Rusłan Raviaka. Baćka Buchałovič

10 miachoŭ biełaruskaj historyi

Baćka Buchałovič

Pałymiany patryjot Biełarusi j niazłomny zmahar za jejnaje ščaście Staś Buchał-Buchałovič naradziŭsia ŭ 1883 hodzie ŭ majontku Miejšty na Brasłaŭščynie, časova akupavanaj federalnymi vojskami Rasiejskaj Imperyi. Amal adrazu pa naradžeńni jon adčuŭ siabie biełaruskim hienerałam i pačaŭ čakać svajho času.

Išli hady, Stasievy siabry z susiednich falvarkaŭ vybivalisia ŭ ludzi — chto pa-stupaŭ u maskoŭski ŭniversytet imia Łułumby pa kvotach dla Vilenskaha kraju, chto, paśla vajskovaj vučelni, traplaŭ u marskuju piachotu na japonski front. Dziela maskiroŭki Buchał-Buchałovič taksama skončyŭ 4-hadovyja kursy ahranomii pry hramadzkim fondzie “Bialmonty”. Ale z dyplomam ahranoma jamu ničoha nie śviaciła, i Staś za-frachtavaŭsia buchhaltaram u budaŭničuju firmu, što adnaŭlała Kaŭkaski chrybiet paśla antyterarystyčnych aperacyjaŭ carskaha vojska. U volny ad pierastrełki z padatkovaj inspekcyjaj čas Staś apantana čytaŭ uspaminy Franca Saviča, a taksama vieršy Lermantava ŭ pierakładzie Bahuše-viča. Skončyłasia tym, što chłopiec zakachaŭsia ŭ pryhožuju čačenku, jakaja, na jahonuju biadu, mieła ź dziasiatak bratoŭ i zusim jašče nie staroha baćku. Staś nie paśpieŭ navat słova skazać svajoj pasii: adzin nieaściarožny pohlad — i dzikija horcy hnalisia za im až da Dzisienskaha pavietu, pakul nie prasadzili apošnija hrošy ŭ Miorskim kazino. Na Kaŭkaz Buchał-Buchałovič vyrašyŭ nie viartacca — uładkavaŭsia akanomam u majontku hrafa Platera. Usie Stasievy sproby stać na šlach prahresu j zładzić na bazie majontku pieršy eksperymentalny kałhas skančalisia sialanskimi chvalavańniami: tut jašče dobra pamiatali panščynu. Tady chłopiec pačaŭ zmahańnie z karupcyjaj. Jon vy-kryvaŭ mafijoznyja struktury, pieraśledavaŭ miestačkovych habrejskich aliharchaŭ, vystupaŭ na kirmašy z pramovami, začytvajučy ŭsio novyja j novyja śpisy hałoŭnych zładziejaŭ. Za heta narod jaho lubiŭ i nazyvaŭ “baćkam”.

Jak kožny prafesijny zmahar z karupcyjaj, Staś mieŭ asabistuju achovu. Jahonyja chłopcy navodzili paradak va ŭsim paviecie: razhaniali niesankcyjanavanyja viačorki; aryštoŭvali pamieščykaŭ, što kiravali furmankami ŭ niećviarozym stanie; praviarali pašparty j kišeni ŭ asobaŭ niebiełaruskaj nacyjanalnaści. Pa dakumentach hetaje niezakonnaje aby-čym uzbrojenaje farmavańnie prachodziła jak dzisienskaja pažarnaja družyna.

Kali vybuchnuła pieršaja suśvietnaja vajna, Buchał-Buchałovič pajšoŭ na jaje šarahovym dobraachvotnikam. Pa darozie ŭ vajenkamat jon ustupiŭ u partyju (BSH), a taksama ŭziaŭ u pałon hrupu estonskich turystaŭ — padumaŭ, što heta ŭžo niemcy...

