Śviatłana Kurs. HERstory zamiest HIStory

Śviatłana KURS

HERstory zamiest HIStory

Ja hladžu na fota pačatku XX stahodździa. Ameryka. Žančyny pikietujuć Bieły dom, patrabujučy prava hołasu. Paciešna, heta było tak niadaŭna… Pałova darosłych ludziej hubiła svoj patencyjał «la chatniaha ciapielca». Žančynam było zabaroniena vystupać u publičnych miescach, drukavać dopisy ŭ centralnych hazetach, zarablać i mieć u svaim rasparadžeńni ŭłasnaść, pakidać z saboju dziaciej pa razvodzie, vystupać inicyjatarkaju razvodu, navat źjaŭlacca na ludziach biez kampańjonki. Praciŭniki hiendernaj roŭnaści śćviardžali, što žančyna słabiejšaja nia tolki fizyčna, ale j razumova, što jana maje patrebu ŭ abaronie i tamu musić zastavacca doma, za plačyma ŭ mužčyny. Nia ŭsie žančyny mirylisia z hetkim stanoviščam. Pieršyja «spadničnyja mitynhi» pačalisia ŭ ZŠA u 1869 h., kali była stvoranaja Nacyjanalnaja asacyjacyja žančyn. Adnak tolki ŭ 1920 hodzie była pryniataja 19-ja papraŭka da Kanstytucyi ZŠA, jakaja harantavała žančynam prava hołasu. Da siaredziny XX st. feministyčnaja revalucyja achapiła ŭsie zachodnija krainy. U 1945 hodzie była padpisanaja Chartyja AAN pa pravach žančyn. U preambule krainy-siabry AAN daklaravali vieru «ŭ kaštoŭnaść kožnaje čałaviečaje asoby, u roŭnyja pravy mužčyn i žančyn, a taksama nacyjaŭ, vialikich albo małych». Z tych časoŭ AAN stała centram hlabalnaha zruchu ŭ pravach žančyn. Adnak tolki ŭ 1975 hodzie było abvieščana, što «niaroŭnaje stanovišča žančyn — surjoznaja pieraškoda, jakaja strymlivaje stratehičnaje raźvićcio čałaviečaj supolnaści».

Mnohija vialikija ludzi śvietu nazvali ruch za žanočyja pravy samaj prahresiŭnaj źjavaj minułaha stahodździa. Nie navukova-techničnaja revalucyja, a raźniavoleńnie skutych źmianiła tvar čałaviectva.

U Biełarusi mała chto nadaje značeńnie hiendernaj roŭnaści. Ličycca, što dyskryminacyi pa połavaj prykmiecie ŭ nas niama. Nichto ŭ parandžach nia chodzić, zamuž hvałtam nikoha nie addajuć, čaho ž jašče? Časam navat sami žančyny nie ŭśviedamlajuć siabie ekspluatavanaj častkaj. Miž tym žančyny Biełarusi praciahvajuć nieści padvojnuju nahruzku, pracujučy i doma, i na vytvorčaści. Padličana, što kali b biaspłatnaja praca žančyn u siamji razhladałasia jak vytvorčaja dziejnaść, dyk ahulny abjom vytvorčaści ŭzros by na 25—30%. Biełaruskija žančyny ličać taki stan rečaŭ narmalnym: žančyna abaviazana vykonvać samyja ciažkija dy nudnyja chatnija pracy, bo jana — zachavalnica chatniaha ciapła. A mužčyna — karmiciel i abaronca. I ciahniem my svoj vazok, nie zvažajučy na toje, što mužčyna zarablaje tolki častku hrošaj, a druhuju — usio roŭna zarablać nam.

