niama. Litoŭcy dapamahali ź ježaj, bo ja chadzić asabliva nie moh. Kružyłasia hałava mocna. I na leki šmat pajšło hrošaj», — uspaminaje jon.
Ź Bialackim temu zvalnieńnia padrabiazna nie abmiarkoŭvali.
«My pra heta nie razmaŭlajem», — kaža Sys.
Siabroŭstva, padkreślivaje jon, zachavałasia.
Paśla 17 hadoŭ u adnoj arhanizacyi pierad Sysam paŭstała značna bolš pryziemlenaje pytańnie: za što žyć. Znajomyja litoŭcy prapanavali budoŭlu — 60 jeŭra za dzień. Katedžy za horadam, tranšei, fundamienty.
Sys pahadziŭsia, ale vytrymaŭ tolki miesiac.
«Ručki balać, nožki balać, pajaśnica balić. Ja razumieju, što ja nadarvusia tut», — kaža jon.
Jašče niekalki tydniaŭ prasiadzieŭ doma i napisaŭ u Telegram, što šukaje pracu. Patelefanavali z klininhavaj kampanii i spytali, ci ŭmieje jon prybirać.
«Što tam umieć? Cha-cha-cha! Što tam umieć?» — uspaminaje svaju reakcyju Sys.
«U klininhu ŭžo hod»
Vielmi chutka vyśvietliłasia, što ŭmieć treba šmat. Pieršyja dva tydni Sys pracavaŭ razam z bolš daśviedčanym supracoŭnikam. Toj tłumačyŭ, čym adroźnivajecca prafiesijnaja chimija, dzie patrebnyja kisłotnyja srodki, dzie ščołačnyja, što možna nanosić na peŭnuju pavierchniu, a što jaje sapsuje.
Adnojčy Sys ledź nie źniščyŭ darahuju ramu ŭ novym katedžy. Na čornaj pavierchni zastałasia farba. Jon uziaŭ rastvaralnik — farba syšła, ale zamiest jaje źjavilisia biełyja razvody.
«Ujaŭlaješ: novy katedž, hihanckaje akno takoje — try na šeść mietraŭ. I biełyja razvody! I ŭsio! Što ja narabiŭ?!» — uspaminaje jon.
Daviałosia terminova telefanavać dyrektaru. Toj pryjechaŭ i dapamoh vypravić situacyju.
Pastupova strach pamylicca pieratvaryŭsia ŭ azart. Sysu spadabałasia, što klininh patrabuje nie tolki fizičnaj pracy.
Kožny abjekt — novaja zadača: jak źniać klej, čym ačyścić farbu, što zrobić chimija z hetaj pavierchniaj, jak atrymać vynik i ničoha nie sapsavać.
«Ty kožny dzień sutykaješsia ź niečym novym i treba znachodzić vyjście aściarožna, kab nie naškodzić. Jak daśledčyk jaki-niebudź, chimik, bijołah», — kaža jon.
Ciapier Sys užo sam dobra viedaje, čym i dzie pracavać. Byvajuć novyja katedžy z tryma dziasiatkami voknaŭ — paśla budaŭnikoŭ na ich zastajucca klej, farba, mantažnaja piena, tynkoŭka. Byvajuć nastupstvy zatapleńniaŭ i pažaraŭ. Paśla pažaru, kaža jon, saža nastolki ŭjadajecca ŭ pavierchni, što patrebnyja śpiecyjalnyja pyłasosy i chimija. Jość i sacyjalnyja zamovy — naprykład, prybrać žyllo adzinokaha čałavieka, jaki ŭžo nie moža zrabić heta sam.
Davodziłasia zachodzić u kvatery paśla śmierci. Adnojčy — paśla samahubstva, kali treba było vynieści amal usio: meblu, rečy, całkam ačyścić pamiaškańnie.
«Usiu pracu z zadavalnieńniem rablu, lubuju. Tamu što ja hladžu adrazu na vynik: što ja heta zrabiŭ. I šmat čaho składana zrabić, a ja heta zrabiŭ! I ŭ mianie zadavalnieńnie ŭnutranaje», — kaža jon.
