Antydziaržaŭnaja tajamnica

Antydziaržaŭnaja tajamnica

Jak zahinuła padłodka našych “sajuźnikaŭ”

Jak vyznačyła ŭradavaja kamisija, “Kursk” zahinuŭ ad ułasnaje tarpedy, što vybuchnuła ŭ vyniku “składanaj fizyka-chimičnaj reakcyi”, choć raniej była ŭ poŭnym paradku. “Rośsijskaja hazieta”, orhan rasiejskaha ŭradu, napisała, što heta mana, i apublikavała svaju padrabiaznuju spravazdaču pra pryčyny trahiedyi “Kurska”. Alaksandar Jemialjanienkaŭ, aŭtar artykuła, atrymaŭ dostup da ŭsich 133 tamoŭ zasakrečanych materyjałaŭ śledztva pa spravie “Kurska” — tady jak hramadzkaści z hetych dakumentaŭ byli pradjaŭlenyja try staronki mašynapisu. Jemialjanienkaŭ adšukaŭ taksama śviedkaŭ, ekspertaŭ i razmaŭlaŭ sa svajakami padvodnikaŭ.

Padroblenyja podpisy

Jak śćviardžaje “Rośsijskaja hazieta”, tarpedy rasiejskaha flotu nie prachodziać planavych ramontaŭ, ź ich vyciakaje pierakis vadarodu, jaki ŭ sumiesi z palivam utvaraje vybuchovuju sumieś. Svajaki členaŭ kamandy raskazali, što kapitan Hienadź Lačyn nie chacieŭ vychodzić u mora z takoj “śmiardziučaj”, jak jon kazaŭ, tarpedaj. Jemialjanienkaŭ vyjaviŭ, što na dakumentach pryjomki na padłodku “toŭstaj” tarpedy stajać padroblenyja podpisy ludziej, jakija adkazvali za stan uzbrajeńnia “Kursku”.

Sapsavany buj

Nadvodnyja karabli, jakija ŭdzielničali ŭ vučeńniach u Barancavym mory (u tym liku pryznačanyja dla vyjaŭleńnia padvodnych łodak i procidziejańnia im), 31 hadzinu nie mahli znajści miesca, dzie na hłybini 108 m lažaŭ 150-metrovy “Kursk”. I nia tolki tamu, što ichnyja rechazondy ni na što nia hodnyja — z “Kursku” na pavierchniu nie padniaŭsia syhnalizacyjny buj. A nia vypłyŭ jon tamu, što pierad vychadam u mora byŭ pastaŭleny na zaścierahalnik. Aŭtamatyčnaje prystasavańnie, jakoje vypuskaje buj, ad času spusku padłodki na vadu (1994 h.) było adklučanaje pry dapamozie specyjalnaj zahłuški. Elektronny kluč ad aparata, jaki pryvodziŭ buj u stan hatoŭnaści, lažaŭ u bartavym sejfie.

Nia ŭmieli spuskać batyskafy

Kali byli vyznačanyja kaardynaty “Kursku”, možna było pačynać vyratavalnuju aperacyju. Adnak vyratavalny karabiel “Michaił Rudnicki” nia vyjšaŭ z portu adrazu: nia mieŭ paliva. Kali ž narešcie vypravilisia, spačatku papłyli nia ŭ tym kirunku. Na pošuk naležnaha kursu pajšli dźvie hadziny. Na miescy akazałasia, što batyskafy “Rudnickaha”, jakija niekalki hadoŭ nie apuskalisia pad vadu, praciakajuć. Urešcie sproby nablizicca da padłodki daviałosia prypynić, bo matrosy z “Rudnickaha”, jakija daŭno nie pravodzili trenirovačnych spuskaŭ u batyskafach u mory, pabili ich ab bort svajho karabla. Možna było b adramantavać, ale na borcie “Rudnickaha” nie znajšłosia nieabchodnych instrumentaŭ i materyjałaŭ — pierš za ŭsio razvadnych klučoŭ, ručnych dryloŭ i humy…

A tym časam na borcie “Kursku” čakali 23 maraki, jakija pieražyli vybuch u tarpednym adsieku. Čakali doŭha. Jany byli žyvyja nia vosiem hadzinaŭ, jak abviaściła ŭradavaja kamisija, a, jak vynikaje z apublikavanych “Rośsijskoj hazietoj” materyjałaŭ, cełyja sutki, a mo i daŭžej.