Napisała ja niekali miakki j aściarožny artykuł u hazetu, dzie vykazała dumku, što pałovu chatniaje pracy pavinny ŭziać na siabie mužčyny i tym razhruzić žančynu dla hramadzkaha raskryćcia. Nu, i pasypałasia ž na mianie! Telefanavali ludzi, jakich nielha było zapadozryć u retrahradztvie. Samaje cikavaje — šmat dakoraŭ ja atrymała ad žančyn. Ad tych samych, što pryvykli irvać žyły na pracy j doma, a viečaram pravalvacca ŭ son — z pryjemnym adčuvańniem ułasnaj racyi. Hetaj racyjaj jany potym koluć usim vočy. Hetyja kabiety, harujučy, jak čornyja vały, ličać siabie ucialeśnienaj žanockaściu. I prytym strašna złujucca, kali pabačać, jak niejkaja ź ich siaścior zajmajecca karjeraju! Jany pačynajuć harłać, što feministki rušać cyvilizacyjnyja asnovy, što jany chočuć pabudavać biaspoły śviet, pazbavić dziaciej maciarynskaj łaski, zrabić z sapraŭdnych mužykoŭ niejkich eŭnuchaŭ…

U nas pracujuć pa chacie navat ciažarnyja žančyny, jakija majuć patrebu ŭ adpačynku. Pakul isnuje niaroŭny padzieł pracy, budzie pakutavać praktyka ciažarnaści j dohladu za dziciom. Z-za našaje stomy i biednaha siłkavańnia dzieci naradžajucca nietryvuščyja albo niepaŭnavartyja. Dziciačaja śmiarotnaść šuhaje, jak pažar. Mužčyny nie zarablajuć navat na leki i małako, ale patrabujuć, kab patryjarchalny śviet stajaŭ niepachisna.

Zaznačajecca, što mužčyna ad pryrody bolš zdolny, što siarod mastakoŭ, kampazytaraŭ, litarataraŭ, vučonych-vynachodnikaŭ absalutnuju bolšaść składajuć mužčyny. Ale prabačcie, uvieś toj čas, kali mužčyny stajali za piupitram, žančyny draili padłohu la ichnych noh! Pavodle padlikaŭ, ad 60% da 80% «žanočaha» času (vyklučajučy son i pracu na vytvorčaści) prychodzicca na absłuhoŭvańnie: padtrymańnie čyścini, hatavańnie ježy. Cyravańnie. Prańnie. Kramy j bazary, kali heta haradzkaja dama. Aharod i śvińni, kali dama žyvie ŭ vioscy. Słužba pobytu zaniapała, a na dobruju chatniuju techniku niama hrošaj.

Jość i inšaja źjava, raspaŭsiudžanaja ŭ siemjach bandytaŭ i rekieciraŭ. Muž atrymlivaje dastatkova, kab kupić sabie žonku i zabiaśpiečyć jaje ŭsim. Jon trymaje žančynu za miakkuju cacku, za inkubatar pa naradžeńni naščadkaŭ, za chatniaha źviarka, jaki dzień i noč paliruje paznohci i hladzić u vakno. Hramadzkaje žyćcio takich žonak stroha rehlamentujecca i abmiažoŭvajecca naviedvańniem salonaŭ pryhažości.

Pra «madam Ołbrajt»

Rašeńni, jakija vyznačajuć los śvietu, paasobnych hramadztvaŭ, navakolnaha asiarodździa, raźmierkavańnia resursaŭ, prymajuć mužčyny. My niedastatkova ŭpłyvajem na pracesy kiravańnia. Pavodle AAN, u suśvietnym maštabie žančyny zajmajuć 10—20% kiraŭničych i administracyjnych pasadaŭ i mienš za 20% miescaŭ na vytvorčaści. Siarod kiraŭnikoŭ dziaržavaŭ žančyny składajuć mienš za 5% (!).

U biełaruskim uradzie z 28 ministraŭ tolki adna žančyna. U kiraŭničych orhanach palityčnych partyjaŭ pradstaŭnictva žančyn nie pieravyšaje 2—15%. Siarod dyplamatyčnaha korpusu žančyn usiaho kala 20%. Zatoje ŭ ministerstvach sacyjalnaha bloku — ad 60% da 90%. Hetyja ministerstvy nikoli nie ličylisia prestyžnymi. Samyja feminizavanyja haliny haspadarki — biudžetnyja (dzie małyja zarobki), i haliny sa škodnymi ŭmovami pracy (roznyja puciejki dy liciejki).