Prykładna praz paŭhoda Sys staŭ majstram. Ciapier sam padbiraje ludziej pad abjekt, raźmierkoŭvaje pracu, vučyć navičkoŭ i adkazvaje za terminy. I tut niečakana spatrebiłasia jaho pieršaja prafiesija.
«Sam pracuješ — chočaš pracavać, a tut treba chadzić jak šef: heta vaźmi, toje zrabi. Ci praz kožnyja piać chvilin: «A možna heta zrabić tak?» Ale cikava taksama vučyć ludziej. Ja ž nastaŭnik pa prafiesii», — kaža jon.
Jość u novaj pracy i jašče adna asabistaja pieramoha. Z maładości Sys panična bajaŭsia vyšyni. U 1983 hodzie adnojčy palez na vysokuju cahlanuju viežu, padniaŭsia prykładna da siaredziny, pahladzieŭ uniz i ledź zmoh spuścicca.
«Ja złaziŭ 30 chvilin i kryčaŭ: «Ratujcie!», tamu što nohi kałociacca», — uspaminaje jon.
U klininhu vysokija vokny i leśvicy — zvyčajnaja častka pracy. Paźbiehnuć ich nie atrymałasia.
Novaja praca dała i toje, čaho Sys raniej, pavodle jaho, nie mieŭ, — dobry zarobak. Paśla padatkaŭ atrymlivajecca bolš za dźvie tysiačy jeŭra, časam 2300—2400.
Ciapier Sys navat dumaje, što praz dva-try hady moh by adkryć nievialikuju klininhavuju kampaniju. Bujnym firmam cikaviejšyja pramysłovyja abjekty, a pryvatnyja damy i nievialikija katedžy, ličyć jon, — niša, u jakoj možna pracavać samomu.
«Nakont depresii — vielmi cudoŭna pracuje»
Klininh dla Sysa — nie tolki hrošy. Jon niekalki razoŭ viartajecca da dumki, što novaja praca dapamahła jamu psichałahična.
Z depresijaj jon sutyknuŭsia jašče paśla ŭciokaŭ ź Biełarusi. U Vilni stan pahoršyŭsia: nie moh spać, a viečaram u hałavie znoŭ i znoŭ krucilisia adny pytańni.
«Ja nie moh spać. U mianie byli naviaźlivyja dumki: kali ja damoŭ viarnusia? A tut pamru… Što budzie sa mnoj dalej?» — uspaminaje Sys.
Urešcie jon trapiŭ u psichijatryčnuju balnicu. Tam Sysa asabliva ŭraziła kolkaść maładych litoŭcaŭ. Ludzi pa 17, 20, 22 hady, jakija vučacca, pracujuć, siadziać z noŭtbukami, ale pry hetym prychodziać pa dapamohu, nie čakajučy poŭnaha zryvu.
«Jany dbajuć pra svajo psichičnaje zdaroŭje. A my ŭžo čakajem, kali hety pievień klunie ŭ ciemia», — kaža jon.
Byli zaniatki ź psichołaham, lohkaja himnastyka, majsterni. Ale ciapier Sys ličyć, što jašče adnym mocnym srodkam stała praca. Kali pierad taboj kankretnaja zadača, jość termin, bryhada i adkaznaść, značna ciažej hadzinami pierabirać u hałavie adny i tyja ž dumki. Da viečara dadajecca zvyčajnaja fizičnaja stomlenaść.
Jašče adzin antydepresant — chadzić pieššu. Sys lubić doŭha špacyravać pa Vilni, pakazvać horad inšym.
Važnyja i ludzi. U klininhu jon apynuŭsia ŭ internacyjanalnaj kampanii: biełarusy, litoŭcy, uźbieki, indusy, hruziny. Na pracy daviałosia bolš razmaŭlać pa-litoŭsku, bo zakazčyki — pieravažna litoŭcy. Pobač pracujuć musulmanie, jakija siarod dnia mohuć raskłaści dyvanok i pamalicca.