My pieradrukoŭvajem dakument sa skaračeńniami. Varta zaŭvažyć, što “Rośsijskaja hazieta” ŭ Biełarusi nie pradajecca i nie pastupaje ŭ biełaruskija biblijateki.

Jakuju zadaču vykonvaŭ “Kursk”

Zhodna ź planam vučeńniaŭ, K-141 “Kursk” pavinien byŭ vykanać rakietnuju stralbu pa mišeni 11 žniŭnia 2000 h., na nastupny dzień — umoŭnuju rakietnuju stralbu pa avijanosnaj šmatmetavaj hrupie, a paśla “raźvić pośpiech vykarystańniem tarpednaj zbroi”. U 8.35 12 žniŭnia krejser “adstralaŭsia” pa nadvodnych karablach “praciŭnika”, ab čym u 8.51 kamandzir dałažyŭ na kamandny punkt Paŭnočnaha flotu. I heta była apošniaja infarmacyja z “Kursku”.

U 11.09, kali krejser “Piotar Vialiki” padychodziŭ da rajonu miescaznachodžańnia K-141, kamandzir jahonaj hidraakustyčnaj hrupy staršy lejtenant A.Łaŭryniuk vyjaviŭ pasyłki hidralakatara ŭ vyhladzie impulsaŭ, jakija zvyčajna zychodziać ad padvodnych łodak pierad tarpednaj atakaj. “Piotar Vialiki” i inšyja karabli prajšli praz rajon mierkavanych dziejańniaŭ “Kursku”. Tarpednaj ataki nie nazirałasia. Daniasieńnia ab pryčynach z padvodnaj łodki nie pastupiła.

Čamu tak doŭha nie mahli znajści “Kursku”

U 16.35 “Piotar Vialiki” pačaŭ vyklikać K-141, adnak adkazu nie było. Nie było daniasieńnia ad “Kursku” ŭ vyznačany čas i na kamandny punkt Paŭnočnaha flotu. U 18.14 načalnik štabu Paŭnočnaha flotu zahadaŭ pačać pošukava-vyratavalnuju aperacyju, u jakoj uziali ŭdzieł 12 bajavych karabloŭ, 21 vyratavalnaje sudna, 5 samalotaŭ Ił-38 i 6 hielikopteraŭ, a taksama dva vadałaznyja sudny i specyjalny aparat vyratavalnaj słužby Narvehii.

13 žniŭnia ŭ 8.31 z bortu “Piatra Vialikaha” nazirali buj, zahłybleny na try metry, dyjametram kala 70 sm, afarbavany ŭ śvietła-zialony koler. Pryblizna ŭ toj samy čas rechałot pakazaŭ źmianšeńnie hłybini pad kilem z 104 da 84,86 m. 13 žniŭnia ŭ 18.15 padvodny aparat AS-34, spuščany pad vadu z vyratavalnaha sudna “Michaił Rudnicki”, vyjaviŭ zaśvietku na ekranie rechalakatara. U 18.32 aparat vykanaŭ avaryjnaje ŭspłyvańnie — udaryŭsia ab stabilizatar “Kursku”.

Čamu nia ŭspłyŭ
syhnalny buj

Praduhledžanaje prajektam i ŭstanoŭlenaje na “Kursku” avaryjna-infarmacyjnaje prystasavańnie, jakoje ŭ vypadku avaryi na padłodcy pavinna aŭtamatyčna ŭspłyć, svajoj misii nia vykanała.

Syhnalny buj paśla padjomu atamachodu byŭ znojdzieny na svaim štatnym miescy. Jon byŭ spraŭny, adnak syhnał na spracoŭvańnie ŭ momant katastrofy na jaho nie pastupaŭ. U pryładzie kiravańnia vypuskam, znojdzienaj u zavałach treciaha adsieku, adsutničaŭ na štatnym miescy kluč pusku, što i stałasia asnoŭnaj pryčynaj niespracoŭvańnia avaryjna-syhnalnaha buja.

Kamandzir hrupy suviazi pierad vychadam “Kursku” ŭ pachod 10 žniŭnia abaviazany byŭ ustavić na štatnaje miesca ŭ vypusknoj pryładzie kluč pusku. Hetaha zroblena nie było.