Takoje stanovišča apraŭdvajecca dźviuma «aksijomami»: a) praca dla žančyny — nie hałoŭnaje. Tolki niaŭdaki, jakija nia zdoleli adłavić vartaha muža, apantana budujuć karjeru; b) u žančyn emocyi pieravažajuć nad rozumam, tamu ich nielha dapuskać da surjoznych spravaŭ.

Voś vam prykład. Biełaruskija dy rasiejskija medyi časta pišuć pra spadaryniu Madlen Ołbrajt. Kamentatar NTV, niezadavoleny tym, što Ołbrajt krytykuje rasiejski razboj u Čačenii, zaznačaje: «Spadarynia Ołbrajt źjaŭlałasia prychilnicaju bambavańnia Kosava, ale asudžaje bambavańnie Čačenii. Što zrobiš, žanočaja lohika». «Biełorusskaja diełovaja hazieta» piša: «Całkam mahčyma, što śviet nia ŭviedaŭ by pra Madlen Ołbrajt, kali b rankam 1982 hodu jaje muž Džo Ołbrajt nia vymaviŭ: «Ja kachaju inšuju». Na chvali strašnaj kryŭdy, staptanaha pačućcia spraviadlivaści dy imknieńnia dakazać, što jana samaja-samaja, na śviet źjaviłasia spn.Ołbrajt, pra jakuju zahavaryli ŭsie. Siabry siamji śćviardžali, što až da pryznačeńnia pradstaŭnicaju ZŠA pry AAN Madlen była hatovaja na ŭsio, kali b Džo pahadziŭsia viarnucca. Ale joj daviałosia abrać karjeru».

Postsavieckija medyi aktyŭna padtrymlivajuć zaimšełuju mitalohiju pra jsnavańnie Sapraŭdnaha Mužčyny i Sapraŭdnaj Žančyny. Tak, pavažanaja mnoju Iryna Chalip u natatkach «Žančyna ŭ krai telehrafnych słupoŭ» piša, što ŭ našaj krainie mužčyny źnikli jak bijalahičny vid. Tyja, chto ŭ nas zavucca mužčynami, nia ŭ stanie zarabić hrošaj ani dla krainy, ani dla kachanaj žančyny. Biełaruski mužčyna — heta zvyčajnaja ciahłavaja siła. Muł albo voł. «Kali mnie chočacca prychilicca da kaho-niebudź, ja prychilusia da telehrafnaha słupa. Ź im spakojna i nadziejna. Jon zaniaty važnaj spravaj — pieradaje telehramy». Nu niama pobač sapraŭdnaha mužčyny, dyk žančyny musiać navučycca zarablać hrošy dy pić baryša.

Mnie ŭjaŭlajecca ŭvohule zahannym žadańnie da kahości charošaha prychilicca. Prychilacca ci da mužyka, ci da słupa, ci da Rasiei chočuć tolki słabyja, što nie stajać na nahach. Słabyja, sapraŭdy, na śviecie jość. A voś nijakich «Sapraŭdnych Mužčyn i Žančyn» — niama. Hetyja lalki admysłova prydumanyja dla šantažu i manipulacyjaŭ: «zrabi heta, bo inakš ty nie mužčyna» albo: «dzievački tak nia robiać». Daŭno zaŭvažanaja błytanina paniatkaŭ «mužčyna» i «čałaviek». Jana zafiksavanaja ŭ bolšaści movaŭ (ale nia ŭ našaj).

Na samoj spravie mužčyna, jak i žančyna, maje prava na pamyłku i na słabaść, jon maje prava bajacca kryvi i nia jści ŭ vojska, pisać vieršy i zapabiahać bolu. Bo jon čałaviek. I nia treba jamu leźci ŭ skuru ideału. Być ideałam nichto nia vytrymaje, rana ci pozna čałaviek sarvie masku, złupić ź siabie skuru superhieroja i ŭciače na volu — zdradliva, radasna, plunuŭšy na svoj chłuślivy aŭtarytet siarod słabych. Łamaniecca da prava być samim saboju, žyć biez napruhi.