Nia dziva, što na froncie Stasiu nie dali ahniapalnaj zbroi — uzbroili sapiornaj rydloŭkaj dy zapisali ŭ kavaleryju. Vajna zaciahnułasia, pierajšła ŭ pazycyjnuju. Siedziačy ŭ akopach razam z końmi, žaŭniery zachapilisia azartnymi hulniami. Asablivaha pośpiechu tut dasiahnuŭ Staś. U časie čarhovaha bratańnia z kajzeraŭcami jon vyjhraŭ u ich u damino akop, što vyklikała adstupleńnie niamieckich vojskaŭ na značnym učastku frontu. Buchałovič adrazu atrymaŭ aficerskija pahony i z radaści tak hulnuŭ, što ačomaŭsia ŭ hłybokim varožym tyle, pablizu Niaśvižu, na čale dyversijnaj kavaleryjskaj hrupy. Kab trapić da svaich, daviałosia skarystacca radziviłaŭskim padziemnym chodam. Vyjšli, paśla dvuchdzionnaha rejdu, až pad Budsłavam.

Z taje pary rejdy pa niamieckich tyłach zrabilisia specyjalizacyjaj Buchałoviča. Zvyčajna jahonuju hrupu razam z końmi desantavali ŭ tył voraha, dzie jon zdabyvaŭ infarmacyju, jazykoŭ i charčy dla Mahiloŭskaj staŭki. Kožnuju noč jahonyja suviaznyja vychodzili na suviaź z centram. Z Mahilova prylataŭ aeraplan, i partyzanski machalščyk zapalvaŭ pachodni j machaŭ azbukaj Morze ŭ pavietry, pieradajučy kaštoŭnyja źviestki pra pieramiaščeńni varožych vojskaŭ, a taksama pra stan zdaroŭja i nastroj “baćki” Buchałoviča.

Paśla Kastryčnickaha putču Staś pavieryŭ byŭ balšavikam, ale paśla niekalkich charčraźviorstak, jakija bolš nahadvali začystki, zrazumieŭ, što z kamunistami savieckaj ułady nie zbuduješ, i pierajšoŭ da biełych. Razam z hienerałam Judzieničam jany rušyli na Pietrahrad.

Čyrvonyja niekalki razoŭ pryznačali ŭznaharodu za hałavu “baćki” Buchałoviča. Staś zazvyčaj źjaŭlaŭsia pa hrošy asabista, na čale svajoj dyvizii. Z časam jon sa-braŭ niemały kapitał. Da Buchałoviča paciahnulisia ludzi. Čyrvonyja pierachodzili da jaho pałkami.

Vajujučy na Pskoŭščynie, “baćka” vyrašyŭ zrabicca kiraŭnikom miascovaj administracyi — z tajemnaj dumkaj dałučyć kraj da Biełarusi. Na vosień 1919 h. byli pryznačany vybary. Buchałovič zarehistravaŭsia adzinym kandydatam i razasłaŭ pa Pskoŭščynie ahitacyjnyja kazackija zahony. Niečakana, prykryvajučysia idejami demakratyi j pravoŭ čałavieka, vyłučyŭ svaju kandydaturu stary prafsajuzny manarchist Radzianski. Kab paźbiehnuć raskołu ŭ biełym ruchu, hienerał Judzienič zaklikaŭ kandydataŭ sabracca na kaardynacyjnuju naradu: biełyja chacieli schapić “baćku” dy pazbavić jaho kandydactva. Ale Buchałovič adrazu ŭsio zrazumieŭ i, pryjechaŭšy na naradu, aryštavaŭ Judzieniča, pabiŭ butelki, pierakuliŭ stoł dy ŭciok u les. Bieły ruch pry-znaŭ “baćku” nielehitymnym henierałam.

Rasčaravaŭšysia ŭ čyrvonych i ŭ biełych, Buchał-Buchałovič narešcie zrazumieŭ sutnaść brudnaj rasiejskaj palityki. U jahonaje serca viartajucca zaciarušanyja pyłam vajny śviatyja biełaruskija symbali j idei. Buchałovič pačynaje zmahacca za volnuju niezaležnuju Biełaruś.

