«Žyvatrapiečačaja» tema
Antypolskaść, jak častka antyzachodniaj rytoryki ŭ rocie ciapierašniaha biełaruskaha režymu — tolki praciah reanimacyi balšavickaje spadčyny. Usio pačałosia z vokliču Tuchačeŭskaha ŭ Miensku ŭ 1919-m: «Bajcy! Na svaich štykoch my niasiem narodam Eŭropy svabodu i mir! Na Varšavu! Na Berlin!» Sacyjalist Piłsudzki hetaje inicyjatyvy nie ŭchvaliŭ, balšavickija vojski byli raźbityja. Nastupiła epocha ŭsiebakovaje nianaviści da palščyzny. Varahavańnie z palakami stała nieadjemnaj častkaj biełaruskaje savieckaje kultury. Navat Janka Kupała ŭ svaim vieršy «Letapisnaje», da dziesiacihod́dzia BSSR, pisaŭ:
A palaku nia śpicca,
Z bojem precca, jak zmora;
Jamu panskuju Polšču
Daj «ad mora da mora».
Antypolskaść, pamnožanaja na klasavy mit pra palakaŭ, jakija niby spres «pany», stała adnym sa stryžniaŭ biełaruskaje samaidentyfikacyi pa abodva baki saviecka-polskaje miažy. U hetym byli salidarnyja ŭsie biełaruskija siły, niezaležna ad palityčnaje afarboŭki. Ździeklivaje ŭžyvańnie polskich słovaŭ u litaratury stała normaju. Naprykład, u makaraničnym vieršy Jakuba Kołasa «Panam»:
Ech, panovie, «nic nie bendzie»:
Sapsuje pan spravu «všendzie»,
Bo zanadta pan «haroncy»!
I nia ŭ polskich intaresach
Ździek taki čynić «na kresach»
Niečuvany ździek nad soncam!
Vierš skančajecca hetak:
Vy nia zdolny žyć u zhodzie —
«Mondry polak, dy pa škodzie».
Na kaniec 30-ch prypadaje razhuł rasiejska-savieckaha šavinizmu ŭ kinematohrafie. Dastatkova zhadać kinastužki «Alaksandar Nieŭski» albo «Minin i Pažarski». Niemcy, tatary, švedy adnaznačna vyhladajuć paŭdurkami. Ale najbolš dastajecca ŭsio ž palakam. Jany i piarevaratni, i liśliŭcy, i fanfarony. Čaho varty karykaturny vobraz kniazia Sapiehi (viadoma ž, palak!), jaki na praciahu filma šmatkroć pieraapranajecca to ŭ stroj polski, to ŭ švedzki. Biełaruski kinematohraf imknuŭsia nie adstać. Pieršy ž nacyjanalny film Juryja Taryča «Lasnaja byl», źniaty pavodle apovieści Michasia Čarota «Śvinapas», byŭ taksama pryśviečany zmahańniu z palakami...
U biełaruskim mastactvie temy saviecka-polskaj vajny dy antypolskaj partyzanki byli ekvivalentam temaŭ hramadzianskaje vajny ŭ mastactvie rasiejskim, a tamu ŭsiebakova ŭchvalalisia. Naprykład, adzin tolki siužet «Ustupleńnie Čyrvonaj Armii ŭ Miensk u 1920 hodzie» skarystali žyvapiscy Zajcaŭ, Husieŭ, Cichanovič, Manaszon, hrafiki Hiembicki, Vołkaŭ, Minin. Chapała i hetkich siužetaŭ jak «Razzbrajeńnie biełapolskaha atradu» albo «Ardžanikidze ŭ zasadzie pad Barysavam».
Hazeta «Źviazda» ŭ recenzii na ŭsiebiełaruskuju mastackuju vystavu 1938 hodu pisała: «Baraćba z palakami (!) jość žyvatrapiečačaj temaju ŭ biełaruskim mastactvie!» Prosta hetak i pisali — baraćba navat nie z panami, a z palakami naohuł. Tym časam i ŭ Zachodniaj Biełarusi, najpierš u levym druku, karykaturavańnie palakaŭ było zvyčajnaj spravaju. Mastaki Horyd, Marazovič, Sidarovič raspracavali ŭstojlivuju ikanahrafiju «palakaŭ»: u župančykach, kanfederatkach, ź bizunom dy šabielkaj... Antypolskaść była padrychtoŭkaju da 39-ha hodu.
Ale čyja praŭda ŭrešcie pieramahła?.. Kali siońnia z vusnaŭ biełaruskaha režymu dy jahonych maskoŭskich pamahatych čuvać pra toje, što palaki Haradzienščyny rychtujucca da teraryzmu, što paŭsiul hojsajuć polskija špijony, što kaścioł zajmajecca prapahandaju, jak nie zhadać, čym skončyŭsia 39-y hod i dla palakaŭ i dla biełarusaŭ...
Siarhiej Chareŭski
U pačatku 2000‑ch troje nastaŭnikaŭ historyi źbiehli va Ukrainu ad «hienacydu biełaruskaha naroda», jaki čyniŭ režym Łukašenki. Jak skłaŭsia ich los?1515
Kamientary