Jość žančyny-vajary, jakija chočuć zmahacca na barykadach, zrabicca hienerałami ci dziaržsakratarami, prezydentami albo kiraŭnikami specsłužbaŭ. Jość mužčyny, jakija chočuć pisać vieršy, a žonka kab zarablała na chleb i škarpetki. Jość mužčyny, jakija chočuć hladzieć dziaciej i varyć ježu, nikoli nie pakidać utulnaha domu dziela žorstkaha śvietu.

Zabirać u ludziej prava być saboju — hrech i hvałt. Tradycyjanalizm zrazumieły tolki ŭ savieckich turmach, dzie ludziej «apuskajuć», robiać «pietuchami» i «kobłami» za lubuju nieadpaviednaść hiendernamu stereatypu. Tam — pierakručany, vyludkavy śviet, jon supraćlehły volnaj supolnaści roŭnych indyvidaŭ, jakija sami abirajuć sabie liniju pavodzinaŭ.

Nam, biełarusam dy biełaruskam, da takoje supolnaści jašče jechać dy jechać. Płyć dy płyć. U nas ličycca narmalnym, kali pjany i małaapłatny karmilec taŭče svaju zmučanuju pałavinu, haniaje dziaciej, davodzić siamiejnikaŭ da žyviolnaha stanu. A potym kabieta biare siakieru i na druhim dziesiacihodździ siamiejnaha žyćcia siače muža na kavałki. U nas narmalna ckavać samotnuju «karjerystku», achryścić jaje «staroju pannaju», «siniaju pančochaju», leźci z paradami i naviazvać joj žanichoŭ. U nas pryniata ličyć, što kožnaja žančyna musić vyjści zamuž i stać maci, choča jana taho ci nie.

Pryhniečańnie žančynaŭ całkam lahična sparadžaje pryhniečańnie mužčynaŭ. Šlach da supervumen lažyć nie praz kanfrantacyju z mužčynami, a praz pryznańnie i pavahu.

Supervumen

Admaŭleńnie feminizmu sparadžaje superfeminizm. Tyja adzinkavyja žančyny, što ŭśviedamlajuć svajo stanovišča, sami zmahajucca za svaje pravy. Jany adprečvajuć tradycyjny feminizm, bo toj dapuskaje, što žančyny pryhniečanyja j niepaŭnavartasnyja. Polskaja piśmieńnica Volha Takarčuk tak akreślivaje paniatak super- abo postfeminizmu: «Postfeminizm niekanfrantacyjny, heta zasiarodžańnie na tym, što značyć być žančynaj. To bok ja imknusia paznavać, a nie supraćstajać. Nie «addajcie toje, što ŭ nas zabrali», a «chaj kožny robić svajo». Kali ja kabieta, i adčuvaju heta hłyboka, dyk mianie cikaviać pošuki ŭ hetym relihijnaha, psychalahičnaha, kulturnaha sensu».

Psychalahičnyja padstavy dla feminizmu ja sfarmavała b tak:

«Ja mocny čałaviek z naboram pravoŭ, i ja abaraniu ich dastupnymi mnie srodkami.

Ja viernaja sabie.

Ja nia źviazvaju siabie abaviazkami pierad inšymi ludźmi.

Ja abiraju sabie duchovyja pierakanańni.

Ja stvaraju ŭłasnyja finansy.

Ja žyvu tak, što radaść stała centram majho suśvietu.

Ja vykarystoŭvaju svoj čas, jak chaču, ja sama abiraju svaje zaniatki.

Ja viedaju, čaho chaču ad mužčyny.

Ja nikoli nie platkaru, bo mnie niama čaho bajacca i niama kaho nienavidzieć.

Ja źniščaju ŭsie nehatyŭnyja, razburalnyja i strašnyja dumki dy idei.

Maja budučynia śvietłaja i cudoŭnaja.

Mnie pradvyznačana stać vybitnaj žančynaj».

Mužčyny zrabili Čarnobyl pry našym maŭklivym dazvole, złačynnym sastupnictvie. Čarnobyl usiudy, kudy ni hlań. Mužčyny nia spravilisia biaz nas. Niejkich jakaściaŭ nie chapiła, kab być uładarami, dyk paciaśniciesia biaź lamantu, my tych jakaściaŭ dadamo. Dahetul čałaviečy rod stvaraŭ HIStory. Nastaŭ čas napisać HERstory.