Časam u historyi zdarajecca hetak, što, paśla taho jak uhamoniacca žarści i cciače rešatam bieźlič hadoŭ, my zastajomsia ŭdziačnymi tahačasnym rabaŭnikam za ich praviny.
Bo skul ža tady b daviedalisia pra razmaity śviet rečaŭ, vyciahnutych na Božaje śjatło z zakutkoŭ dy schovanak praz złačynnyja ruki? Udziačnyja my taksama i zamkavym pisaram, jakija rupliva zanosili ŭ sudovyja knihi nazvy dy apisańni tych rečaŭ.
Blask skarbaŭ šmat kamu zaściŭ vočy dy zaminaŭ spać spakojna. Chtości za klajnod ličyŭ svaju dušu, a chtości tryźniŭ klajnodami zamožnaha susieda. Siud-tud vykopvalisia ź ziamli harški dy kazany z zołatam, vymyvalisia račnoj vadoj manety dy ŭpryhožańni. Raptoŭnaje bahaćcie mahło stacca takim mažlivym, kab tolki abieruč z žadańniem kročyła ŭdača.
Pra heta ž traktavaŭ i artykuł Statutu 1588 h.: «Ustavujem: kali by sie trafiła kamu znajści ŭ ziamli jaki skarb: hrošy, sierabro, zołata abo što inšaje, jaka sie prytraflaje nachodzici, tahdy jeśli na svaim hruncie najdzie, maje skarb byci, čyj hrunt, a jeśli by na čyim inšym znajšoŭ, tahdy pałavicu maje tomu daci, na čyjoj ziamli znajšoŭ, a pałavicu sabie ŭziaci». Ale ž nietry ziamli — nieabsiažnyja, lasy — drymučyja, reki — paŭnavodnyja, vałunoŭ ža, nadziejnych vartaŭnikoŭ skarbaŭ, zanadta šmat raskidana pa našaj ziamli. Zatoje ŭ kožnym šlachieckim dvary stajaŭ dom, a pobač śviran, a ŭ tym śvirnie — vialikaja skrynia, a ŭ toj skryni — skrynia małaja, a ŭ jej sprat damovy, rečy kaštoŭnyja, adzieńnie śviatočnaje dy ŭsialakaja taja drabiaza, bieź jakoj mała chto adčuvaŭ siabie ŭpeŭniena.
Pavysypanaja dy pavytrasanaja ź ciomnych zakanurkaŭ ruchomaja majomaść mahła b zasłać strakatym dyvanom abšary Vialikaha Kniastva, padstaŭlajučy soncu aksamitnyja baki županoŭ, bliskučyja hrani rubinaŭ dy dyjamentaŭ, dazvalajučy vietru hartać staronki starych hierboŭnikaŭ dy psałtyrak.
Rečy, schavanyja ad čužych vačej u prysień śvirnaŭ, kleciaŭ, kamoraŭ dy śviatlic, časam vymalisia ź ciemry da patreby i ŭžytku, ci to hvałtam vyciahvalisia z zatchłaj ciamrečy, kab być skinutymi ŭ harmidary na čužyja padvody.
Vyvučajučy aktavyja knihi Słonimščyny i Mienščyny ChVI—XVII st., ja adčuła žadańnie naŭzdahon za pisaram skłaści «rejestar škodaŭ», h.zn. rejestar zdareńniaŭ i, jak vynik ich, — rejestar zrabavanaj majomaści, jakaja zachoŭvałasia kaliści pry šlachieckich dvarach dy siadzibach.
Try skryni Zafiei Ahinskaj
1575 h. Niablizki śviet ad Bieraścia da majontku Vuzły, kali mierać darohu konskimi kapytami. Chutčej siahajuć pa joj dumki, asabliva dumki raźjušanaha čałavieka.
Rachujučy familnuju majomaść paśla śmierci baćki, bieraściejskaha vajavody Jurja Tyškieviča, vajavodzič Chviedar niedaličyŭsia majontku Vuzły. Baćka jašče pry žyćci padaravaŭ toj majontak pasynku Janu Abramoviču. Jan i žyŭ u dvary Vuzłoŭskim z žonkaj Zafiejaj Ahinskaj dy małym synam Adamam ažno da skonu. Ciapier udava z synam zastalisia adzinymi ŭładalnikami dvara. Ale chto taja Bahdanavaja Ahinskaja vajavodziču Chviedaru? Harbuzovaja svajačka! A voś ziamla z pabudovami musić naležyć ichnamu rodu, i ruchomaja majomaść udavy lišniaj nia budzie. Tamu ŭ niadzielu, na pačatku vosieni, Chviedar sa šmatlikimi pamahatymi konna, zbrojna i z roznaju strelbaju i broniami najechaŭ na toj majontak i dvor Vuzłoŭski. Biednuju kabietu źbiŭ i zraniŭ, syna z ruk jaje da siabie ŭziaŭ dy zahadaŭ udavu z dvara pieššu ŭ zašyju vybici.