— Moža, ja viedaju pryčynu, — adhuknuŭsia Anatol Rudakoŭ, baćka zahinuŭšaha na “Kursku” Andreja Rudakova, kapitana 3 ranhu, kamandzira BČ-4. — Hety samy buj papsavaŭ im kryvi, jašče kali ŭ Mižziemku chadzili. Taja jašče technika! Tolki i dumali, kab časam nie zhubić. Zdarałasia, buj navat pryvarvali, jakaja ŭžo tut aŭtamatyka…

Kamandzir BČ-4, niahledziačy na zroblenyja im u vachtavym žurnale 8, 9, i 10 žniŭnia zapisy pra hatoŭnaść asabovaha sastavu čaści i ŭsich srodkaŭ suviazi da boju i pachodu, nie prakantralavaŭ dziejańniaŭ svajho padnačalenaha, dapuściŭšy vychad padvodnaj łodki ŭ mora z adklučanym bujem.

Hetyja akaličnaści ŭskładnili pošuk “Kursku” ŭ Barancavym mory i vyratavalnuju aperacyju.

Što zaminała adčynić avaryjny luk

Z-za pamyłkovych dziejańniaŭ kamandujučaha flotam admirała Papova, pad čyim niepasrednym kiraŭnictvam prachodzili vučeńni 10—12 žniŭnia, niapravilnaj acenki sytuacyi jahonymi padnačalenymi, “Kursk” byŭ abvieščany avaryjnym tolki ŭ 23.30 12 žniŭnia — sa spaźnieńniem na 9 hadzinaŭ. A vyjaŭleny ŭ nieruchomym stanie na hruncie byŭ praz 31 hadzinu paśla hibieli.

I heta pry tym, što ŭ niepasrednaj blizkaści ad “Kursku” znachodzilisia 5 padvodnych łodak, 18 nadvodnych karabloŭ, 22 samaloty, 11 hielikopteraŭ, 10 bierahavych čaściej.

Vyjavić “Kursk” na hruncie ŭdałosia prykładna ŭ 18.30 13 žniŭnia pry apuskańni aparata AS-34. Zhodna z pakazańniami kamandzira AS-36 A.I.Kałuhina, jahony aparat braŭ udzieł u vyratavalnych rabotach tolki ŭ peryjad z 13.45 da 17.50 19 žniŭnia. Za hety čas było zroblena piać sprob sieści na avaryjna-vyratavalny luk dziaviataha adsieku padvodnaj łodki. Try razy jany sprabavali sieści na kaminhz-placoŭku i adpampavać vadu z kamery prysosu. Adnak namahańni byli biezvynikovymi.

AS-36 byŭ pabudavany šeść hod tamu, i 18 žniŭnia pry apuskańni na hłybiniu 110 m aparat pad ciskam dziesiać atmasfer pačaŭ prapuskać vadu — z-za niehiermetyčnaści ŭ kłapanie systemy asušeńnia, zamiaščeńnia i dyferentoŭki. Z momantu dziaržaŭnych vyprabavańniaŭ u 1996 h. hety aparat uvohule nie spuskaŭsia pad vadu, tamu mahčymaści vyjavić niaspraŭnaść nie było.

14 žniŭnia ŭ vyniku niekampetentnych dziejańniaŭ słužbovych asob Paŭnočnaha flotu pry spusku AS-34 va ŭmovach štormu z-za ŭdaraŭ ab bort “Michaiła Rudnickaha” pabiłasia navihacyjnaje abstalavańnie na aparacie, a sam jon byŭ vyviedzieny sa stroju. 16 žniŭnia ź “Michaiła Rudnickaha” na “Piotar Vialiki” była pieradadzienaja telehrama: “Dla ramontu AS-34 patrebny: klučy razvadnyja, tarcovyja ad 5 da 24 mm — 5 kamplektaŭ, dva ručnyja dryli sa śvierdłami ad 2 da 16 mm — 2 kamplekty, raschodny materyjał paranit 0,5—5 mm — 10 listoŭ, huma 0,1 mm i bolš — 10 listoŭ, PHV-2 (hidraŭlika) — 100 kh”. Usio pieraličanaje, na dumku ekspertaŭ, musić być na vyratavalnym karabli.