Na hrošy emihracyjnaha ŭradu BNR vypuskajucca marki z vyjavaj Buchałoviča i reklamaj biełaruskaha vojska. U Eŭropie sprabujuć pra-bić hrant pad mabilizacyjnuju kampaniju ŭ “baćkavu” dyviziju. Na stancyju “Miensk-Tavarny” prychodzić ešalon z šynialami, anučami i spodnim z vyšytaj na ich symbolikaj “ustupaj”.

Adnak polski Fond Piłsudzkaha prafinansavaŭ tolki častku hrantu. Kali ž Staś razam sa svaim vojskam pryjechaŭ u Bieraście, vyjaviłasia, što fundatary mohuć apłacić tolki kvitki. “Baćku” prapanavali raspačać partyzanku ŭ balšavickich tyłach, a paśla, pa vynikach dziejnaści, budzie j finansavańnie.

Ale nie paśpieŭ Buchałovič pravieści i paru svaich znakamitych rejdaŭ z arhanizacyjnymi seminarami pa biełaruskich haradach, jak urady Polščy i Rasiei padpisali damovu ŭ Ryzie. Finansavańnie Fondu Piłsudzkaha było spynienaje. Apošni zdoleŭ pieradać hatoŭkaju miljon arhientynskich pesa, na jakija Buchałovič zładziŭ demakratyčnyja vybary prezydenta Biełarusi j adnahałosna pieramoh. Adnak Savieckaja Rasieja i prezydent BSSR Čarviakoŭski pryznali vybary niesapraŭdnymi, antykanstytucyjnymi j praviedzienymi z parušeńniami. Ahitacyjnyja rejdy Buchałoviča zdoleli achapić tolki Mazyr, Kalinkavičy i Rečycu. U Turavie adbyłosia zaklučeńnie damovy z abjadnanaj apazycyjaj, jakaja pryznała “baćku” kiraŭnikom Biełarusi j abviaściła nielehitymnymi BNR Łastoviča i BSSR Čarviakoŭskaha.

U toj čas u Słucku na polskija hrošy stvarajecca resursavy centar, jaki adciahnuŭ častku srodkaŭ i vałancioraŭ ad armii Buchałoviča.

Čyrvonyja ž, sparadkavaŭšy Ŭranhiela, napadajuć na stalicu Buchałoviča — Mazyr. Biezhrašoŭje vymušaje “baćku” z reštkami armii vyjechać u Polšču pa hrupavoj vizie. Tamaka ŭsie jany traplajuć u lahier palituciekačoŭ.

Atrymaŭšy palityčny prytułak, “baćka” kupiŭ chatku ŭ Biełavieskaj puščy, paviesiŭ na ścianu šablu, zašpurnuŭ na haryšča svoj bujnakaliberny ahniamiot Makarava j adyšoŭ ad spravaŭ. Ale nienadoŭha. U Hišpanii pačałasia mabilizacyjnaja kampanija hienerała Franka, i “baćka” pajechaŭ tudy naziralnikam ad ABSE. Tam Buchałovič zakładaje “Baskaŭ ruch” (tubylcy nia zdoleli pa-ludzku vymavić słova “baćka”)…

Źnik Buchał-Buchałovič padčas akupacyi Varšavy niamieckimi vojskami. Šmat chto kazaŭ, što jon zahinuŭ. 2541 palak śćviar-džaje, što śmiarotna paranieny “baćka” pamior mienavita na jahonych rukach. Adnak sakretnyja dakumenty śviedčać, što Buchałovič, paranieny ŭ bajoch, viarnuŭsia ŭ Biełaruś stvarać partyzanku. Raskazy pra Vitušku — heta raspoviedy pra Buchałoviča… Inšyja krynicy kažuć, što heta jon, pieraapranuŭšysia ŭ žanočuju vopratku, padkłaŭ bombu pad haŭlajtera Kube, a paśla doŭhija hady žyŭ u Miensku z pašpartam na imia A.Mazanik, padpolna rychtujučy hlebu dla nacyjanalnaha adradžeńnia, u jakoje vieryŭ da apošnich dzion.

Rusłan Raviaka, Baranavičy