Ruchomaja majomaść Zafiei-ŭdavy zachoŭvałasia ŭ troch skryniach. U pieršaj, vialikaj, było 400 kop hrošaj hatovych (jaje ŭłasnych), 100 čyrvonych załatych, załaty łancuh, šabla, apraŭlenaja srebram (u jej srebra — 4 hryŭny), pazałacisty kord (karotki mieč), srebny pojas, a taksama srebnyja špory. U druhoj skryni lažali dva srebnyja branzalety, pa tuzinu srebnych kaŭšoŭ i kubkaŭ, 15 załatych piarścionkaŭ z kamianiami, vialiki załaty syhnet muža-niabožčyka, a trochi mienšy — jaje, Zafiei. Try tuziny łyžak srebnych, dva tuziny ź ich — z pazałotaju. Dźvie perłovyja bramki (hałaŭny ŭbor z perlinami), muraŭskija kaptury, čyrvonaja hazuka (nakštałt tuniki) z vałoskaha sukna, padšytaja kunicami, čorny aksamitny župan, šubka čyrvonaha adamašku, padšytaja sibirkami, a druhaja šubka sukna falundyšu čornaha ź lisami, čorny sajan z aksamitnymi kaŭnieram i rukavami, jadvabnaja koŭdra dy aksamitnaja sabalinaja šapka. Była jašče i treciaja skrynia ź bializnaj dy flamandzkimi karunkami. Poruč lažali misy dy talerki z cynku, katły, cebry dy trynohi… Majomaść zastałasia na svaich miescach, adno dastavali jaje sa skryniaŭ dy ŭžyvali druhija.
Piatnaccać łakcioŭ Raininych karunkaŭ
1600 h. Mierna ciakło žyćcio ŭ majontku Maciuciški, što ŭ Vilkamirskim paviecie. Kłopatu chapała pa samy čubok, ale ž vypadała i volnaja hadzina, tym bolš što haspadaryli ŭ im u zhodzie muž i žonka — Stanisłaŭ Kimbar i Raina Stenhoŭskaja. Lichuju navinu ŭ dvor zanios uradnik słonimskaha ziemskaha sudździ Piatra Narbuta Jury Stackievič. Pryjechaŭ źnianacku i na zahad sudździ advioz maciuciškinskaha haspadara ŭ majontak Kałtyniany. A tam pasadziŭ jaho svavolna i biaspraŭna ŭ ciažkaje i strohaje viazieńnie, …u łancuha i ŭ puty akavaŭ.
Pakul niaščasny Stanisłaŭ narakaŭ na los u panskim dvary, kałtynianski ŭradnik na zahad sudździ dvojčy hvałtoŭna najaždžaŭ z pamahatymi na jahonuju siadzibu, vyvoziačy na rypučych vazach čužoje majno. Lamant haspadyni Rainy amal nie zaminaŭ rabaŭnikam. Ci to ŭ achapak vynosili prychadni kučy adzieńnia dy paściel z domu Stanisłava Kimbara, ci to vyciahvali ŭ kubłach dy skryniach? A klajnody? Rassoŭvali pa kišeniach ci ssypali ŭ jakuju kalitu? Adno viadoma, što źnikli biaśśledna bieły płašč z błakitnymi jadvabnymi piatličkami, brunatnaja kurtka, padšytaja kitajkaju (jadvabam), čyrvony bavaŭniany kaftan, purpurovaja šapka z sabalcami, malinavy jadvabny sietkavy pojas, žoŭtyja safjanavyja čaraviki, jadvabny płaščyk z harnastajkami, upryhožany srebnymi hałunami, a taksama płaščyk jadvabny z vaviorčynym futram z ustaŭkami kuńji horła, ablamavany aksamitnymi hałunami. Łazurovaja sukienka ź jadvabnym kštałtam (kaŭnieram), čornaja aksamitnaja załožka z uzoram, padšytaja futram (hetki kavałak darahoj tkaniny z azdobaju, jaki pryviazvaŭsia na šyi i talii, a na hrudziach adstavaŭ, kab možna było za jaho zakłaści ruki abo chustačku), čyrvony i łazurovy kaŭniary z aksamitu i muchajaru, cynkavy pancaravy pojas, jadvabny čapiec, vyšyvany zołatam i srebram, a taksama prosty bavaŭniany.