Realnaja mahčymaść “prysmaktacca” da padłodki AS-34 mieŭ tolki 17 žniŭnia, kali aparatam kiravaŭ kapitan 3 ranhu Šołachaŭ, i AS-36 — 19 žniŭnia, kali aparatam kiravaŭ kapitan 2 ranhu Piercaŭ. Va ŭsich astatnich vypadkach vyratavalnyja aparaty zanadta doŭha “navodzili na cel”, ad čaho razradžalisia akumulatarnyja batarei.

Za što pazbylisia pasad admirały Mocak i Papoŭ

Zhodna z zaklučeńniem arhanizacyjna-taktyčnaj ekspertyzy ad 1 listapada 2001 h., kamandujučy Paŭnočnym flotam admirał U.Papoŭ, načalnik štabu flotu vice-admirał M.Mocak i načalnik upraŭleńnia bajavoj padrychtoŭki vice-admirał Ju.Bajarkin parušyli metodyku praviadzieńnia vučeńniaŭ — na druhim ich etapie karabli i avijacyja nie vykonvali taktyčnych dziejańniaŭ. Mieli miesca tolki bajavyja strelby, što źjaŭlajecca parušeńniem dziejnych patrabavańniaŭ. Raźmiaščeńnie kamandnych punktaŭ “uschodnich” i “zachodnich” na adnym karabli vyklučała jakoje-niebudź navučańnie. Kamandujučy flatylijaj vice-admirał A.Burcaŭ naahuł nia viedaŭ, što jon — kamandzir “uschodnich”. Šerah spravazdačnych dakumentaŭ z podpisami zhadanych vyšej słužbovych asob vyklikaje sumnieŭ. Jak havorycca ŭ zaklučeńniach ekspertyzy, dakumenty “ŭtrymlivajuć podpisy słužbovych asob, jakija adroźnivajucca ad vykananych raniej inšych podpisaŭ hetych ža asob…” A heta ž dakumenty, jakija charaktaryzujuć paŭnatu i jakaść adpracoŭki ekipažam “Kursku” specyjalnych i kursavych zadač, vykanańnie rehlamentnych pravierak padčas ekspluatacyi tarpednaha abstalavańnia, i navat dakumenty ab dopusku da pryjomu i absłuhoŭvańnia tarpedaŭ.

Dzie i jak rychtavali “toŭstuju” tarpedu dla “Kursku”

Zahružanaja na “Kursk” 3 žniŭnia 2000 h. praktyčnaja tarpeda kalibru 650 mm adnosiłasia da ciepłavych tarped, što majuć enerhietyčnuju ŭstanoŭku, dzie ŭ jakaści akiślalniku vykarystoŭvaŭsia pierakis vadarodu. Jana była vyrablena na AT “Mašzavod” (Ałma-Ata) u 1990 h. Ahulny termin słužby tarpedy — da 20 hod, siaredni ramont — praz 10 hod. Z momantu vyrabu hetaja tarpeda na padvodnyja łodki nie vydavałasia i dla praktyčnaj stralby nie vykarystoŭvałasia.

Termin zachavańnia pracazdolnaści humatechničnych detalaŭ, jakija kantaktujuć ź pierakisam vadarodu, pry zachoŭvańni ciepłavych tarped u sabranym vyhladzie abmiežavany. Źviestki pra ŭstanoŭku humavych detalaŭ pavinny być paznačanyja ŭ dadatku da farmularu tarpedy. Adnak jon adsutničaje — nibyta “źniščany vybucham”.

U asobnych kamplektujučych abstalavańnia tarpedy byli pieravyšany dapuščalnyja terminy słužby. Pavodle roznych acenak — ad hodu da šaści. U 2000—2001 h. u časie kantrolnych pravierak vyjaŭlena, što ŭ pracesie padrychtoŭki, absłuhoŭvańnia i zachoŭvańnia tarped kalibru 650 mm na Paŭnočnym flocie dapuskałasia paŭtornaje vykarystańnie ŭščylnialnych kolcaŭ. Zafiksavany vypadki praciečak pierakisu z rezervuara akiślalniku ŭ miescach uščylnieńnia i praz zaścierahalnyja kłapany z pryčyny ŭstanoŭki niaštatnych prakładak. Na vonkavaj pavierchni rezervuaraŭ akiślalniku ŭ miescach zvarnych švoŭ mielisia rakaviny hłybinioj da 5 mm. Na pavierchni asobnych tarpedaŭ naziralisia ślady karozii. Nie vykonvalisia praduhledžanyja instrukcyjaj pravierki elektryčnaha łancuha ad syhnalizatara cisku bajavych i praktyčnych tarpedaŭ, a taksama systemy dehazacyi i spracoŭvańnia syhnalizatara.