«Nu, treba jamu piać chvilinak pamalicca svajmu Ałachu», — kaža Sys.
Dla jaho heta taksama častka novaha žyćcia: paśla 60 možna vyvučać movu, znajomicca z novymi ludźmi i raptam znajści prafiesiju, pra jakuju raniej navat nie dumaŭ.
«Ja ŭžo bajusia zakachacca»
Pra siamju Sys havoryć šmat i vielmi asabista. U jaho čaćviora dziaciej — try dački i adzin syn. Troje ź ich naradzilisia ŭ šlubach. Adna dačka pa-za im, pra jaje isnavańnie jon daviedaŭsia tolki praź piać hadoŭ paśla jaje naradžeńnia.
U emihracyi, razam ź Siarhiejem, tolki jaho małodšaja dačka, jakaja naradziłasia ŭ šlubie z Halinaj. Da siabie Sys zabraŭ jaje, kali toj było 15 hadoŭ. Jon kaža, što sama nieabchodnaść pra kahości kłapacicca mocna dapamahała padčas depresiŭnaha stanu.
Ciapier jaho dačce 20 hadoŭ. Jana paralelna skončyła licej u Varšavie i himnaziju ŭ Litvie, paśla pracavała na aptovym składzie, kleiła etykietki na impartnyja tavary. Nazapasiŭšy hrošaj, vyrašyła pajechać padarožničać pa Jeŭropie. Kali ŭ Francyi hrošy skončylisia, pajšła pracavać na pali. Potym pajechała ŭ Niderłandy i vyrašyła zastacca tam.
Dačka zajmajecca mastactvam. Adnu sa svaich karcin, pavodle Sysa, pradała ŭ ZŠA za 400 dołaraŭ. U jaje jość chłopiec-hałandziec i kot.
«Kot — heta ŭžo simvał niejkaj supolnaści pamiž imi. Nie kinuć ža jany jaho», — žartuje Sys.
Halina tym časam žyvie ŭ Biełarusi i raz na hod pryjazdžaje da muža ŭ Litvu. Apošni raz jana praviała ŭ Vilni ŭsie dazvolenyja 90 dzion.
«Ja byŭ prosta samy ščaślivy čałaviek na śviecie. Siamja źjaviłasia», — kaža jon.
Kali jany ŭ roznych krainach, pierapisvajucca amal uvieś dzień.
«I nočču, i dniom. Pa 100—150 paviedamleńniaŭ, abmieńvajemsia zdymkami. Jana nie prosta žonka, jana jašče siabar. U nas niama tajamnic. Nivodnaj», — kaža Sys.
Ale ŭ historyi ichnaha šlubu jość i zdrada, pra jakuju žurnalisty pytajuć paeta. U emihracyi jon mocna zakachaŭsia ŭ inšuju žančynu.
«U mianie kachańnie było da hetaj žančyny vielmi mocnaje. Ja chaču, kab ty heta napisała», — kaža jon.
Pry hetym padkreślivaje: žonku lubić i nikoli nie pierastavaŭ lubić.
«Ja vielmi lublu svaju žonku. Ja jaje abažaju. Jana nie prosta žonka, jana jašče siabar», — raskazvaje jon.
Ci možna, lubiačy adnaho čałavieka, zakachacca ŭ inšaha?
«Možna. Tak, kaniečnie», — adkazvaje jon.
Halina pra raman viedała i, pavodle Sysa, daravała. Niekatory čas jany razmaŭlali pieravažna pra pobyt i dačku, paśla blizkaść pastupova viarnułasia.
«Daravała, bł*cha. Ja malusia na jaje, nie čakaŭ», — kaža jon.
Svaje adnosiny z toj žančynaj Sys nazyvaje «chimijaj». Jana mahła raptoŭna prajechać niekalki sotniaŭ kiłamietraŭ z Polščy ŭ Vilniu i pazvanić užo kala doma.