Ciahnuli mužyki mima źlakanaj kabiety čatyry paduški i vialikuju piarynu, tureckuju koŭdru da paścieli, try tonkija praściradły dy batuchi (rušniki) da łaźni. A jašče 15 łakcioŭ karunkaŭ, try matki nitak dy brunatnyja pančochi.
Haspadarovy kaštoŭnaści, mabyć, uviazali ŭ jakuju chustu, pierabraŭšy najpierš vokam, bo pahladzieć było na što. Vyłučalisia piarścionki: adzin z dyjamentam, druhi z cytrynovym kamieniem. Byli jašče załaty piarścionak z čatyrma perłami i čyrvonym rubinam, załacisty piarścionak sierduška, čyrvony kamień aśpis, apraŭleny ŭ srebra, karali na abiedźvie ruki, a taksama karali z perłami i załatymi puklikami.
Siarod hetaj bliskučaj drabiazy vyłučaŭsia kamień bieły, što bialmo zhaniajuć, košt jakoha pieravyšaŭ košty ŭsich skarbaŭ razam, ažno 100 złotych. Dla paraŭnańnia: załaty piarścionak z dyjamentam kaštavaŭ 15 złotych. Moža być, pani Raina vałodała tajemnym daram lekavać i zamaŭlać? Tady sudździu ź jahonym uradnikam mahli napatkać «u adździaku» roznyja niepamysłoty…
Svoj žal Raina Stenhoŭskaja nia zdoleła danieści da sudu adrazu, bo sudździa Narbut, aproč svaich niepasrednych abaviazkaŭ, zdoleŭ zaniacca i rassažańniem staražoŭ pa darohach.
Kab kabieta nasamreč była zdatnaj da varažby, vylezła b urešcie tym staražam čužoje dabro praz rabro.
* * *
U tym kalejdaskopie ruchomaści stračalisia arfa i knihi, smarahdavy kryžyk i burštynavy nožyk, farboty i huziki… I chacia skryni i koraby zamykalisia na kluč i zapiačatvalisia, a śviran, kleć dy kamora začynialisia na vialiki łancuh z prabojem, na zamok na zaščepie, na nutrany zamok, — zładziei zamki adbivali, praboi ź dźvieraŭ vyryvali, dźviery z vušakoŭ vyłomvali, dziru ŭ dźvierach vyrubali, płot raźmiatali… Mała dapamahali takoj napaści parady chavać rečy ŭ sieradu ci ŭ subotu na zachadzie sonca.
Pajšła dymam puchovaja paściela
1600 h. Nieviadoma, čym uhniaviła šlachcianka z majontku Hrynievičy Maryna Mamoničaŭna ŭradnika Jana Chalavu i ziamianina Dźmitryja Čarnaruckaha, ale za try dni da biady jany pahražali kabiecie, pachvałki čynili i ŭrešcie spalili-taki dom. Adno zdoleli ŭratavać małych dzietak. Majomaść ža ŭsia pajšła dymam. Usie rečy pani Maryny — šaty, pałotny, chusty biełyja, futra ŭsialakaje, cynk, miedź, načyńnie — zachoŭvalisia ŭ kamory ŭ skryniach. Z adzieńnia šlachcianka pryhadała płaščyk čorny jadvabny, kozkami padšyty, dva letniki muchajeru tureckaha, sukniu falundyšu čornaha z aksamitnym kaŭnieram, šubku muchajeru tureckaha, sibirkami padšytuju z babrom, dźvie aksamitnyja babrovyja šapki. Čatyry novyja tureckija dyvany, sukonnaje ababićcie čornaha i zialonaha koleraŭ (ažno vosiem pastavaŭ), adzin pastaŭ čornaha muraŭskaha sukna. A taksama puchovuju paścielu z čyrvonymi jadvabnymi navałočkami dy praścinoj, jašče adnu puchovuju paścielu, ale čornaha jadvabu. Siarod hałaŭnych uboraŭ uzhadała namitki: jadvabnuju dy biełuju sietkavuju, dy jašče chusty biełyja.
Zhareli ŭščent Maryniny abrusy, ručniki, survety, tkanyja pałotny, jakich było stolki, što zdoleli b zachutać usiu jaje siadzibu ad pryzby da samaha kańka.
Poŭny varyjant artykułu čytajcie ŭ papiarovaj i pdf-versii "Našaj Nivy"
Volha Babkova
Kamientary