Što viadoma pra padziei na “Kursku” pierad vybucham

U zavałach druhoha i treciaha adsiekaŭ byli znojdzienyja vachtavyja žurnały i šmat inšaj słužbovaj dakumentacyi. Navat zachavalisia papiarovyja (!) stužki samapiscaŭ u rubcy hidraakustykaŭ.

Pry ahladzie piataha, reaktarnaha, adsieku na pulcie HEU znojdzieny ŭ poŭnaj zachavanaści kantrolny žurnał ustanoŭki pravaha bortu i dva — za 1999 i 2000 h. — vachtavyja žurnały HEU levaha bortu.

Było vyjaŭlena niekalki zapisak, pakinutych padvodnikami ŭ pieradśmiarotnyja hadziny.

Adnak nivodzin sa zhadanych dakumentaŭ i srodkaŭ techničnaha kantrolu, pavodle zaklučeńnia śledztva, nie daje adkazu na pytańnie pra pryčyny katastrofy.

Zapisy ŭ čarnavym vachtavym žurnale “Kursku” abryvajucca na 8-j ranicy: na vachtu zastupiła novaja bajavaja źmiena, a ŭ jaje — svoj žurnał. Jaho vyjavić nie ŭdałosia. Zatoje tamsama, na trecim naścile druhoha adsieku, znajšli čystavy žurnał — ścisły varyjant zapisaŭ, pieraniesienych z čarnavoha.

U 6.20 ranicy 12 žniŭnia dadziena kamanda “Terminovaje apuskańnie” — heta apošniaje, što značycca ŭ im.

Apošni zapis u žurnale postu kiravańnia reaktaram pravaha bortu vachtavy aficer zrabiŭ u 8.50. Jahony naparnik, aperatar postu kiravańnia levym reaktaram, byŭ bolš patrabavalny da siabie. Mienavita jamu naležyć apošniaje dakumentalnaje śviedčańnie pra sytuacyju na padvodnaj łodcy da vybuchaŭ. Zapis u žurnale “Zaŭvahaŭ niama” zrobleny 12 žniŭnia ŭ 11.15. Vialisia žurnały sa značnymi parušeńniami. Šmat jakija abaviazkovyja źviestki, što tyčacca płavańnia i dziejańniaŭ ekipažu padčas vučeńniaŭ, tam adsutničajuć. Niama zapisaŭ ab prybyćci na bort cyvilnaha specyjalista zavodu “Dahdyzel” i pradstaŭnika vajennaj pryjomki.

Pry ahladzie papiarovaj stužki ŭ rehistravalnaj pryładzie hidraakustykaŭ, vyjaŭlena, što apošniaja infarmacyja, jakaja zachavałasia na samapiscy (na 10.12 12 žniŭnia), śviedčyć pra pačatak pavarotu łodki na kurs kala 320 hradusaŭ z chutkaściu 6 vuzłoŭ na hłybini 16—18 m. Taja častka papiarovaj stužki, jakaja znachodziłasia miž vierchnim i nižnim (pryjomnym) barabanami i mahła b źmiaščać infarmacyju na momant katastrofy, źniščana padčas avaryi.

Čamu było nieabchodna padniać pieršy adsiek

Specyjalna stvoranaja kamisija vusnami svajho kiraŭnika Illi Klabanava paśla doŭhich vahańniaŭ i adterminovak vyniesła verdykt: tarpeda. Usia sprava ŭ joj. Pryčym nie bajavaja. I nia taja, dobra viadomaja padvodnikam elektryčnaja USET-80, što atrymała na zavodzie “Dahdyzel” udaskanalenuju akumulatarnuju batareju i jakuju ekipaž źbiraŭsia vyprabavać na druhim załpie — śledam za “taŭstuškaj”. Mienavita z hetaj pryčyny na borcie “Kursku” apynulisia viadučy kanstruktar zavodu Mamied Hadžyjeŭ i pradstaŭnik vajennaj pryjomki Arnold Barysaŭ.