«Ty što robiš?» — «Doma siadžu». — «Płaŭki biary, ručnik, na mora pajedziem». Ja kažu: «Što takoje?» — «Ja ŭžo ŭ tvaim padjeździe»», — uspaminaje Sys.
U toj čas jon asabliva šmat pisaŭ — dziasiatki vieršaŭ, ledź nie asobnuju knihu.
A potym adnosiny skončylisia hetak ža rezka. Napiaredadni dnia narodzinaŭ Sys źbiraŭsia jechać u Polšču. Jaho tam čakali, užo byli padarunki. Unačy pryjšło karotkaje paviedamleńnie: «Nie pryjazdžaj bolš nikoli». Paśla hetaha jon druhi raz trapiŭ u psichijatryčnuju balnicu.
«Ja nie dumaŭ ni pra što, tolki bol. Ja spać nie mahu, u mianie strašnaja fizičnaja bol! Navat nie maralnaja, a fizičnaja. I voś heta tak zamknuła šaściaronku ŭ hałavie — i ŭsio», — kaža jon.
Prymaŭ antydepresanty. Na toje, kab sapraŭdy adpuściła, spatrebiŭsia prykładna hod.
«Ciapier ja ŭžo bajusia zakachacca. Vielmi bajusia. Kab znoŭ što-niebudź nie było», — pryznajecca Sys.
A praź niekalki chvilin toj samy čałaviek kaža:
«Hety śviet vyratuje kachańnie, tolki jano».
Dla Sysa kachańnie — nie abaviazkova tolki vialiki raman. Heta mahčymaść uziać čałavieka za ruku, razam pajści pa horadzie, pakazać lubimaje miesca, viedać, što ciabie niechta čakaje.
«Pravieści čas z žančynaj razam — heta vielmi mocny antydepresant», — kaža jon.
Pra seks paśla 60 Sys taksama havoryć biez asablivaha źbiantežańnia.
«Jość. Narmalna ŭsio. I navat z hadami jašče bolš chočacca, ja nie viedaju čamu. Ciapier takoje, kaniečnie, radziej zdarajecca, ale ž jość! Darečy, taja kachanka adkryła mnie šmat u hetym płanie, bo prykładna da 50 hadoŭ seks byŭ dla mianie pa-kamsamolsku, a paśla ŭsio źmianiłasia», — adkazvaje paet.
Sysu amal 65 hadoŭ, jon chutka stanie afarmlać u Litvie piensiju. Pavodle jaho, ź biełaruskaha stažu ŭ Litvie ŭličvajucca tolki hady, adpracavanyja jašče da niezaležnaści Biełarusi. Kolki ŭ vyniku atrymajecca suma, jon pakul nie viedaje, ale dakładna nie budzie vialikaj — niekalki socień jeŭraŭ.
«Pakul što na piensiju žyć nie źbirajusia. A jak budzie ŭžo sił nie chapać — u mianie jašče jość litaratura», — kaža Sys.
Jon praciahvaje pracavać, dumaje pra ŭłasnuju klininhavuju kampaniju i piša knihi. Niadaŭna vyjšła «Pieralot-trava» — pra vymušanuju emihracyju ź Biełarusi praz Rasieju, Ukrainu, Polšču, Niamieččynu i Litvu. U apovieści «Za častakołam» Sys piša pra psichičnyja stany emihrantaŭ — tryvohu, pačućcio viny, paničnyja ataki i depresiju, paraŭnoŭvaje dośvied psichijatryčnaj dapamohi ŭ Biełarusi i Litvie. U knihu taksama ŭvajšli apaviadańni i karotkija žyćciovyja historyi.
Kali novaja praca aŭtara hetaj knihi prymušaje jaho zaleźci na leśvicu i stary strach vyšyni ŭsio ž nahadvaje pra siabie, u Sysa jość prostaje praviła.
«Ciapier prosta hladžu na nieba, nie ŭ ziamlu. Albo na vokny», — padsumoŭvaje jon.
Kamientary