Razburanyja častki hetaj tarpedy vyjaŭleny ŭ zavałach druhoha-treciaha adsiekaŭ. Pareštki staršaha lejtenanta Arnolda Barysava i jašče 58 členaŭ ekipažu vynuty adtul ža. Taho, što zastałosia ad Mamieda Hadžyjeva, znojdziena nie było. Jon, a taksama matrosy Ivan Niafiedkaŭ, kamandzir adździaleńnia tarpedystaŭ, i mechanik BČ-2 Dźmitry Katkoŭ znachodziacca ŭ nasavoj častcy pieršaha adsieku, jakaja zastałasia na dnie. Adhavorki, što ichnyja cieły całkam zhareli, specyjalistaŭ nie pierakonvajuć. Farba, jakaja zachavałasia na frahmentach adsiečnaha abstalavańnia, niekranutyja ahniom dakumenty — jak heta stykujecca z zajavami pra pažar z temperaturaj u niekalki socień hradusaŭ?! Tolki padjom pieršaha adsieku moža dać dakładny adkaz, u jakim stanie ciapier bajavyja tarpedy, čamu pry pieršym vybuchu akazalisia razburanymi 4-y i 2-i tarpednyja aparaty, a nia 6-y, jaki znachodzicca prosta nad čaćviortym i, kali trymacca aficyjnaje versii, pavinien byŭ paciarpieć nia mienš za 2-i. Vykazvajecca mierkavańnie, što mieła miesca znadvornaje ŭździejańnie ź levaha bortu i nižej za vaterliniju. Ni paćvierdzić heta, ni abvierhnuć biez padjomu pieršaha adsieku niemahčyma.

Zahadana vieryć, što tarpeda ŭzarvała siabie
ź siaredziny

12 žniŭnia ŭ 11.28 na “Kursku”, śćviardžajecca ŭ akcie ŭradavaj kamisii, uzarvałasia pierakisna-vadarodnaja tarpeda. Uzarvałasia jana ŭ trubie tarpednaha aparata №4, kudy była zahružana dla padrychtoŭki da strełu ranicaj taho samaha dnia.

Z hetym reziume śledztva zhadžajecca. Choć u detalach pazycyi razychodziacca.

Tak, u akcie ŭradavaj kamisii śćviardžajecca, što “vybuch kampanentaŭ paliva praktyčnaj tarpedy ŭ trubie tarpednaha aparata №4 vyklikany ŭźniknieńniem praciečak pieraksidu vadarodu z rezervuara akiślalniku tarpedy praź niaščylnyja miescy zvarnych švoŭ ci ŭščylnialnych prakładak i ŭzharańniem niemetalovych pradmetaŭ ŭ kalcavym zazory tarpednaha aparata”. A ŭ zaklučeńni kompleksnaj kamisijnaj vybuchatechničnaj ekspertyzy, praviedzienaj u Instytucie kryminalistyki FSB RF, pra toje samaje skazana kudy bolš abciakalna i niapeŭna: “Centar vybuchu, jaki paciahnuŭ za saboj pieršasnyja razbureńni kanstrukcyi APRK “Kursk”, znachodziŭsia ŭ mižbortnaj prastory i lakalizavany ŭ miescy raźmiaščeńnia praktyčnaj pierakisnaj tarpedy… Pryčynaj vybuchu nie źjaviłasia znadvornaje ŭździejańnie na kanstrukcyju praktyčnaj tarpedy kalibru 650 mm №1336A PV, jakaja znachodziłasia ŭsiaredzinie tarpednaha aparata, inšarodnych ciełaŭ, raźmieščanych pa-za lohkim korpusam łodki, ci vybuchu miny. Kankretyzavać mechanizm uźniknieńnia krynicy pieršasnaha impulsu nie ŭjaŭlajecca mahčymym…”

Hetaja ekspertyza zavieršana 19 lipienia 2002 h. A 22 lipienia staršy śledčy pa asabliva važnych spravach Hałoŭnaj vajennaj prakuratury padpałkoŭnik justycyi A.Ł.Jehijeŭ užo padpisaŭ vynikovy dakument raśśledavańnia — amal 200-staronkavuju pastanovu pra spynieńnie kryminalnaj spravy. Z amal standartnaj farmuloŭkaj — z-za adsutnaści składu złačynstva…